ಸರ್ಗ
ಮಕರಾಕ್ಷವಧೆ
ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ, ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ರಾಮನಿಂದ ತಡೆ, ಮಕರಾಕ್ಷನ ಆಹ್ವಾನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಉತ್ತರ, ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಶೂಲದ ಛೇದನ, ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮಕರಾಕ್ಷನ ವಧೆ
ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹೊರಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆದು ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಾಲಾಗಿ ನಿಂತರು — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಆಮೇಲೆ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ವಾನರರ ಆ ಅತಿಮಹತ್ತಾದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದಾನವರಿಗೂ ನಡೆದಂತೆ. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಶೂಲಗಳ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳ ಮತ್ತು ಪರಿಘಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳೂ ನಿಶಾಚರರೂ ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಜಜ್ಜುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿಶಾಚರರು ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಕುಂತಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ, ಬಾಣಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಪಾಶಗಳಿಂದ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ದಂಡಗಳಿಂದ, ನಿರ್ಘಾತಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಇತರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕಪಿಸಿಂಹರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಮರ-ಬಂಡೆಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗಾದರೋ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ವಿವಿಧ ಶಸ್ತ್ರಗಳು. ‘ಕದನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹಾವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಅವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿತ್ತು. ದೇವದಾನವಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಯುದ್ಧ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷವೂ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತದೆ, ಯಾರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರು ಮಕರಾಕ್ಷನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ವಿಜಯಗಳಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಬಲ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ಹಾನಿ ಹೆಚ್ಚು.
ಖರಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ, ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಪೀಡಿತರಾಗಿ ಓಡಿದರು. ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನವಾಸಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಿಜಯದಿಂದ ಗರ್ವಿತರಾದ, ದರ್ಪಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆಗ ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಿರಲು ರಾಮನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಡೆದನು. ರಾಕ್ಷಸರು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನಾದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಒಂದೇ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ವಿಜಯ ಕ್ಷಣಿಕವಾದುದರಿಂದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಪಾನಲಸಮಾವಿಷ್ಟಃ’ — ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾದವನು — ಎಂಬ ರೂಪಕ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರೋಧಾನಲ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಅವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಮಕರಾಕ್ಷನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಿಂಹನಾದ ಅವರ ಗರ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಗರ್ವ ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ. ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾಮನು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಧರ್ಮ.
‘ರಾಮ, ನಿಲ್ಲು; ನನ್ನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿ. ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು. ಆಗ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ತಂದೆ ಖರನನ್ನು ಕೊಂದೆಯಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ — ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಲ್ಲಿ — ನಿರತನಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಗೆ ಕಂಡು ಅದನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ನನ್ನ ರೋಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೇ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಬಹಳವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿವೆ. ರಾಮ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ; ಹಸಿದ ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಇತರ ಮೃಗದಂತೆ ನೀನು ನನಗೆ ಬೇಕಾದವನು. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣವೇಗದಿಂದ ಪ್ರೇತರಾಜನಾದ ಯಮನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ನೀನು, ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾದ ಶೂರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಿನಿಂದ ಏನು? ರಾಮ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳೂ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡಲಿ. ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಾಗಲಿ, ಗದೆಯಿಂದಾಗಲಿ, ತೋಳುಗಳಿಂದಾಗಲಿ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿ.’ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮಾತು ಪಿತೃಶೋಕದಿಂದಲೂ ಪ್ರತೀಕಾರದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ವವೂ ಅತಿಯಾಗಿದೆ — ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಮೃಗವೆಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಸಿಂಹವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರೇತರಾಡ್ವಿಷಯಮ್’ — ಪ್ರೇತರಾಜನ ರಾಜ್ಯ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಮಲೋಕ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ, ದುಃಖ, ದರ್ಪ ಬೆರೆತಿವೆ. ಮಕರಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ತಂದೆ ಖರನ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಆಗ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ — ಅವನ ದುಃಖ ಅದರಿಂದಲೇ. ಈಗ ಅವನು ಆ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ನೋಡಲಿ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.
ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ನಗುತ್ತ, ಮೇಲೆಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ — ಬಹಳ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ — ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಏಕೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚುತ್ತೀಯೆ? ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ, ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ರಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣ — ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಪಾಪಿಯೇ, ಇಂದು ಹರಿತ ಕೊಕ್ಕುಗಳೂ ಅಂಕುಶದಂತಹ ಉಗುರುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಹದ್ದುಗಳು, ನರಿಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು ನಿನ್ನ ಮಾಂಸದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತವಾಗುವುವು.’ ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ಶತ್ರುವಿನ ಗರ್ವ ಅವನಿಗೆ ನಗೆಪಾಟಲಾದುದರಿಂದ ಅವನು ನಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮಕರಾಕ್ಷನ ತಂದೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮಗನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿನಾ ಯುದ್ಧೇನ ವಾಗ್ಬಲಾತ್’ — ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತಿನ ಬಲದಿಂದ — ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಗರ್ವಿಷ್ಠ ಮಾತುಗಾರರಿಗೂ ಉಪದೇಶ. 18ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಶಾಂತಿ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ತಂದೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ರಾಮನು ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ.
ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲ ಮಕರಾಕ್ಷನು ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಖರರಾಕ್ಷಸನ ಮಗನಿಗೂ ದಶರಥನ ಮಗನಿಗೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬಲದಿಂದ ಎದುರಿಸಿ ಆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಹೆದೆ-ಅಂಗೈಗಳ ಶಬ್ದವೂ ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಪರಸ್ಪರ ಧ್ವನಿಯೂ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ಒಬ್ಬರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಚುಚ್ಚಿದಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಬಲ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ-ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ರಾಕ್ಷಸನು ಬಿಟ್ಟವುಗಳನ್ನು ರಾಮನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದವು, ಸುತ್ತಲೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಬ್ಬರೂ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಧಂ… ದ್ವಿಗುಣಂ ವರ್ಧತೇ ಬಲಮ್’ — ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಬಲ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಎಂಬ ಮಾತು ಆಘಾತ ವೀರರ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕರಾಕ್ಷನು ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖಗಳ ಬಾಣಗಳು ಸಾವಿರಾರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಶಬ್ದ ಎರಡು ಮೋಡಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಯಾತಲ’ ಎಂಬ ಪದ ಹೆದೆಯು ಅಂಗೈಗೆ ಬಡಿಯುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಜನರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರುವಂತೆ ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ವೀರರದಲ್ಲ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳದೂ ಹೌದು ಎಂದು ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರವನ್ನೂ ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಆಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅನಂತರ ಎಂಟು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ರಾಮನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಥವನ್ನು ಒಡೆದು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಕೆಡವಿದನು; ಆಗ ಆ ನಿಶಾಚರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ರಥಹೀನನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಶೂಲವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದನು. ಆ ಮಹಾಶೂಲವು ಪಡೆಯಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು, ದುರ್ಲಭವಾದುದು, ರುದ್ರನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಭಯಂಕರವಾದುದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಹಾರಾಸ್ತ್ರದಂತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಧನುಸ್ಸು, ಅನಂತರ ಸಾರಥಿ, ಅನಂತರ ರಥ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು. ಈ ಕ್ರಮ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದುದು — ಧನುಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಶತ್ರು ದೂರದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾರ, ರಥವಿಲ್ಲದವನು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸಲಾರ. ಆದರೆ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಬಳಿ ರುದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಶೂಲವಿದೆ, ಅದು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ತಿಷ್ಠದ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ‘ತತ್ ತಿಷ್ಠತ್ ರಕ್ಷಃ’ (ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ) ಎಂದು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದ ‘ರಕ್ಷಃ’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತಿಷ್ಠದ್’ ಎಂದಿದೆ. ರುದ್ರದತ್ತ ಶೂಲದ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ದೈವಿಕ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಯುಧವಲ್ಲ, ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಛೇದನ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು.
ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಘವನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಖರಪುತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಹೊರಟು ಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಘವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಶೂಲ ರಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ, ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಯಿತು. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನಿಂದ ಆ ಶೂಲ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಜೀವಿಗಳು ‘ಭಲೆ, ಭಲೆ’ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದವು. ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುವ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಮನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹೆದರಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲೂ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ‘ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು’ ಎಂದಿದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 35ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯ ಉಪಮೆ ಶೂಲದ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಪತನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಶೂಲ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಅವನು ಎರಗುತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ನಕ್ಕು ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರವನ್ನು (ಅಗ್ನ್ಯಸ್ತ್ರವನ್ನು) ಹೂಡಿದನು. ಆಗ ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತನು. ಮಕರಾಕ್ಷನ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಬಾಣಗಳ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಲಂಕೆಯತ್ತಲೇ ಓಡಿದರು. ದಶರಥರಾಜನ ಮಗನ ಬಾಣವೇಗಗಳಿಂದ ಹತನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರ ಖರಪುತ್ರನನ್ನು, ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ, ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ನೋಡಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳೂ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಶೌರ್ಯ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಶಸ್ತ್ರಹೀನನ ಮುಷ್ಟಿ ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಏನೂ ಅಲ್ಲವಾದುದರಿಂದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ನಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರ ಅಗ್ನಿಯ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರ; ಅದರಿಂದ ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹೀಗೆ ತಂದೆ ಖರನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಮಗನೂ ಹಿಡಿದನು — ರಾಮನ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿನ ವಾನರರ ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಹೆದರಿದ್ದರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಿದ್ದ ಮಕರಾಕ್ಷ — ಈ ಉಪಮೆ ಅವನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಾಜಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥