- सन्धिः
- अप + यात → अपयात — सन्धिकार्यं नास्ति (हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति); मूले ‘राघवस्तु + अपयातेषु’ इति बाह्यसन्धौ उकारस्य वकारः (‘त्वपयातेषु’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप’ इति उपसर्गः, ‘या’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (सतिसप्तमी — ‘सर्वेषु अपयातेषु’)
അയോധ്യാകാണ്ഡം — 117-ാം സർഗ്ഗം
അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ അനസൂയയുടെ പാതിവ്രത്യോപദേശം
ചിത്രകൂടത്യാഗം, അത്രിയുടെ ആതിഥ്യം, അനസൂയയുടെ തപോമാഹാത്മ്യം, സീതയ്ക്കുള്ള പാതിവ്രത്യോപദേശം
अस्मिन् सर्गे रामः चित्रकूटं त्यक्त्वा अत्रेः आश्रमं गच्छति। तापसेषु अपयातेषु सः बहुभिः कारणैः तत्र वासं न रोचयति — भरतदर्शनस्य स्मृतिः तं नित्यं शोचयति, स्कन्धावारनिवेशेन हयहस्तिकरीषैः च भूमिः उपमर्दिता। अतः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थाय सः अत्रेः आश्रमम् आसाद्य तं ववन्दे; अत्रिः च तं पुत्रवत् प्रत्यपद्यत, स्वयम् आतिथ्यम् आदिश्य सर्वं सुसत्कृतम् अकरोत्। ततः सः वृद्धां पत्नीम् अनसूयाम् आमन्त्र्य ‘वैदेहीं प्रतिगृह्णीष्व’ इति अब्रवीत्, रामाय च तस्याः तपोमाहात्म्यम् आचचक्षे — दशवर्षिकायाम् अनावृष्टौ यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता, दश वर्षसहस्राणि यया महत् तपः तप्तम्, देवकार्यार्थं च एका रात्रिः दशरात्रपरिमाणा कृता। रामस्य आदेशेन सीता तां शिथिलां वलितां वृद्धाम् अभिगत्य अभ्यवादयत्, स्वं नाम समुदाहरत्, कृताञ्जलिः अनामयं पर्यपृच्छत्। अनसूया तां सान्त्वयन्ती दीर्घम् उपदेशम् आरभते — ‘नगरस्थः वनस्थः वा, शुभः अशुभः वा, यासां भर्ता प्रियः तासां लोकाः महोदयाः; आर्यस्वभावानां स्त्रीणां परमं दैवतं पतिः; असत्यः तु कामवक्तव्यहृदयाः अयशः धर्मभ्रंशं च प्राप्नुवन्ति, त्वद्विधाः तु स्वर्गे चरिष्यन्ति’ इति। अन्ते वंशस्थवृत्तेन आशीर्वादः — ‘स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी भव, ततः यशः धर्मं च समाप्स्यसि’ इति; एतेन सर्गः समाप्यते।
१चित्रकूटत्यागस्य कारणानि
१राघवस्त्वपयातेषु सर्वेष्वनुविचिन्तयन्।
न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा॥When the ascetics had gone away, Rāghava thought the matter over, and for many reasons he no longer wished to live in that place.
२इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः।
सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः॥“Here Bharata came to me, and my mothers, and the townsfolk with them; that memory follows me, and I grieve for them day after day.
३स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः।
हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम्॥“And by the pitching of that great man’s camp here, and by the dung of horses and elephants, the ground has been badly fouled.
४तस्मादन्यत्र गच्छाम इति संचिन्त्य राघवः।
प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः॥“So let us go elsewhere.” Thinking thus, Rāghava set out, together with Vaidehī and with Lakṣmaṇa.
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ചിത്രകൂടത്തിലെ താപസർ രാക്ഷസഭയംമൂലം ആശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോയി. ഈ സർഗത്തിൽ രാമനും ആ ദേശം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; കഥ ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്നു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ഋഷിമാർ പോയശേഷം രാഘവൻ അനേകം കാരണങ്ങൾ ആലോചിച്ച് അവിടെ വസിക്കുന്നത് ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. ഒന്നാമത്തെ കാരണം ഓർമയുടെ വേദനയാണ് — ‘ഇവിടെവച്ചാണ് ഞാൻ ഭരതനെ കണ്ടത്, നഗരവാസികളോടുകൂടിയ അമ്മമാരെയും കണ്ടത്; ആ ഓർമ എന്നെ എപ്പോഴും പിന്തുടരുന്നു, അവരെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ കഴിയുന്നു.’ സ്നേഹം നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചിടത്തുതന്നെ അതിന്റെ വിയോഗം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ആന്തരികമായ കാരണം. രണ്ടാമത്തെ കാരണം ബാഹ്യമായ ഭൂമിദൂഷണമാണ് — മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ സൈന്യം താവളമടിച്ചതിനാലും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും ചാണകംകൊണ്ടും ആ പ്രദേശം വല്ലാതെ ചവിട്ടിമെതിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; തപോവനത്തിന്റെ ശുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ട് ‘നമുക്കു മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോകാം’ എന്നു തീരുമാനിച്ച് അദ്ദേഹം വൈദേഹിയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി പുറപ്പെട്ടു. കവി ഇവിടെ ശോകമോ ഭയമോ കാണിക്കുന്നില്ല, ശാന്തമായ വിവേകമാണ് കാണിക്കുന്നത് — സ്ഥലം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതു കോപംകൊണ്ടല്ല, ഓർമയും ശുദ്ധിയും കാരണമാണ്. ‘ന തത്രാരോചയദ്വാസം’ (അവിടെ വസിക്കുന്നത് ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല) എന്നതിലെ ‘അരോചയത്’ എന്ന ക്രിയാപദം മർമസ്പർശിയാണ് — ശക്തിയുടെ അഭാവമല്ല, രുചിയുടെ നിവൃത്തിയാണ്.
In the previous sarga the ascetics of Citrakūṭa had left their hermitage for fear of the rākṣasas. In this sarga Rāma too leaves the place, and the story moves on from Citrakūṭa towards the Daṇḍaka forest. When the sages had gone, Rāghava thought the matter over and, for many reasons, no longer wished to live there. The first reason was the pain of memory: "Here I saw Bharata, and my mothers and the townsfolk with them; that memory follows me always, and I keep grieving for them." Where love had been seen face to face, the parting from it was remembered again and again — that was the inner reason. The second was outward, the fouling of the ground: the camp of great-souled Bharata's army and the dung of horses and elephants had badly trampled the place, and the purity of the ascetic grove was gone. So, thinking "let us go elsewhere", he set out with Vaidehī and Lakṣmaṇa. The poet shows neither grief nor fear here, only calm judgement: the place was left not in anger but for the sake of memory and of purity. And the phrase that he "no longer wished" to stay is telling: it was not that he lacked the strength to stay, only that his liking for the place had ended.
२अत्रेः आश्रमे आतिथ्यम्
५सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः।
तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत॥Reaching the hermitage of Atri, the man of great renown bowed to him; and the blessed Atri received him as he would a son.
६स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम्।
सौमित्रिं च महाभागं सीतां च समसान्त्वयत्॥He ordered the hospitality himself, and the whole of it was handsomely done for him; and he comforted the greatly blessed Saumitri and Sītā as well.
७पत्नीं च तामनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्।
सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः॥Then that knower of dharma, devoted to the good of all beings, called his aged wife, who came forward and was honoured, and spoke gently to her.
८अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्।
प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः॥“Receive Vaidehī,” said the best of sages to Anasūyā, the greatly blessed ascetic woman who walked in dharma.
വഴിയിലൂടെ പോകുമ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ രാമൻ അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി ആ മഹർഷിയെ വന്ദിച്ചു. ഭഗവാനായ അത്രിയും അദ്ദേഹത്തെ പുത്രനെപ്പോലെ സ്വീകരിച്ചു — അതിഥിയെ സത്കരിക്കുക മാത്രമല്ല, പുത്രഭാവത്തിൽ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു; അതോടെ ആശ്രമം രാമനു വീടുതന്നെയായി. അദ്ദേഹം സ്വയം ആതിഥ്യം ഏർപ്പാടാക്കി എല്ലാം നന്നായി സത്കരിച്ചു; മഹാഭാഗനായ സൗമിത്രിയെയും സീതയെയും സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു — വനവാസികളായ മൂവരുടെയും ക്ഷീണം അതോടെ ശമിച്ചു. പിന്നെ അവിടെയെത്തിയ, വൃദ്ധയും ആദരണീയയുമായ സ്വന്തം പത്നിയെ വിളിച്ച് അദ്ദേഹം സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു; കാരണം ആ ധർമജ്ഞൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനായിരുന്നു. ആ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘അനസൂയേ, മഹാഭാഗേ, താപസീ, ധർമചാരിണീ, വൈദേഹിയെ സ്വീകരിക്കൂ.’ ഇവിടെ കവി ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിലെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ശിഷ്ടാചാരം കാണിക്കുന്നു — പുരുഷനായ അതിഥിയെ ഭർത്താവു സ്വീകരിക്കുന്നു, സ്ത്രീയായ അതിഥിയെ പത്നിതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രതിഗൃഹ്ണീഷ്വ’ (സ്വീകരിക്കൂ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സീതയുടെ സംരക്ഷണവും ആദരവും — രണ്ടും — അനസൂയയെ ഏൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ തുടർന്നുള്ള ഉപദേശത്തിനുള്ള അധികാരവും അവൾക്കു സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘സ്വയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹർഷി ശിഷ്യരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, സ്വയംതന്നെ ആതിഥ്യം ചെയ്യുന്നു; ഇതാണ് വനവാസികളുടെ ഉത്കൃഷ്ടമായ ശിഷ്ടാചാരം.
On the way the renowned Rāma reached Atri's hermitage and bowed to the great sage, and the blessed Atri received him as he would a son; he did not merely honour his guest but took him to himself as a son, so the hermitage became a home to Rāma. He gave the orders for their hospitality himself — not leaving it to his pupils, the finest courtesy of forest-dwellers — and saw that everything was handsomely done, and he comforted the illustrious Saumitri and Sītā too, so that the weariness of all three wanderers was eased. Then that knower of righteousness, devoted to the good of all beings, called his aged wife, who came forward and was honoured, and spoke gently to her. The best of sages said: "Anasūyā, greatly blessed ascetic who walks in righteousness, receive Vaidehī." The poet shows a fine piece of household courtesy: the husband receives a male guest, but a woman guest is received by the wife. With "receive her" Atri entrusted both Sītā's care and her honour to Anasūyā, and so gave her the standing to offer the teaching that follows.
३अनसूयायाः तपोमाहात्म्यम्
९रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्।
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्॥And he told Rāma about that ascetic woman who walked in dharma: when for ten years there was no rain and the world burned without pause,
१०यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।
उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलंकृता॥it was she who brought forth roots and fruits and set the Jāhnavī flowing — she who was joined to fierce austerity and adorned with observances;
११दश वर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तपः।
अनसूयाव्रतैस्तात प्रत्यूहाश्च निबर्हिताः॥she who for ten thousand years performed a great penance, and by whose vows, my son, all obstacles were beaten down.
१२देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया।
दशरात्रं कृता रात्रिः सेयं मातेव तेऽनघ॥And for the sake of the gods’ business she made one night, in her haste, the length of ten; she is to you like a mother, sinless one.
തുടർന്ന് അത്രി രാമനോട് ആ ധർമചാരിണിയായ താപസിയുടെ മാഹാത്മ്യം പറഞ്ഞു — കാരണം അതിഥി പാത്രമറിഞ്ഞിട്ടേ അവിടെ വിശ്വസിക്കൂ. പണ്ട് പത്തു വർഷം അനാവൃഷ്ടിയാൽ ലോകം ഇടതടവില്ലാതെ കരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ജാഹ്നവിയെ (ഗംഗയെ) ഒഴുക്കുകയും ചെയ്തവൾ — ഉഗ്രമായ തപസ്സോടുകൂടിയവളും നിയമങ്ങളാൽ അലംകൃതയുമായ ഇവൾതന്നെ. പതിനായിരം വർഷം മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തവൾ; കുഞ്ഞേ, അവളുടെ വ്രതങ്ങളാൽ വിഘ്നങ്ങൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. മാത്രമല്ല, ദേവകാര്യത്തിനുവേണ്ടി തിടുക്കപ്പെട്ട് അവൾ ഒരു രാത്രിയെ പത്തു രാത്രികളുടെ ദൈർഘ്യമുള്ളതാക്കി. ‘അവൾ നിനക്ക് അമ്മയെപ്പോലെയാണ്’ എന്നു പാപരഹിതനായ രാമനോട് ഋഷി പറയുന്നു — ഗുരുപത്നി അമ്മതന്നെ എന്ന ശാസ്ത്രം ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കവി അനസൂയയുടെ തപസ്സിന്റെ മൂന്നു ഫലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ലോകത്തിന്റെ വിശപ്പകറ്റൽ, ഗംഗയെ ഒഴുക്കൽ, കാലത്തെത്തന്നെ നീട്ടൽ. ഇവയിലൂടെ അവളുടെ തപസ്സ് വ്യക്തിപരം മാത്രമല്ല, ലോകോപകാരകവുമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു; അത്തരമൊരു ഗുരുവിന്റെ അടുത്തേക്കുള്ള സീതയുടെ ഗമനം അർഥവത്താകുന്നു. ‘അനസൂയ’ എന്ന പേരുതന്നെ അവളുടെ സ്വഭാവം പറയുന്നു — ആരിലും ദോഷദൃഷ്ടി ചെയ്യാത്തവൾ, അസൂയയില്ലാത്തവൾ.
Then Atri told Rāma of the greatness of that ascetic woman who walked in righteousness, for a guest trusts a host only when he knows her worth. "Once, when for ten years no rain fell and the world burned without pause, it was she who brought forth roots and fruits and set the Jāhnavī flowing — she who is endowed with fierce austerity and adorned with observances. For ten thousand years she practised great penance, and by her vows, my son, every obstacle was struck down. And once, in haste for the gods' business, she made a single night last as long as ten. She is like a mother to you, sinless one" — for the scriptures say a guru's wife is a mother. The poet counts three fruits of her austerity: relief of the world's hunger, the bringing down of the Gaṅgā, and the stretching of time itself. Her austerity was not private but for the good of the world, and it was fitting that Sītā should come to such a teacher. Her very name, Anasūyā, "free of envy", tells her nature: one who sees no fault in anyone.
४सीतायै रामस्य आदेशः, तस्याः च गमनम्
१३तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां तपस्विनीम्।
अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा॥Let Vaidehī approach this ascetic, to whom all beings owe salutation, this aged woman who is never given to anger.
१४एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः।
सीतामालोक्य धर्मज्ञामिदं वचनमब्रवीत्॥To the sage who spoke so, Rāghava said “So be it,” and looking at Sītā, who knew dharma, he spoke these words:
१५राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम्।
श्रेयोऽर्थमात्मनः शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्॥“Princess, you have heard what this sage has said; for your own good, go quickly to the ascetic woman.
१६अनसूयेति या लोके कर्मभिः ख्यातिमागता।
तां शीघ्रमभिगच्छ त्वमभिगम्यां तपस्विनीम्॥“She who in this world has come to fame by her deeds under the name Anasūyā — go at once to that ascetic, who may rightly be approached.”
१७सीता त्वेतद्वचः श्रुत्वा राघवस्य यशस्विनी।
तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली॥Hearing this speech of Rāghava’s, the illustrious Maithilī went up to the wife of Atri, who knew dharma —
‘എല്ലാ ജീവികളാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടേണ്ടവളും കോപമില്ലാത്തവളുമായ ഈ വൃദ്ധതാപസിയെ വൈദേഹി എപ്പോഴും സമീപിക്കട്ടെ’ എന്ന് ഋഷി പറഞ്ഞു — ‘അക്രോധന’ (കോപമില്ലാത്തവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ തപസ്വികൾക്കുപോലും ദുർലഭമായ ഒരു ഗുണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഋഷിയോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാഘവൻ ധർമജ്ഞയായ സീതയെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജപുത്രീ, ഈ മുനി പറഞ്ഞതു നീ കേട്ടുവല്ലോ; നിന്റെതന്നെ ശ്രേയസ്സിനായി വേഗം ഈ താപസിയുടെ അടുത്തേക്കു പോകൂ. കർമങ്ങളാൽ ലോകത്തിൽ ‘അനസൂയ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധി നേടിയ, ആർക്കും സമീപിക്കാവുന്ന ആ താപസിയുടെ അടുത്തേക്കു നീ വേഗം ചെല്ലൂ.’ രാമന്റെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാരണങ്ങളുണ്ട് — ഒന്ന് ശിഷ്ടാചാരം, മറ്റേത് സീതയുടെതന്നെ ശ്രേയസ്സ്; അദ്ദേഹം ആജ്ഞ നൽകുകയല്ല, ഹിതം കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയാണ്. യശസ്വിനിയായ സീത രാഘവന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ധർമജ്ഞയായ അത്രിപത്നിയുടെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു — താമസം വരുത്തിയില്ല. ഇവിടെ ‘അഭിഗമ്യാ’ (സമീപിക്കാവുന്നവൾ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ചില തപസ്വികളെ സമീപിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്, ഇവളോ എല്ലാവർക്കും സമീപിക്കാവുന്നവളും ശരണ്യയുമാണ്. ‘ശ്രേയോഽർഥമാത്മനഃ’ (നിന്റെതന്നെ ശ്രേയസ്സിനായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ഈ ഗമനം എന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാനല്ല, നിന്റെതന്നെ കല്യാണത്തിനാണ്.
"Let Vaidehī go to this aged ascetic, to whom all beings owe reverence and who is never angry," the sage said — freedom from anger being a virtue rare even among ascetics. To the sage who spoke so Rāghava said "So be it", and looking at Sītā, who knew righteousness, he said: "Princess, you have heard what this sage has said; for your own good go quickly to the ascetic. She has become famous in the world by her deeds under the name Anasūyā; go at once to that ascetic, whom one may rightly approach." Rāma gave two reasons, courtesy and Sītā's own good; he did not give an order but pointed out what was good for her — the visit was not to obey him but for her own welfare. Some ascetics are hard to approach, but this one was open to all and a refuge. Hearing Rāghava's words, illustrious Maithilī went without delay to Atri's wife, who knew righteousness.
५वृद्धायाः दर्शनम्, अभिवादनम्, आशीर्वादः
१८शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।
सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीमिव॥slack of frame, wrinkled, old, her hair whitened by age, her limbs forever trembling like a plantain in the wind.
१९तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।
अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत्॥Calmly Sītā saluted that greatly blessed and faithful wife Anasūyā, and announced her own name.
२०अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तां दमान्विताम्।
बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्॥Having saluted the self-controlled ascetic, Vaidehī stood with her palms joined, glad at heart, and asked after her health.
२१ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम्।
सान्त्वयन्त्यब्रवीद्वृद्धा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे॥Then, seeing that greatly blessed Sītā who walked in dharma, the old woman comforted her and said: “How fortunate that you look to dharma!
കവി അനസൂയയുടെ രൂപം കരുണയോടെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — തളർന്നവൾ, ചുളിവുവീണവൾ, വൃദ്ധ, ജരയാൽ നരച്ച മുടിയുള്ളവൾ, കൊടുങ്കാറ്റിലെ വാഴയെപ്പോലെ എപ്പോഴും വിറയ്ക്കുന്ന ശരീരമുള്ളവൾ. ഈ വർണന തപസ്സിന്റെ മൂല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ജീർണിച്ച ശരീരമുള്ളവളുടെ തപോബലംകൊണ്ടാണ് ഗംഗ ഒഴുകിയത്; ബാഹ്യമായ ദൗർബല്യത്തിനുള്ളിൽ മഹത്തായ ശക്തി ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സീത പരിഭ്രമമില്ലാതെ മഹാഭാഗയും പതിവ്രതയുമായ ആ അനസൂയയെ നമസ്കരിച്ചു, സ്വന്തം പേരു പറയുകയും ചെയ്തു — ഇവിടെ ‘അവ്യഗ്രാ’ (പരിഭ്രമമില്ലാതെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ ധൈര്യവും ശിഷ്ടതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘സ്വന്തം പേരു പറഞ്ഞു’ എന്നതിലൂടെ പ്രാചീനമായ അഭിവാദനവിധി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദമമുള്ള ആ താപസിയെ നമസ്കരിച്ച്, കൈകൂപ്പി, ഹൃഷ്ടയായ വൈദേഹി കുശലം ചോദിച്ചു. പിന്നെ ധർമചാരിണിയും മഹാഭാഗയുമായ സീതയെ കണ്ട് വൃദ്ധ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഭാഗ്യവശാൽ നീ ധർമത്തെ പരിഗണിക്കുന്നു.’ ഇതോടെതന്നെ ഉപദേശം ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സർഗത്തിന്റെ ശേഷഭാഗം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന നിപാതം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — അതിലൂടെ അനസൂയയുടെ വിസ്മയവും ആനന്ദവും ഒരുപോലെ ധ്വനിക്കുന്നു.
The poet paints Anasūyā tenderly: slack of frame, wrinkled, old, her hair white with age, her limbs forever trembling like a plantain in the wind. The description shows the worth of her austerity: in so worn a body lay the power that had set the Gaṅgā flowing; great strength was hidden within outward frailty. Calmly Sītā saluted the illustrious and faithful Anasūyā and spoke her own name, as the ancient manner of greeting requires; her calm shows both composure and good breeding. Having saluted the self-controlled ascetic, Vaidehī stood glad at heart with folded hands and asked after her health. Then, seeing illustrious Sītā walking in righteousness, the old woman comforted her and said, "How fortunate that you have regard for righteousness!" — and with this begins the teaching that fills the rest of the sarga. The repeated "how fortunate" carries both her wonder and her joy.
६अनसूयायाः पातिव्रत्योपदेशः
२२त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानवृद्धिं च मानिनि।
अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि॥“How fortunate, Sītā, that you follow Rāma, shut away in the forest, having left your kinsfolk and the honour that grows among them, proud lady.
२३नगरस्थो वनस्थो वा शुभो वा यदि वाशुभः।
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः॥“Whether he lives in the city or in the forest, whether he is good or not good, those women to whom their husband is dear win worlds of great splendour.
२४दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः।
स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः॥“Though he be ill-natured, or given to his pleasures, or stripped of wealth, to women of noble nature the husband is the highest deity.
२५नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्।
सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपःकृतमिवाव्ययम्॥“Turning it over in my mind, I see no kinsman better than he; he serves everywhere, Vaidehī, like penance performed and laid by, which never wastes away.
२६न त्वेवमनुगच्छन्ति गुणदोषमसत्स्त्रियः।
कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः॥“Unworthy women do not follow in this way, nor do they weigh virtue and fault; with hearts at the command of desire, they make masters of themselves over their husbands and range as they please.
വൃദ്ധ ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘മാനിനിയായ സീതേ, ബന്ധുജനങ്ങളെയും മാനത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധിയെയും ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിൽ ഒതുക്കപ്പെട്ട രാമനെ നീ അനുഗമിക്കുന്നു — ഇതു ഭാഗ്യംതന്നെ. നഗരത്തിലായാലും വനത്തിലായാലും, ശുഭനായാലും അശുഭനായാലും, ഭർത്താവ് ആർക്കു പ്രിയനാണോ ആ സ്ത്രീകൾക്ക് മഹോന്നതമായ ലോകങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. ദുഃശീലനോ കാമചാരിയോ ധനമില്ലാത്തവനോ ആയാലും, ആര്യസ്വഭാവമുള്ള സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവുതന്നെയാണ് പരമദൈവതം. ആലോചിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ ഭർത്താവിനെക്കാൾ വിശിഷ്ടനായ ഒരു ബന്ധുവിനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; അനുഷ്ഠിച്ച അക്ഷയമായ തപസ്സുപോലെ അദ്ദേഹം എല്ലായിടത്തും യോഗ്യനും ഫലദായകനുമാണ്. എന്നാൽ ദുഷ്ടസ്ത്രീകൾ ഇങ്ങനെ അനുഗമിക്കുന്നില്ല, ഗുണദോഷങ്ങൾ വിചാരിക്കുന്നുമില്ല; കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട ഹൃദയമുള്ള അവർ ഭർത്താക്കന്മാരെത്തന്നെ വശത്താക്കി സ്വേച്ഛയനുസരിച്ചു ചരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി പാതിവ്രത്യത്തെ ബാഹ്യനിയമമായിട്ടല്ല, ആന്തരനിഷ്ഠയായിട്ടാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത് — ഭർത്താവ് തപസ്സിനു തുല്യമായ അക്ഷയനിധിയാണ് എന്ന ഉപമയാണ് അതിന്റെ സാരം. ‘സർവത്ര യോഗ്യം’ (എല്ലായിടത്തും യോഗ്യൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലുമുള്ള ഫലദായകത്വം പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഭർതൃനാഥാഃ’ എന്ന പദം വിരോധാഭാസം ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ് — ഭർത്താവിന്റെപോലും സ്വാമിനിമാരാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാണ് ഇവിടെ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നത്.
The old woman taught her: "How fortunate, proud Sītā, that you have left your kinsfolk and the honour that grows among them to follow Rāma, shut away in the forest. Whether he lives in the city or the forest, whether he is good or not, women who hold their husband dear win worlds of great splendour. Though he be ill-natured, given to pleasure or stripped of wealth, to women of noble nature the husband is the highest deity. As I reflect on it, I see no kinsman better than a husband; he is fit in every place, Vaidehī, and bears fruit like penance performed and laid by, which never wastes away. But unworthy women do not follow in this way, nor weigh virtue and fault; with hearts ruled by desire, they make themselves masters over their husbands and roam as they please." The poet presents a wife's faithfulness not as an outward rule but as inner devotion, and its essence lies in the image of the husband as an imperishable treasure like stored-up austerity, bearing fruit in this world and the next. Those censured are the women who would make themselves their husbands' masters.
७फलनिर्देशः, आशीर्वादेन सर्गसमाप्तिः
२७प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि।
अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः॥“Such women, Maithilī, fall under the power of what ought not to be done, and they win ill fame and the ruin of dharma.
२८त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावराः।
स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा॥“But women like you, endowed with virtues, who have seen what is high and low in the world, will walk in heaven as those walk who have done good.
२९तदेवमेतं त्वमनुव्रता सती पतिप्रधाना समयानुवर्तिनी।
भव स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च ततः समाप्स्यसि॥“So be devoted to him in this way — chaste, holding your husband first, following what each time requires, the partner of your own husband in dharma; and by that you will win both fame and dharma.”
ഉപദേശത്തിന്റെ ഉപസംഹാരത്തിൽ അനസൂയ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളുടെയും ഫലം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ഉപദേശം വെറും പ്രശംസയല്ല, ഫലനിർദേശത്താൽ ദൃഢമാക്കപ്പെട്ടതാണ്. ‘മൈഥിലീ, അത്തരം സ്ത്രീകൾ, ചെയ്യരുതാത്തതിനു വശപ്പെട്ടവർ, അപയശസ്സും ധർമഭ്രംശവും പ്രാപിക്കുന്നു. നിന്നെപ്പോലുള്ള, ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ, ഈ ലോകവും പരലോകവും കണ്ടറിഞ്ഞ സ്ത്രീകളോ പുണ്യം ചെയ്തവരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിൽ ചരിക്കും.’ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള ആശീർവാദമാണ്: ‘അതുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ നീ ഇദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിക്കുന്നവളായി, ഭർത്താവിനെ പ്രധാനമായി കരുതുന്നവളായി, യഥാകാലം അനുസരിക്കുന്നവളായി, സ്വന്തം ഭർത്താവിന്റെ സഹധർമചാരിണിയാകൂ; അതുകൊണ്ട് നീ യശസ്സും ധർമവും നേടും.’ ‘സഹധർമചാരിണി’ എന്ന പദത്തിൽ സർഗത്തിന്റെ സാരം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — പത്നി വെറും അനുഗാമിനിയല്ല, ധർമത്തിൽ സഹചാരിണിയാണ്. ഈ ആശീർവാദത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയുടെ വിനയപൂർണമായ മറുപടിയും സ്വയംവരകഥയും ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടലോകപരാവരാഃ’ (ഈ ലോകവും പരലോകവും കണ്ടറിഞ്ഞവർ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ജ്ഞാനംതന്നെയാണ് പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ മൂലമെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇഹലോകവും പരലോകവും കാണുന്നവൾതന്നെയാണ് സ്ഥിരയാകുന്നത്.
To close her teaching Anasūyā stated plainly the fruit that each kind of woman reaps, so that her teaching was not only praise but made firm by consequences. "Such women, Maithilī, fall into the power of what should not be done, and they win disgrace and the loss of righteousness. But women like you, endowed with virtue, who have seen what is high and low in the world, will move in heaven as those who have done good deeds." The phrase "who have seen what is high and low in the world" implies that understanding is the root of faithfulness: she who sees both this world and the next stays steady. The last verse, in a longer metre, is a blessing: "So be devoted to him in this way — chaste, holding your husband first, doing what each moment requires, your own husband's partner in righteousness; by that you will win both fame and righteousness." "Partner in righteousness" holds the essence of the sarga: a wife is not merely a follower but a companion in righteousness. With this blessing the sarga ends; in the next Sītā's modest reply and the story of her own marriage begin.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥
പദവിവരണം
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
- सन्धिः
- स + नागर → सनागर — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
- समासः
- नागरैः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मातरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स्कन्ध + आवार → स्कन्धावार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- स्कन्धावारस्य निवेशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — त्रयाणाम् अपि पदानां सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- हयानां हस्तिनां च करीषाणि — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- उप + मर्द → उपमर्द — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप’ इति उपसर्गः, ‘मृद्’ धातोः घञन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- महत् + यशस् → महायशस् — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः (न तु स्वरसन्धिः); प्रथमैकवचने सकारस्य विसर्गः, पूर्वस्य च दीर्घः — ‘महायशाः’
- समासः
- महत् यशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मूले ‘स्वयम् + आतिथ्यम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य अनुनासिकत्वेन योगः (‘स्वयमातिथ्यम्’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अतिथि’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्ययान्तं भावरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः ‘अनु + प्राप्त’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं क्तान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पत्नीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ऋषि + सत्तम → ऋषिसत्तम — समासाभ्यन्तरे सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे तु ‘अब्रवीत् + ऋषिसत्तमः’ इति बाह्यसन्धौ तकारस्य दकारः ऋकारेण सह (‘अब्रवीदृषिसत्तमः’) — अत्र सा एव दुर्बोधता
- समासः
- ऋषिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + आवृष्टि → अनावृष्टि — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरे परे; मूले तु ‘वर्षाणि + अनावृष्ट्या’ इति बाह्यसन्धौ इकारस्य यकारः (‘वर्षाण्यनावृष्ट्या’), तेन एव पदच्छेदः दुर्बोधः — अतः सन्धिरूपम् एव उद्धृतम्
- समासः
- न वृष्टिः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- प्रति + ऊह → प्रत्यूह — यण्सन्धिः (इ + ऊ = य् + ऊ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गपूर्वकं ‘ऊह्’ धातोः घञन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- महत् + तपः → महत्तपः — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- महत् तपः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘तप्तम्’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- दश + रात्र → दशरात्र — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दशानां रात्रीणां समाहारः — द्विगुः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कृता’ इत्यस्य विधेयविशेषणवत्)
- सन्धिः
- न + अघ → अनघ — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरे परे; मूले ‘ते + अनघ’ इति बाह्यसन्धौ अकारस्य लोपः, अवग्रहः च (‘तेऽनघ’)
- समासः
- न विद्यते अघं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- नमस् + कार्या → नमस्कार्या — विसर्गस्य सकारः खरि परे (सत्वम्); स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- नमः क्रियते यस्यै सा — उपपदसमासगर्भं ण्यदन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + क्रोधना → अक्रोधना — नञः ‘अ’ इति आदेशः हलि परे
- समासः
- न क्रोधना — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- श्रेयस् + अर्थम् → श्रेयोऽर्थम् — विसर्गसन्धिः (अस् + अ = ओ, परस्य अकारस्य लोपः अवग्रहश्च)
- समासः
- श्रेयसे इदम् — अर्थशब्दान्तः तत्पुरुषः (क्रियाविशेषणवत्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणे)
- सन्धिः
- अभि + गम्या → अभिगम्या — सन्धिकार्यं नास्ति; मूले ‘त्वम् + अभिगम्याम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य अनुनासिकयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गपूर्वकं ‘गम्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वेपमान + अङ्गी → वेपमानाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वेपमानानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जरा + पाण्डुर’ तथा ‘पाण्डुर + मूर्धज’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- जरया पाण्डुराः मूर्धजाः यस्याः सा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत् + आहरत् → उदाहरत् — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः स्वरे परे); ततः ‘सम् + उदाहरत्’ → समुदाहरत्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गद्वयपूर्वकं ‘हृ’ धातोः लङ्रूपम्
- विभक्तिः
- तिङन्तम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- बद्ध + अञ्जलि → बद्धाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बद्धः अञ्जलिपुटः यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + आमय → अनामय — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरे परे; मूले ‘पर्यपृच्छत् + अनामयम्’ इति बाह्यसन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- न विद्यते आमयः यस्मिन् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + उदय → महोदय — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महान् उदयः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘लोकाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + शील → दुःशील — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः शकारे परे)
- समासः
- दुष्टं शीलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘आर्य + स्वभाव’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- आर्यः स्वभावः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + व्यय → अव्यय — नञः ‘अ’ इति आदेशः; मूले ‘इव + अव्ययम्’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ, ‘इवाव्ययम्’)
- समासः
- न विद्यते व्ययः यस्य तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तपःकृतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — त्रयाणाम् अपि पदानां सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- कामेन वक्तव्यं हृदयं यासां ताः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + कार्य → अकार्य — नञः ‘अ’ इति आदेशः हलि परे; ‘अकार्य + वश’ इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- अकार्यस्य वशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आपन्नाः’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परं च अवरं च — द्वन्द्वः; ततः ‘दृष्टलोकपरावराः’ इति बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (समासान्तर्गतम्)
- सन्धिः
- समय + अनुवर्तिनी → समयानुवर्तिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समयम् अनुवर्तते इति समयानुवर्तिनी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भव’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सह + धर्म’ तथा ‘धर्म + चारिणी’ इत्यत्र हलः परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- सह धर्मं चरति इति सहधर्मचारिणी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्