॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 41ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಂಕೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಂಗದನ ದೌತ್ಯ

ಸುಗ್ರೀವನ ಸಾಹಸಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಆಕ್ಷೇಪ, ಉತ್ಪಾತಗಳ ದರ್ಶನ, ಸೇನೆಯ ಪ್ರಯಾಣ, ಲಂಕೆಯ ನಾಲ್ಕು ದ್ವಾರಗಳ ನಿರೋಧ, ಅಂಗದನ ದೌತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರದ ಭಂಗ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯ

ಸುಗ್ರೀವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸದೆಯೇ ನೀನು ಈ ಸಾಹಸವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಜನರ ಒಡೆಯರಾದ ರಾಜರು ಇಂತಹ ದುಸ್ಸಾಹಸದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಹಸಪ್ರಿಯನಾದ ವೀರನೇ, ನನ್ನನ್ನೂ ಈ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿ ನೀನು ಕಷ್ಟವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ. ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅನಿಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದರೆ, ಸೀತೆಯಿಂದಾಗಲಿ, ಭರತನಿಂದಾಗಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಾಗಲಿ, ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದಾಗಲಿ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ದೇಹದಿಂದಾಗಲಿ ನನಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗದಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿತ್ತು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು, ಸೇನೆ, ವಾಹನಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ನಾನು ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು ಎಂದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು — ‘ರಾಘವ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ನಾನು, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಂಪನ್ನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಿತ್ರಸ್ನೇಹ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಣ ತನಗೆ ಸೀತೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ; ಅವನು ಮೊದಲು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅವನ ಮಾತು ಯುಕ್ತವಾದದ್ದು — ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಲಿ ರಾಜನಾಗಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನತ್ತ ಹೋಗಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಾಶವಾದರೆ ಇಡೀ ಸೇನೆಯೇ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಅದು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಅವನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮಿತ್ರನ ಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ಸಂವಾದ (1.2–10.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಲಕ್ಷ್ಮಿಸಮ್ಪನ್ನಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಂಪನ್ನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಮಿತ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆ, ಅವನ ಸಾಹಸದ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಾಕ್ರಮ ತನಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅವನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅದ್ಭುತವಾದದ್ದು — ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿ, ಭರತನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ತಾನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಅವನು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಅಂದರೆ ಮಿತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮೈತ್ರಿಯ ಗೌರವವನ್ನು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹಿಂದೆ ವಾಲಿವಧೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಉಪಕೃತನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಪಣವಾಗಿಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಮೈತ್ರಿ ಪರಸ್ಪರ ಉಪಕಾರದಿಂದ ದೃಢವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸ್ನೇಹಮಯವಾದರೂ ಉಪದೇಶರೂಪದ್ದು — ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕ್ರೋಧಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಯಿಸಬಾರದು. ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರ ಅವನ ಸರಳವಾದ ವಾನರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ಅರಿತು ಮತ್ತೇನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಮನಸ್ಸು ನೋಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕೂಡಲೇ ಕರ್ತವ್ಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಂವಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯಧಾರೆಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರನ್ನೂ ಫಲಭರಿತ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಈ ಸೇನಾಸಮೂಹವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ರಚಿಸಿ ನಾವು ನಿಲ್ಲೋಣ. ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ, ಲೋಕಕ್ಷಯಕಾರಕವಾದ ಭೀಕರ ಭಯವು ಎದುರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಕಠೋರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ, ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿವೆ, ಬೆಟ್ಟಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಂತೆ ಕಾಣುವ, ಒರಟಾದ, ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯ ಕ್ರೂರ ಮೇಘಗಳು ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳು ಬೆರೆತ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೆಂಪು ಚಂದನದಂತಹ ಸಂಧ್ಯೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಈ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಮಂಡಲ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ. ದೀನರಾದ, ದೀನಸ್ವರದ, ಘೋರವಾದ, ಅಶುಭಕರವಾದ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತ ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲದೆ, ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು ಕಿರಣಗಳ ಅಂಚುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಲೋಕದ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಾದ, ಒರಟಾದ, ಅಶುಭಕರವಾದ, ಕಡುಗೆಂಪಿನ ಪರಿವೇಷವೂ ನೀಲಿಯ ಕಲೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಲೋಕದ ಯುಗಾಂತವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುವಂತಿವೆ. ಕಾಗೆಗಳು, ಗಿಡುಗಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ; ನರಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಅಶುಭವಾದ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಎಸೆಯುವ ಶಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಭೂಮಿ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಾವು ಇಂದೇ ವೇಗವಾಗಿ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ನಗರಿಯತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ಬೇಗನೆ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದನು. ಇಳಿದು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹಾಸಂಹಾರದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ; ಆ ಉತ್ಪಾತಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಾನರರ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ‘ಋಕ್ಷವಾನರರಕ್ಷಸಾಮ್’ (ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರ) ಎಂದು ಮೂವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮದ್ಯ ಅಭಿಯಾಮ’ (ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗೋಣ). ನೀರಿನ ಮತ್ತು ಫಲಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಇವು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ವಿಕಾರ, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಕೃತ ಸ್ವರ, ರಕ್ತದ ಮಳೆ — ಇವು ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅರಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಗಳು. ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆಮೇಲೆ ದೈವಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ. ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು, ಫಲಭರಿತ ಕಾಡುಗಳು, ಸೇನೆಯ ವಿಭಾಗ, ವ್ಯೂಹ — ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆಯಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಕುಶಲ ಸೇನಾನಾಯಕನೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಿಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಂದರೆ ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಬರಲಿರುವ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಕೆಂಪು ಚಂದನದಂತಹ ಸಂಧ್ಯೆ, ರಕ್ತ ಬೆರೆತ ಮಳೆ, ಕೆಂಪಾದ ಪರಿವೇಷ, ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಕ್ತಪಾತದ ಸಂಕೇತ. ‘ಯುಗಾಂತಮಿವ’ (ಯುಗಾಂತದಂತೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ರಾಮನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಶೀಘ್ರ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮದ್ಯ’ (ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ತ್ವರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ತಡಮಾಡಿದರೆ ಶತ್ರು ಸಜ್ಜಾಗಬಹುದು. ಪರ್ವತದಿಂದ ಇಳಿದು ರಾಮನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದದ್ದು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಅದಮ್ಯ ಉತ್ಸಾಹ.

ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಕಪಿರಾಜನ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಸನ್ನದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮುಂದೆ ಲಂಕಾಪುರಿಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಹೊರಟನು. ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ನಲ, ಋಕ್ಷರಾಜ, ನೀಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಇವರು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಅವರ ಹಿಂದೆ ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಅತಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಸೇನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ರಾಘವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲ ವಾನರರು ನೂರಾರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರಾದ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ತಡಮಾಡದೆ ರಾವಣನ ನಗರಿಯಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು — ಪತಾಕೆಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅತಿ ದುಸ್ತರವಾದ, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೂ ತೋರಣಗಳೂ ಉಳ್ಳ ನಗರಿ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು, ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಆದೇಶದಂತೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಲಂಕೆಯ ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ರಾಮನು ಕಾಯ್ದನು ಮತ್ತು ತಡೆದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ರಾವಣಪಾಲಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ, ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಇರುವ ಆ ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಂತನು; ರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಆ ದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ವರುಣನಿಂದ ಸಾಗರವು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾದ ಆ ಭೀಕರ ದ್ವಾರವು ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ್ವಾರವೇ ಕಠಿಣತಮ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಸ್ವತಃ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ತಾನೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಕನೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ಅವರ ಆಯುಧ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲ. ಸೇನೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ಕ್ರಮ — ಮುಂದೆ ರಾಮ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖರು, ಆಮೇಲೆ ಇಡೀ ಸೇನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಯಾಣದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಚಲನೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹತೀಂ ಭೂಮಿಂ ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ’ (ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭೂಮಿಯೇ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು ಎಂಬ ಚಿತ್ರ. ರಾಮನ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ನಲ, ನೀಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಇವರು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ, ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ, ಚಿತ್ರಿತ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳಿಂದ, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರ-ತೋರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನಗರಿ, ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸುರೈರಪಿ ದುರ್ಧರ್ಷಾಮ್’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವೈಭವ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದ ನಗರಿಯನ್ನು ಈಗ ವಾನರರು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಯಥಾನಿದೇಶಮ್’ (ಆದೇಶದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಶಿಸ್ತು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆಯೇ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಉತ್ತರದ್ವಾರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳದ ಮತ್ತು ವರುಣನ ಉಪಮೆಗಳು ಅದರ ಆಳವನ್ನೂ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನೇ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಚಾಯಕ — ಶತ್ರು ಎಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪ್ರಬಲನೋ ಅಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ಸ್ವತಃ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ‘ಜುಗೋಪ ಚ ರುರೋಧ ಚ’ (ಕಾಯ್ದನು ಮತ್ತು ತಡೆದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ನಿರೋಧ.

ಆ ದ್ವಾರವು ಅಲ್ಪಬಲರಿಗೂ ದುರ್ಬಲರಿಗೂ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹದು; ದಾನವರಿಂದ ಪಾತಾಳವು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅದು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಯೋಧರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಆಯುಧಸಮೂಹಗಳನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನು ಕಂಡನು. ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯಾದ ವೀರ್ಯವಂತ ನೀಲನು ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೊಡನೆ ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಂತನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಅಂಗದನು ಋಷಭ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಜ, ಗವಯರೊಡನೆ ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಮಾಥಿ-ಪ್ರಘಸರೊಡನೆಯೂ ಇತರ ವೀರರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯ್ದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವತಃ ಗರುಡನಿಗೂ ವಾಯುವಿಗೂ ಸಮಾನರಾದ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರೊಡನೆ ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ (ಸೈನ್ಯದ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ) ನೆಲೆಸಿದನು. ಮೂವತ್ತಾರು ಕೋಟಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಯೂಥಪತಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲೂ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ವಾನರರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ, ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ, ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅಪಾರ ಸೇನೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಷೇಣನು ಜಾಂಬವಂತನೊಡನೆ ನಿಂತನು. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕೋರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಮರಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ನಿಂತರು. ಎಲ್ಲರೂ ವಿಕೃತವಾದ ಬಾಲಗಳುಳ್ಳವರು, ಕೋರೆದಾಡೆ-ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವರು, ವಿಕೃತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು, ವಿಕೃತ ಮುಖದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವುಳ್ಳವರು, ಕೆಲವರು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನವರು, ಕೆಲವರು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವರು. ಕೆಲವರು ಓಘಬಲರು, ಕೆಲವರು ನೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನವರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅಳೆಯಲಾಗದ ಬಲವುಳ್ಳ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದರು. ಮಿಡತೆಗಳ ದಂಡು ಏಳುವಂತೆ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳ ಆ ಸಮಾಗಮವು ಅದ್ಭುತವೂ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವ್ಯೂಹರಚನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ನಾಲ್ಕು ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸುಷೇಣ-ಜಾಂಬವಂತರು. ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೈನಿಕರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಲಹೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತ. ‘ವಿಕೃತ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರುಕ್ತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಂಡ ವಾನರರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧೋನ್ಮುಖರಾದ ಅವರು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲದಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗದ ಬಲದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತ ಹೋಗುವ ಬಲದ ವರ್ಣನೆ ಸೇನೆಯ ಅಪರಿಮಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಡತೆಗಳ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಗಳ ವಿಭಾಗ ಹೀಗಿದೆ — ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೊಡನೆ ನೀಲ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಋಷಭ-ಗವಾಕ್ಷ-ಗಜ-ಗವಯರೊಡನೆ ಅಂಗದ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಥಿ-ಪ್ರಘಸರೊಡನೆ ಹನುಮಂತ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇದೇ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿರುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನಂತಹ ಬಲಶಾಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ. ಮೂವತ್ತಾರು ಕೋಟಿ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೆ ಅದು ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ರೂಪವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲ, ಕೋರೆದಾಡೆಗಳೂ ಉಗುರುಗಳೂ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು; ಮರಗಳೂ ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳೂ ಅವರು ಎಸೆಯುವ ಆಯುಧಗಳು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಂಡ ಅವರ ಬಾಲಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಅಂಗಗಳು ಅವರ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಬಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಓಘಬಲಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಜಲಪ್ರವಾಹದಂತೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯೆ, ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರೂಪ, ಬಲ — ಇವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನೆಲೆಸಿದ ಮತ್ತು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರಿಂದ ಆಕಾಶವು ತುಂಬಿಹೋದಂತೆಯೂ ಭೂಮಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆವರಿಸಿಹೋದಂತೆಯೂ ಆಯಿತು. ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನೂರು ಲಕ್ಷ ಸೈನಿಕರು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳತ್ತ ಸಾಗಿದರು, ಇತರರು ಸುತ್ತಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆ ಪರ್ವತವು ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಆವೃತವಾಯಿತು; ಸಾವಿರ ಅಯುತಗಳಷ್ಟು ವಾನರರು ಆ ನಗರಿಯ ಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆ ಗಾಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು. ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ವಾನರರಿಂದ ಹಠಾತ್ತನೆ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನಾಪ್ರವಾಹದ ಮಹಾಶಬ್ದವು, ಒಡೆದ ಸಾಗರದ ನೀರಿನ ಘೋಷದಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರಾಕಾರ, ತೋರಣ, ಪರ್ವತ, ವನ, ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆ ಕಂಪಿಸಿತು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ಸಹ ಇನ್ನಷ್ಟು ದುರ್ಧರ್ಷವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೂರು ಲಕ್ಷ, ಸಾವಿರ ಅಯುತ — ಇದರಿಂದ ಅದರ ಅಪಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಲಂಕೆ ಈಗ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಾಗರವು ಒಡೆಯುವ ಉಪಮೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸುಗ್ರೀವರ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಸೇನೆಯ ಅಜೇಯತೆಗೆ ಕಾರಣ. ಲಂಕೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಫಲ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ವಿಸ್ಮಿತರು, ಹಠಾತ್ತನೆ ಪೀಡಿತರು. ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದೆಂದೂ ತಮ್ಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಿಸ್ಮಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ವಾನರಸೇನೆಯ ಗರ್ಜನೆ ಸಮುದ್ರವು ಒಡೆದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಜಲಘೋಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನ — ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದವನ ಸೇನೆಯೇ ಈಗ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದೆ. ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಕಾರ-ತೋರಣಗಳ ಸಹಿತ ಲಂಕೆ ಕಂಪಿಸಿತು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಭೂಕಂಪದಂತಹ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯದ ಆರಂಭ. ಸರ್ಗದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರಸೇನೆಯ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವೈರಪಿ ಸುರಾಸುರೈಃ ದುರ್ಧರ್ಷತರಾ’ (ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ದುರ್ಧರ್ಷ). ಅದರ ಬಲದ ಆಧಾರ ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆ. ಈ ಮಾತು ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಯುತಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಮ್’ (ಸಾವಿರ ಅಯುತ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಕೋಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೆಲವು ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಸುತ್ತಲೂ, ಕೆಲವು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ. ‘ಆಕಾಶ ತುಂಬಿಹೋದಂತೆ, ಭೂಮಿ ಆವರಿಸಿಹೋದಂತೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಮೇಘಸಂಕಾಶಾಃ’ (ಮೋಡಗಳಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನೆ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಶಕ್ರತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಾಃ’ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಬಲ. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಗರದ ಮುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ, ಸಾಮ-ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವ ಅರ್ಥದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಘವನು, ವಿಭೀಷಣನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ, ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನಾದ ಕಪಿಯೇ, ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಹೇಳು — ಸಂಪತ್ತು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಐಶ್ವರ್ಯ ತೊಲಗಿದ, ಸಾಯಬಯಸಿ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳು — ರಾತ್ರಿಸಂಚಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಗರ್ವಿತನಾದ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರಿಗೆ, ನಾಗರಿಗೆ, ಯಕ್ಷರಿಗೆ, ರಾಜರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ದುಸ್ಸಹವಾದ ಫಲ ಇಂದು ಬಂದೊದಗಿದೆ; ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿನ್ನ ದರ್ಪ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತೊಲಗಿದೆ. ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಬಳಲಿದ ನಾನು, ಯಾರ ದಂಡಧಾರಿಯೋ ಆ ನಾನು, ದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ನಿಂತು ನೀನು ದೇವತೆಗಳ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ, ಎಲ್ಲ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪದವಿಯನ್ನು ಸೇರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಯಾವ ಬಲದಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ ಆ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು. ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ಶರಣು ಬರದಿದ್ದರೆ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಲೋಕವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವೆನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಈ ವಿಭೀಷಣನು ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಈ ಲಂಕೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಂಟಕರಹಿತವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ಖರನ್ನು ಸಹಾಯಕರನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅರಿಯದ ಪಾಪಿಯಾದ ನಿನಗೆ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಳೆದು ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು; ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಾಂತನಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಪವಿತ್ರನಾಗುವೆ. ನಿಶಾಚರನೇ, ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿನ ದಾರಿಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿನ್ನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ (ಮರಣೋತ್ತರ) ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಣ್ತುಂಬ ನೋಡಿಕೋ; ನಿನ್ನ ಜೀವ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಧರ್ಮ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಧಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬೇಕು. ಅವನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳಿವೆ — ಶರಣಾಗತಿ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮರಣ. ‘ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಾಂತನಾಗಿ ಪವಿತ್ರನಾಗುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಪರಮ ಆಘಾತ. ‘ಮುಮೂರ್ಷಾನಷ್ಟಚೇತನಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಸಾಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನು ಎಂದರ್ಥ. ಅಂಗದನ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವನು ಹಿಂದೆ ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ವಾಲಿಯ ಮಗ. ರಾಮನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಇವೆ — ಮೊದಲು ದೋಷಕಥನ (ಋಷಿ-ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ), ಆಮೇಲೆ ದಂಡದ ಘೋಷಣೆ (ದಂಡಧಾರಿಯಾದ ನಾನು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ), ಆಮೇಲೆ ಆಹ್ವಾನ (ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು, ಯುದ್ಧ ಮಾಡು), ಆಮೇಲೆ ಆಯ್ಕೆ (ಶರಣು ಬಾ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸು), ಆಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮದ ಕಥನ (ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿತವಚನ (ಮರಣೋತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬ ನೋಡಿಕೋ). ‘ಕ್ರಮಯೋಗಾರ್ಥತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಾಮ-ದಾನ-ಭೇದ-ದಂಡಗಳೆಂಬ ಉಪಾಯಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ಸಾಮದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ. ವಿಭೀಷಣನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬ ನೋಡಿಕೋ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ನೀನು ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ‘ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಪಲಾಯನವನ್ನೂ ತಡೆಯುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಮೂರ್ಖರನ್ನು ಸಹಾಯಕರನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವವನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಿತವಚನವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಅವನನ್ನೂ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು. ‘ಅಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಸನಾತನ ನಿಯಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತಾರೆಯ ಮಗ ಅಂಗದನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಹವ್ಯವಾಹನನಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಟನು. ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇಳಿದು, ಚಿನ್ನದ ಅಂಗದ (ತೋಳಬಂದಿ) ಧರಿಸಿದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ನಿಂತನು. ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಆ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಕಡಿಮೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಹೆಚ್ಚೂ ಇಲ್ಲದೆ ಕೇಳಿಸಿದನು — ‘ನಾನು ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ಕೋಸಲೇಂದ್ರ ರಾಮನ ದೂತ, ವಾಲಿಯ ಮಗ, ಅಂಗದನೆಂದು ನನ್ನ ಹೆಸರು — ನನ್ನ ಹೆಸರು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಎಂದಾದರೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಘವ ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕ್ರೂರಿಯೇ, ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು, ಗಂಡಸಾಗು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಮಕ್ಕಳು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಲ್ಲುವೆನು; ನೀನು ಹತನಾದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಉದ್ವೇಗರಹಿತವಾಗುವುವು. ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಉರಗ, ರಾಕ್ಷಸರ ಶತ್ರುವೂ ಋಷಿಗಳ ಮುಳ್ಳೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುವೆನು. ನೀನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಐಶ್ವರ್ಯವು ವಿಭೀಷಣನದಾಗುವುದು.’ ಅಂಗದನು ದೂತಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕಮ್’, ಅಂದರೆ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕಡಿಮೆಯೂ ಮಾಡದೆ, ಹೆಚ್ಚೂ ಮಾಡದೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಲಿಯ ಮಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನೆನಪು ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಗಂಡಸಾಗು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೋಸದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಯುದ್ಧದಿಂದಲ್ಲ. ಅಂಗದನ ಪ್ರಯಾಣ ‘ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಹವ್ಯವಾಹನ’ನಂತೆ — ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ವೇಗಶಾಲಿ. ರಾವಣನು ‘ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನಗರ ಮುತ್ತಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಶಾಂತನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂಗದನು ಅವನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇಳಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ದೂರದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ತನ್ನ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಮಾತ್ರ; ದೂತನ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ ಇದೇ. ರಾಮನ ಹೆಸರುಗಳು — ‘ಕೋಸಲೇಂದ್ರ’, ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮ’ (ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವನು), ‘ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದವರ್ಧನ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) — ಅವನ ರಾಜಕುಲವನ್ನೂ ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಮಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಉದ್ವೇಗರಹಿತವಾಗುವುವು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣವಧೆಯ ಲೋಕಹಿತತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಕೇವಲ ರಾಮನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರತೀಕಾರವಲ್ಲ, ಲೋಕದ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುವುದು. ಅಂಗದನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧವೋ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದೋ. ‘ನನ್ನ ಹೆಸರು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ದೂತನ ಸ್ವಪರಿಚಯ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ವಾಲಿಯ ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ರಾವಣನು ಖಂಡಿತ ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿದನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅಂಗದನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೇ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಷ್ಪತ್ಯ ಪ್ರತಿಯುಧ್ಯಸ್ವ’ (ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡು, ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ.

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ನಿಶಾಚರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನು ಅಸಹನೆಗೆ ವಶನಾದನು. ರೋಷಗೊಂಡ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ‘ಹಿಡಿಯಿರಿ, ಕೊಲ್ಲಿರಿ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಲ್ವರು ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಡಿದರು. ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ವೀರನೂ ಆದ ತಾರೆಯ ಮಗನು ರಾಕ್ಷಸಗಣದ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದು ತಾನಾಗಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಅಂಗದನು ಪರ್ವತದಂತಹ ಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು. ಅವನ ನೆಗೆತದ ವೇಗದಿಂದ ಕೊಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿನಿಂತನು. ಅವನು ಮೆಟ್ಟಿದ ಆ ಶಿಖರವು, ಹಿಂದೆ ವಜ್ರದಿಂದ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರವು ಸೀಳಿಹೋದಂತೆ, ದಶಗ್ರೀವನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಸೀಳಿಹೋಯಿತು. ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮುರಿದು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹಾರಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ವ್ಯಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತ, ವಾನರರನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಅವನು ವಾನರರ ನಡುವೆ ರಾಮನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾವಣನಾದರೋ ಪ್ರಾಸಾದದ ಧರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಪರಮ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡನು, ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದನು. ಅಂಗದನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಿಡಿಯಲು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ; ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲ ಎಷ್ಟು ತುಚ್ಛ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ತೋಳುಗಳಿಗೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ — ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ಅಪಮಾನ. ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರದ ಭಂಗ ರಾವಣನ ಗರ್ವಭಂಗದ ಪ್ರತೀಕ; ‘ಪಶ್ಯತಃ’ (ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಅಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂಗದನು ‘ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ’ ಕಾರ್ಯ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ‘ಜಯತ್ಯತಿಬಲೋ ರಾಮಃ’ (ಅತಿಬಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ದೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣ ‘ಹಿಡಿಯಿರಿ, ಕೊಲ್ಲಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೂತವಧೆ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ, ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ವಿಭೀಷಣನು ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಮೇಧಾಃ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ನಡವಳಿಕೆ ಹನುಮಂತನದಂತೆಯೇ — ಅವನೂ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂಧನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು. ಅವನ ನೆಗೆತದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರದಿಂದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಉದುರುವಂತೆ ಕೊಡವಲ್ಪಟ್ಟರು. ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಮುರಿದುದನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರವನ್ನು ಸೀಳಿದುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದಂತೆ ಅಂಗದನ ಪಾದಾಘಾತ. ‘ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ’ — ‘ನಾನು ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ — ಅವನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನೆನಪನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವೂ ನಿಟ್ಟುಸಿರೂ ಅವನ ಅಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ದುರಂತದ ಮೂಲ.

ರಾಮನಾದರೋ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಶತ್ರುವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮುನ್ನಡೆದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾನರ ಸುಷೇಣನು, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷನಾಗಿ ಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನೆಲೆಸಿದ, ಸಾಗರದವರೆಗೂ ಹಬ್ಬಿದ ವನವಾಸಿಗಳ ನೂರು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಭಯಗೊಂಡರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಯುದ್ಧದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹರ್ಷವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದರು. ಪ್ರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಕಂದಕದ ನಡುವಿನ ಜಾಗವೆಲ್ಲ ಕಪಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು; ದೀನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಾಕಾರವೇ ವಾನರಮಯವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಗೊಂಡು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಅತಿಭೀಷಣವಾದ ಕೋಲಾಹಲ ಆರಂಭವಾಗಲು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಯೋಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುಗಾಂತದ ಗಾಳಿಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ವಿಸ್ಮಯ, ಭಯ, ಹರ್ಷ — ಕವಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಕೆಲವು ಯೋಧರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ ಕೂಡ. ‘ವಾನರೀಕೃತಃ ಪ್ರಾಕಾರಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಪ್ರಾಕಾರವೇ ವಾನರಮಯವಾಯಿತು ಎಂಬಂತೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಾಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿದೆ. ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಪರಿಕ್ರಮಣವನ್ನೂ ದ್ವಾರಗಳ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ಶತ್ರುವಧೆಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆದನು. ಸುಷೇಣನ ಪರಿಕ್ರಮಣ ದ್ವಾರಗಳ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ — ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಶತಮ್’ (ನೂರು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತೆ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಸಾಗರದವರೆಗೂ ಹಬ್ಬಿದ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವ ಸೇನೆ ಸಮುದ್ರತೀರದವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು ಎಂದು. ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯವರಲ್ಲ; ಕೆಲವರು ಭಯಗೊಂಡವರು, ಕೆಲವರು ವಿಸ್ಮಿತರು, ಕೆಲವು ಶೂರರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡವರು. ‘ಹಾಹಾಕಾರ’ ಭಯದ ಸ್ವರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರು ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಳಯದ ಗಾಳಿಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಸಂವಾದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಬಾಗಿಲವರೆಗೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ