॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 40ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವ-ರಾವಣರ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ

ಸುವೇಲದ ತುದಿಯಿಂದ ಗೋಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನ ದರ್ಶನ, ಸುಗ್ರೀವನ ಹಠಾತ್ ನೆಗೆತ, ಕಿರೀಟವನ್ನು ಕೆಡವಿದುದು, ಇಬ್ಬರ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಮುಂದಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ

ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ, ವಾನರಯೂಥಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಎರಡು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಮಂಡಲವುಳ್ಳ ಸುವೇಲದ ತುತ್ತತುದಿಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಏರಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಂತು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ, ತ್ರಿಕೂಟದ ರಮ್ಯ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ, ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದರ ಗೋಪುರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಅವನ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಬೀಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಚ್ಛತ್ರ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನ ದೇಹಕ್ಕೆ ರಕ್ತಚಂದನ ಲೇಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ರತ್ನಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಐರಾವತದ ದಂತಾಗ್ರಗಳಿಂದಾದ ಆಳವಾದ ಗಾಯದ ಗುರುತುಗಳು ಅವನ ಎದೆಯ ಮೇಲಿದ್ದವು. ಮೊಲದ ರಕ್ತದಂತಹ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನೂ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಐರಾವತದ ದಂತಗಳ ಗಾಯದ ಗುರುತುಗಳು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರ ಮತ್ತು ವಿಜಯಚ್ಛತ್ರ ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣ — ರಕ್ತಚಂದನ, ಕೆಂಪುವಸ್ತ್ರ, ಮೊಲದ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣ — ಇದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ರಕ್ತಪಾತದ ಸೂಚನೆಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿನ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಕೆಂಪು ಅಲಂಕಾರವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ನಗರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಈ ಅಹಂಕಾರವೇ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ಇಡೀ ಸರ್ಗ ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ 6.030ರ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ 6.031 ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಶಾಂತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಸ್ವಭಾವಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ.

ವಾನರೇಂದ್ರರೂ ರಾಘವನೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಎದ್ದನು. ಕ್ರೋಧವೇಗದಿಂದ, ಸತ್ತ್ವದಿಂದ, ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಂತು ನಿರ್ಭಯವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಅವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸಾ, ನಾನು ಲೋಕನಾಥನಾದ ರಾಮನ ಸಖನೂ ದಾಸನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹಾರಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದು, ಅವನ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಎಳೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿದನು. ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬರದಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನಾಗಿದ್ದೆ, ಈಗ ಕತ್ತಿಲ್ಲದವನಾಗುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎದ್ದು ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ವಾನರನೂ ಚೆಂಡಿನಂತೆ ಪುಟಿದೆದ್ದು ಅವನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ‘ಸುಗ್ರೀವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶ್ಲೇಷ — ಸುಂದರವಾದ ಕತ್ತುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದ ನೀನು ಈಗ ಕತ್ತಿಲ್ಲದವನಾಗುವೆ ಎಂಬ ಬೆದರಿಕೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಸಖ ಮತ್ತು ದಾಸ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಮಿತ್ರತ್ವವೂ ಸೇವಕತ್ವವೂ ಎರಡೂ ಅವನಿಗೆ ಗೌರವ. ಕಿರೀಟವನ್ನು ಕೆಡವುವುದು ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಅಪಮಾನ; ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ರಾವಣನು ಅಪಮಾನಿತನಾದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ. ‘ಕಂದುವತ್’ (ಚೆಂಡಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಚುರುಕುತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೂ ಚೆಂಡಿನಂತೆ ಕೂಡಲೇ ಪುಟಿದೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಾಹಸ ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ನಡೆದುದು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ರೋಧದ ಮೂಲ ರಾವಣನ ದರ್ಶನವೇ — ತನ್ನ ಮಿತ್ರನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯೊಡನೆ ಮಾಡಿದ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವೂ ಅವನ ಅನುಭವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಬೆದರಿಕೆ ಅವನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತ್ಯ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪರಸ್ಪರರ ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೈಯುಳ್ಳ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಹಿಡಿದು ಚಲನೆ ನಿರುದ್ಧವಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬೂರುಗ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಂಡರು. ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ, ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳಿಂದ, ಮುಂಗೈ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕೈ ಏಟುಗಳಿಂದ, ಬೆರಳತುದಿಯ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ-ವಾನರೇಂದ್ರರು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಉಗ್ರವೇಗಿಗಳಾದ ಅವರು ಗೋಪುರದ ವೇದಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನಿಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಬಾಹುಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿ ಎಸೆಯುತ್ತ ದೇಹಗಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸುತ್ತ, ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಗೋಪುರವೇದಿಕೆಯ ಅಂಚಿಗೆ ಸರಿದರು. ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಒತ್ತಿಹಿಡಿದು, ದೇಹಗಳು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಅವರು ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳ ನಡುವೆ ಬಿದ್ದರು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತ ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತ ಇದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತೋಳುಗಳೆಂಬ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಆವೇಶ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕೋರೆಹಲ್ಲು ಬಂದ ಹುಲಿ-ಸಿಂಹಗಳಂತೆ, ಕಾದಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಲಗಮರಿಗಳಂತೆ, ಅವರು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒತ್ತಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎತ್ತಿ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು; ವ್ಯಾಯಾಮ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವೀರರು ಬೇಗನೆ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆನೆಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯಬಲ್ಲ, ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ಉತ್ತಮ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎದುರಾಳಿಯ ಹಿಡಿತವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತ, ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಅವರು ಮಂಡಲಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಅವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎದುರಿಸಿ, ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಹೊಂಚುಹಾಕುವ ಎರಡು ಬೆಕ್ಕುಗಳಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತಗಳಿಂದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪರಸ್ಪರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಪುನರುಕ್ತಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೂರುಗ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗದ ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳು ರಕ್ತಸಿಕ್ತರಾದ ವೀರರಿಗೆ ಉಪಮಾನ. ಬೆಕ್ಕುಗಳ ಉಪಮೆ ಇಬ್ಬರ ಎಚ್ಚರದ ಕಾಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವಕಾಶದ ಹುಡುಕಾಟ. ‘ಮಂಡಲ’ ಶಬ್ದದ, ಭರತನು ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು — ಚಾರೀಮಂಡಲ, ಕರಣಮಂಡಲ, ಖಂಡಮಂಡಲ, ಮಹಾಮಂಡಲ — ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವೇದವಿದಿಗ್ಧಗಾತ್ರೌ’ (ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹಗಳುಳ್ಳವರು), ‘ಶೋಣಿತರಕ್ತದೇಹೌ’ (ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೈಯುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಶ್ರಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ‘ಕ್ಲಮಂ ನ ಜಗ್ಮತುಃ’ (ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಇಬ್ಬರ ಸಹನಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳ ನಡುವೆ ಬೀಳುವುದು, ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ನೆಗೆಯುವುದು ಯುದ್ಧದ ಸ್ಥಳಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ಆರಂಭವಾದ ಯುದ್ಧ ನೆಲದವರೆಗೂ ಹರಡಿತು. ‘ಗಜೇಂದ್ರಪೋತೌ’ (ಸಲಗಮರಿಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ಯೌವನವನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ, ‘ಶಾರ್ದೂಲಸಿಂಹೌ’ (ಹುಲಿ-ಸಿಂಹಗಳು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ನಾನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವಿನ ಈ ಮೊದಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಂಬರುವ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ.

ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನೂ ರಾವಣನೂ ಪರಸ್ಪರರಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಂಡಲಗಳನ್ನು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು (ನಿಲುವುಗಳನ್ನು), ಗೋಮೂತ್ರಕವೆಂಬ ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ನಡೆಗಳನ್ನು, ಹೋಗಿ-ಬರುವ ನಡೆಗಳನ್ನು, ಅಡ್ಡನಡೆಗಳನ್ನು, ವಕ್ರನಡೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸುವುದು, ಸುತ್ತಲೂ ಓಡುವುದು, ಎದುರಾಗಿ ನುಗ್ಗುವುದು, ಹಾರುವುದು, ಹಿಡಿತದೊಡನೆ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಹಿಂತಿರುಗುವುದು, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವುದು, ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಓಡುವುದು, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾರುವುದು, ತೋಳು ಚಾಚುವುದು, ತೋಳು ಹಿಂತೆಗೆಯುವುದು — ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಇದು ಮಲ್ಲವಿದ್ಯೆಯ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಸುತ್ತ ಓಡುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎದುರಿನಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾರಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೋಳು ಚಾಚುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೋಳು ಮಡಚುವುದು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಲೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರ ಸಮಾನ ಕೌಶಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗೋಮೂತ್ರಕ’ ಎಂದರೆ ಗೋಮೂತ್ರದ ರೇಖೆಯಂತೆ ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ನಡೆ. ಸ್ಥಾನಗಳು ವೈಷ್ಣವ, ಸಮಪಾದ, ವೈಶಾಖ, ಮಂಡಲ, ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢ, ಆಲೀಢ ಎಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಇದು ಕೇವಲ ಬಲದ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಯುದ್ಧವೂ ಹೌದು. ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಲ್ಲವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ನಿದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧದ ಫಲ ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಮುಂದಾದನು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು, ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ, ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವನಾಗಿ, ಆಗ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ವಾನರರಾಜನಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಒಡೆಯನಾದ, ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಶಾಚರಪತಿಯನ್ನು ದಣಿಸಿ, ಅತಿವಿಶಾಲವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟಿ, ವಾನರಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ರಾಮನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಹೀಗೆ ಆ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ರಘುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಮನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತ, ವಾನರಗಣಗಳ ಮುಖ್ಯರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಮಾಯಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ‘ಜಿತಕಾಶೀ’ — ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವನು; ‘ಜಿತಕ್ಲಮಃ’ — ಶ್ರಮವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮಾಲಿನೀ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಅರ್ಕಸೂನುಃ’, ‘ಸವಿತೃಸೂನುಃ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಹಸದ ಫಲ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾವಣನ ಅಪಮಾನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವರ್ಧನೆ. ರಾವಣನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಕಪಟದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ