॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 80ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಧಾನಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂವಾದ

ಮಕರಾಕ್ಷನ ವಧೆಯಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನ ಆದೇಶ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಭಿಚಾರಹೋಮ, ಅದೃಶ್ಯರಥದಿಂದ ಯುದ್ಧ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಬಾಣಪೀಡೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸ್ತಾಪ, ರಾಮನ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ

ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಸಮರಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಶೀಲನಾದ ರಾವಣನು ಮಹಾರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟನೆ ಕಡಿಯುತ್ತ — ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉಜ್ಜುತ್ತ — ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಕುಪಿತನಾದ ಅವನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ‘ಏನು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ವೀರನೇ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿ — ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನೀನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾದವನು. ಅಪ್ರತಿಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೀಯೆ; ಇನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲಾರೆಯೇ?’ ರಾವಣನ ಅನೇಕ ವೀರರು ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅವನ ಮಕ್ಕಳು, ಮಕರಾಕ್ಷ. ಈಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಹಿಂದೆ ಎರಡು ಬಾರಿ, ನಾಗಪಾಶಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೆಡವಿದ್ದನು. ‘ಅದೃಶ್ಯೋ ದೃಶ್ಯಮಾನೋ ವಾ’ (ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿರಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಅವನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಸೋತಾನು ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ — ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ರಾಮನ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು (1.2, 2.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನೇರವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕೆಂಪು ಮುಂಡಾಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರು ಗಡಿಬಿಡಿಯಿಂದ ರಾವಣಿಯಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಆ ಹೋಮದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳ ಬದಲು ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ಶರಪತ್ರಗಳಾಗಿ, ತಾರೆ (ಬಿಭೀತಕ) ಮರದ ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವ (ಹೋಮದ ಸೌಟು) ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ತೋಮರಗಳೊಡನೆ ಶರಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿ, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಪ್ಪಾದ ಜೀವಂತ ಆಡಿನ ಕೊರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಹೋಮದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ, ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅಗ್ನಿಯು ತಾನೇ ಮೇಲೆದ್ದು ಆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಈ ಹೋಮ ಅಭಿಚಾರಕರ್ಮ — ಶತ್ರುವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞ. ಇದರ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ವಿಪರೀತವಾದವು — ದರ್ಭೆಯ ಬದಲು ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಶುಭವೃಕ್ಷದ ಬದಲು ತಾರೆ ಮರ, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದ ಬದಲು ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಸ್ರುವದ ಬದಲು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವ. ಕಪ್ಪು ಆಡು ಕೂಡ ತಾಮಸತ್ವದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸುತ್ತುವುದು, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ದೀಪ್ತಿ — ಇವು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಿಜಯದ ಸೂಚಕಗಳು. ಕೆಂಪು ಮುಂಡಾಸು ಧರಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಈ ಕರ್ಮದ ಭಯಾನಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಬಿಭೀತಕಾಃ’ ಎಂದು ಬಕಾರದಿಂದ ಇದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದೆಯೂ (ಎಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ) ಹೋಮ ಮಾಡಿಯೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲ ಈ ಹೋಮವೇ. ಹೋಮದಿಂದ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ತಾನೇ ಮೇಲೇಳುವುದು ಆ ಹೋಮದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ದಾನವರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಅವನು ಅದೃಶ್ಯವಾಗಬಲ್ಲ ಶುಭವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥ ಶೋಭಿಸಿತು. ತನ್ನ ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿದ್ದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಸಜ್ಜಿಕೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಥ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಚಂದ್ರರಿಂದಲೂ ಅರ್ಧಚಂದ್ರರಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಧ್ವಜವು ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ದೊಡ್ಡ ಬಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತ, ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ಆ ರಥದಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣಿ ದುರ್ಜಯನಾದನು. ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ರಾಕ್ಷಸಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸುಳ್ಳೇ ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವ್ರಜಿತರಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ತಂದೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಿಗಿಲಾದ ಜಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಾನರರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ, ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕೊಂದು ಅವನಿಗೆ ಪರಮಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ‘ಮಿಥ್ಯಾ ಪ್ರವ್ರಜಿತೌ’ (ಸುಳ್ಳೇ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ತಾಪಸವೇಷ ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ: ‘ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವವರು (ಅಥವಾ ಸುಳ್ಳೇ ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿರುವವರು)’. ರಥದ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಅದೃಶ್ಯ, ಆದರೂ ತೇಜಸ್ವಿ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ರಕ್ಷೆ ಅವನನ್ನು ದುರ್ಜಯನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಮಾಯಾಬಲ ನಿಜವಾದುದು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಥ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳೂ ಅದರಲ್ಲಿವೆ. ರಥದ ಅಲಂಕಾರ — ಚಿನ್ನ, ಮೃಗಗಳು, ಚಂದ್ರರು, ಅರ್ಧಚಂದ್ರರು — ರಾಕ್ಷಸರಾಜಕುಲದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಸೌಂದರ್ಯವೆಲ್ಲ ಅದೃಶ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ರಥ ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಂಡಿದೆ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ — ಅವನು ತಂದೆಗಾಗಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಗನ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ಅಧರ್ಮದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ.

ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ವಭಾವದ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹರಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸು-ನಾರಾಚಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಗಿದನು. ವಾನರರ ನಡುವೆ ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮೂರು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವೀರ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು — ಅವರ ಹೆಗಲುಗಳ ಮೇಲಿನ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು ತಲೆಯ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರು ಮೂರು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಇವರೇ ಅವರು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೇಘದಂತೆ ಅವನು ಬಾಣಧಾರೆಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದನು. ಆಕಾಶಗಾಮಿಯಾದ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಂತೆ ನಿಂತು ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಅವನ ಬಾಣವೇಗದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದರೂ ಸೂರ್ಯಸದೃಶವಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತ ಹೊಗೆಯ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಮಂಜಿನ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದನು. ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರವಾಗಲಿ, ಚಕ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಗೊರಸುಗಳ ಶಬ್ದವಾಗಲಿ ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವನ ರೂಪವೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ದಟ್ಟ ಕಗ್ಗತ್ತಲಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಕಲ್ಲುಮಳೆಯಂತೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ನಾರಾಚ-ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಿ ಸೂರ್ಯಸದೃಶವಾದ, ವರಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಬಲವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ತಾನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಗುರಿಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಬರುತ್ತಿರುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಲುಮಳೆಯ ಉಪಮೆ ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯನ್ನೂ ಭಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದತ್ತವರೈಃ’ (ವರದಿಂದ ದೊರೆತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ವರದಾನದಿಂದ ದೊರೆತ ಬಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ನೀಹಾರತಮಸಾ ವೃತಾಃ’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನ ‘ದಿಶಃ’ (ದಿಕ್ಕುಗಳು) ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವೃತಃ’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಿಶೇಷಣ. ಈ ಯುದ್ಧ ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ಕಾಣುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇಳಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗುರಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವರ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೊಗೆಯಿಂದಲೂ ಮಂಜಿನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ರಥದ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಚಕ್ರಗಳ, ಗೊರಸುಗಳ, ಹೆದೆಯ ಧ್ವನಿ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಕಲ್ಲುಗಳಂತೆ ದಟ್ಟವೂ ಭಾರವೂ ಆಗಿವೆ. ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಸ್ಥಿತಿ. ಮೂರು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಅವರೂ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರರು. ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ಅವಿರತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರು, ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುವ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ನಿಂತು, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾವಣಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನನ್ನು ಸೀಳಿ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು — ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಅವನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದವು. ಅತಿಯಾದ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ನರೋತ್ತಮರು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಭಲ್ಲಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿವೆಯೆಂದು ಕಂಡರೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಆ ದಾಶರಥಿಗಳು ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು — ಬಾಣಗಳು ಬರುವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕಂಡು ಆ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅತಿರಥನಾದ ರಾವಣಿಯಾದರೋ ರಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಎರಗುತ್ತ, ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಚುರುಕಾದ ಕೈಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ದಾಶರಥಿಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವನು ಬಿಟ್ಟ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಆ ವೀರ ದಾಶರಥಿಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಎರಡು ಮುತ್ತುಗದ (ಕಿಂಶುಕ) ಮರಗಳಂತೆ ಕಂಡರು — ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ. ಅವನ ವೇಗವನ್ನಾಗಲಿ ಗತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನಾಗಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಮೋಡಗಳು ಮುಸುಕಿದಾಗ ಮರೆಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ನೂರಾರು ಕಪಿಗಳು ಹತರಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಚಾತುರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಗುರಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಬಾಣಗಳ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಊಹಿಸಿ ಅವರು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವಿನ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ. ವಾನರರ ಮಹಾಹಾನಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದಾಶರಥಿಗಳು ನಿರಾಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಬಾಣಗಳು ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕೆಲವು ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಜೇಯನಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪ್ರಮಾಣ. ಆದರೆ ಅವನು ಅತಿರಥ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಚಿತ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಇದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ರೂಪ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಒಬ್ಬನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಯುದ್ಧ ಮಾಡದವನನ್ನು, ಅಡಗಿಕೊಂಡವನನ್ನು, ಕೈಮುಗಿದವನನ್ನು, ಶರಣಾಗತನನ್ನು, ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನು, ಅಥವಾ ಮತ್ತನಾದವನನ್ನು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಮಹಾಭುಜನೇ, ಅವನೊಬ್ಬನ ವಧೆಗೇ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಮಹಾವೇಗದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಾವು ಪ್ರಯೋಗಿಸೋಣ. ಅದೃಶ್ಯರಥದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಮಾಯಾವಿಯಾದ ಕ್ಷುದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಾನರಯೂಥಪರು ಕಂಡರೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕೊಂದುಹಾಕುವರು. ಇವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ — ಹೀಗೆ ಅಡಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವನು.’ ಹೀಗೆ ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಘುವೀರನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ರೌದ್ರನೂ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯೂ ಆದ ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಆಗ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಮ್ಮೆಗೇ ನಾಶಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಮನು ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ದಂಡಿಸಬಾರದು; ಯುದ್ಧ ಮಾಡದವರು, ಶರಣಾಗತರು, ಭೀತರು, ಓಡಿಹೋಗುವವರು, ಮತ್ತರು — ಇವರು ಅವಧ್ಯರು. ಇದು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ನಿಯಮ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಸರ್ವನಾಶಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ನಿರಪರಾಧಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವೂ ದೃಢ — ಅವನು ಎಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಲಿ, ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಬೀಳುವನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಇದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ನೈತಿಕ ಕೇಂದ್ರ — ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾಯಾವಿಯ ವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ