ಸರ್ಗ
ಲಂಕಾಪ್ರಾಕಾರದ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ
ರಾವಣನು ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು, ರಾಮನ ಸೀತಾಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣದ ಆದೇಶ, ವಾನರರು ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನೇರಿ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ನಿರ್ಗಮನ, ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಆರಂಭ
ಆಮೇಲೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ‘ರಾಮನು ವಾನರರೊಡನೆ ಸೇರಿ ನಗರಿಯನ್ನು ಮುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ನಗರಿ ಮುತ್ತಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ನಗರದ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರಗಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಕಪಿಲವರ್ಣವಾದ, ಅಂದರೆ ಪಿಂಗಳ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡು ‘ಇವರನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುವುದು?’ ಎಂದು ಅವನು ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಚಿಂತಿಸಿ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಳೆದು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ ರಾವಣನು ರಾಘವನನ್ನೂ ವಾನರಯೂಥಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕ್ರೋಧ, ಆಮೇಲೆ ಚಿಂತೆ, ಆಮೇಲೆ ಧೈರ್ಯ — ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಕಪಿಲೀಕೃತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸುಂದರವಾದದ್ದು — ವಾನರರ ಪಿಂಗಳ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೇ ಪಿಂಗಳವಾಯಿತು ಎಂಬ ಚಿತ್ರ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮುರಿದಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾವಣನು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಇವರನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುವುದು’ ಎಂಬ ಅವನ ಚಿಂತೆ, ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ದರ್ಪ, ಇದೇ ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸಿದುದು ಅವನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ರಾಘವನೂ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದೆಂಬಂತೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುನ್ನಡೆದು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದಾಶರಥಿಯು ನೋಯುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ನನಗಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದು, ಕೃಶಳಾಗಿ, ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.’ ಹೀಗೆ ಪೀಡಿತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ವಾನರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ವಾನರರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮೀರಿಸಲು ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ ಮೊಳಗಿದರು. ‘ಮುದಿತೋ ನಾಮ ಪುಪ್ಲುವೇ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಠ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥ ‘ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು’ ಎಂದು. ರಾಮನ ಸೀತಾಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣರಸದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ಗೌರವವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ದೋಷಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ತನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಸ್ಥಂಡಿಲಶಾಯಿನೀ’ ಎಂದರೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವಳು, ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡಂತೆ. ಈ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವೂ ಆಕ್ರಮಣದ ಆದೇಶವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗ (6–12) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನಾದರೋ ಶತ್ರುವಿನ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ಭಾವಭೇದವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
‘ಶಿಖರಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡುವೆವು’ ಎಂದು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶೃಂಗಗಳನ್ನೂ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ನಿಂತರು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಸೇನಾಪಡೆಗಳು ವಿಭಾಗಶಃ ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಿದವು. ತಾಮ್ರದಂತಹ ಕೆಂಪು ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ, ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡುವ ಅವರು ಲಂಕೆಯತ್ತಲೇ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಆ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಪ್ರಾಕಾರಾಗ್ರಗಳನ್ನೂ ತೋರಣಗಳನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದರು. ತಿಳಿನೀರಿನ ಜಲಾಶಯಗಳಂತಿದ್ದ ಕಂದಕಗಳನ್ನು ಅವರು ಧೂಳಿನಿಂದ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಿಂದ, ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ, ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸಾವಿರ ಯೂಥಗಳ, ಕೋಟಿ ಯೂಥಗಳ, ನೂರು ಕೋಟಿ ಯೂಥಗಳ ಒಡೆಯರಾದ ಇತರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಿದರು. ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ತುದಿಗಳಂತಿದ್ದ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತ, ನೆಗೆಯುತ್ತ, ಹಾರುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಮಹಾಗಜಗಳಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ; ರಾಘವನಿಂದ ಪಾಲಿತನಾದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ನಿಶ್ಚಯ, ಆಮೇಲೆ ಆಯುಧಸಂಗ್ರಹ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾಕಾರಾರೋಹಣ, ಆಮೇಲೆ ತೋರಣ-ಗೋಪುರಗಳ ಭಂಜನ, ಕಂದಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುವುದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಘೋಷ. ಕಂದಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುವುದು ದುರ್ಗಯುದ್ಧದ ಪ್ರಾಚೀನ ನೀತಿ — ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಂದಕವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯ. ‘ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ’ (ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದ ವಾನರರ ರಾಮಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಯಘೋಷ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಈಗ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನೇ ಉದ್ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಾಮ್ರವಕ್ತ್ರಾಃ ಹೇಮಾಭಾಃ’ (ತಾಮ್ರಮುಖಿಗಳು, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ, ‘ಮಹಾವಾರಣಸಂನಿಭಾಃ’ (ಮಹಾಗಜಗಳಂತಹವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ವಾನರಸೇನೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಸಂಕಲ್ಪ ‘ಶಿಖರಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಾಗಲಿ’ — ಆಯುಧ ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲೇಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ. ‘ಪ್ರೇಕ್ಷತೋ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಸ್ಯ’ (ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದವನಾದನು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಾಗಶಃ’ (ವಿಭಾಗಶಃ) — ರಾಮನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆ ಸೇನೆ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಏರುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಆಕ್ರಮಣವಲ್ಲ. ಸಾವಿರ ಯೂಥ, ಕೋಟಿ ಯೂಥ, ನೂರು ಕೋಟಿ ಯೂಥ ಎಂದು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಅಲೆಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದರ ನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಗುಂಪು ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳ ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸಸದೃಶ ಗೋಪುರಗಳ ಭಂಜನ ರಾವಣನ ವೈಭವದ ನಾಶದ ಪ್ರತೀಕ. ‘ಮಹಾವಾರಣಸಂನಿಭಾಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರರು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜಜ್ಜುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಜಯಘೋಷದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ — ಈ ಮೂವರ ಹೆಸರುಗಳೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ, ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲ — ಇದು ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ.
ವೀರಬಾಹು, ಸುಬಾಹು, ನಲ, ಪನಸ — ಈ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು; ಈ ನಡುವೆ ಅವರು ಸ್ಕಂಧಾವಾರವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಸೇನಾಶಿಬಿರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದರು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕುಮುದನು ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹಿಗಳಾದ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನಿಂತನು. ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವಾನರ ಪ್ರಘಸನೂ ಮಹಾಬಾಹು ಪನಸನೂ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲೆಸಿದರು. ವೀರನಾದ ಕಪಿ ಶತಬಲಿಯು ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನಿಂತನು. ತಾರೆಯ ತಂದೆಯಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಸುಷೇಣನು ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕೋಟಿಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಂತನು. ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ, ಮತ್ತು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅದನ್ನು ಮುತ್ತಿ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತರು. ಗೋಲಾಂಗೂಲನೂ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಭೀಕರ ರೂಪದವನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಗವಾಕ್ಷನು ಒಂದು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಭೀಕರ ಕೋಪವುಳ್ಳ ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕನೂ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಧೂಮ್ರನೂ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಕರಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತ ವಿಭೀಷಣನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ — ಇವರು ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡುತ್ತ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನೀಲ, ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಕುಮುದ, ಶತಬಲಿ, ಸುಷೇಣರನ್ನು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಉಪಸೇನಾಪತಿಗಳಿದ್ದರು ಎಂದು ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ‘ತಾರಾಪಿತಾ’ ಎಂದರೆ ಸುಷೇಣನು ವಾಲಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದ ತಾರೆಯ ತಂದೆ. ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ನಿಂತಿರುವ ಉತ್ತರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಇದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಿರ್ಣಯ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ದೃಢಗೊಂಡಿದೆ. ಗವಾಕ್ಷ-ಧೂಮ್ರರು ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ವಿಭೀಷಣನೂ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ವ್ಯೂಹದ ಕೇಂದ್ರರಕ್ಷಣೆ. ಗಜ ಮೊದಲಾದವರು ಓಡಾಡುತ್ತ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಎಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವೋ ಅಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಸೇನೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ 22ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಕುಮುದನ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ, ಶತಬಲಿಯ ಇಪ್ಪತ್ತು ಕೋಟಿ, ಸುಷೇಣನ ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳು ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಆವೃತ್ಯ ಬಲವಾಂಸ್ತಸ್ಥೌ’ (ಮುತ್ತಿ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿವೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾದ ದೃಢ ನಿರೋಧ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಶೈಲಿ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಲಕ್ಷಣವೂ ಹೌದು. ಸ್ಕಂಧಾವಾರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದುದು ದೀರ್ಘವಾದ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಸೂಚಕ — ವಾನರರು ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿನದ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕಲ್ಲ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲರು, ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಜಾತಿಗಳು ರಾಮನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಹಿಡಿದವನು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಅವನು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಯೋಧನೂ ಹೌದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರಿಯಾಗಿಸುವರಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಸುತ್ತ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳ ರಕ್ಷಣೆ — ಗವಾಕ್ಷ, ಧೂಮ್ರ, ವಿಭೀಷಣ — ಇದರಿಂದ ಸೇನಾನಾಯಕನು ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಆಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ಕೂಡಲೇ ಹೊರಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾತ್ರಿಸಂಚಾರಿಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಭೀಕರವಾದ ಘೋಷವನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸುತ್ತಲೂ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಬಡಿದು ಮೊಳಗಿಸಲಾಯಿತು. ಅತಿ ಘೋರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಯಿಯ ಉಸಿರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಹಾಘೋಷವುಳ್ಳ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಶಂಖಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಸುಂದರವಾದ ನೀಲಿಯ ಮೈಯುಳ್ಳ, ಶಂಖಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಆ ರಾತ್ರಿಸಂಚಾರಿಗಳು, ಮಿಂಚಿನ ವಲಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಸೈನಿಕರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೊರನುಗ್ಗಿದರು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರುವ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ. ಆಮೇಲೆ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಸುತ್ತಲೂ ಮೊಳಗಿಸಿದ ನಾದದಿಂದ ತಪ್ಪಲು, ಪ್ರಸ್ಥಗಳು, ಗುಹೆಗಳ ಸಹಿತ ಮಲಯಪರ್ವತವೇ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷವೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳ ಸಿಂಹನಾದವೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನೂ ಸಾಗರವನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸಿದವು. ಆನೆಗಳ ಘೀಳಿಡುವಿಕೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಕೆನೆತ, ರಥಗಳ ಚಕ್ರಗಳ ಘೋಷ, ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಯಿಯ ಕೂಗು — ಇವುಗಳೊಡನೆ ಆ ನಾದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದ ಭಯಂಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭೇರಿಗಳು, ಶಂಖಗಳು, ದುಂದುಭಿಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಇವೆಲ್ಲರ ಸ್ವರಗಳೂ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ಬಿಳಿಯ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀಲವರ್ಣದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನೀಲಮೇಘಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆರಂಭವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕೇರುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರನುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಲಯಃ ಪೂರಿತಃ’ (ಮಲಯಪರ್ವತ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು) — ವಾನರರ ನಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಮಲಯಪರ್ವತದವರೆಗೂ ಕೇಳಿಸಿತು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಈ ಭಾಗ (33–40, 44) ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ದ್ರುತಮ್’ (ಕೂಡಲೇ). ರಾವಣನು ಇದುವರೆಗೆ ಕೋಟೆಯೊಳಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕಾಗಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊರಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಹಂತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂದೆ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸಿದಂತೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹ. ಭೇರಿಗಳ ‘ಚಂದ್ರಪಾಂಡುರಪುಷ್ಕರಾಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅವುಗಳ ಬಿಳಿಯ ಚರ್ಮದ ಮುಖಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಹೇಮಕೋಣೈಃ’ ಎಂಬುದು ಚಿನ್ನದ ಬಾರಿಸುವ ಕೋಲುಗಳನ್ನು — ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವ ಯುದ್ಧವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಾದ್ಯವರ್ಣನೆ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲೂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಂಖನಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾನರಸೇನೆಯ ನಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ನಾದ, ಮತ್ತೆ ವಾನರರ ನಾದ — ಹೀಗೆ ಧ್ವನಿಯು ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ವಾನರರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇದು ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಸ್ವರೂಪಭೇದ.
ಈ ನಡುವೆ ಹಿಂದಿನ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಉರಿಯುವ ಗದೆಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಹೊಡೆದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಕಾಯರೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಿಂದ, ಉಗುರುಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ವಾನರರ ನಡುವೆ ‘ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಹಾಶಬ್ದ ಉಂಟಾಯಿತು; ರಾಕ್ಷಸರೂ ‘ರಾಜನೇ, ಜಯವಾಗಲಿ, ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿದ್ದ ಇತರ ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಿದರು. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರೂ ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಮ್ಮ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಕೆಡವಿದರು. ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಆ ತುಮುಲವಾದ ಹೊಡೆದಾಟ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ವಾನರರು ಪ್ರಕೃತಿ ಕೊಟ್ಟ ಆಯುಧಗಳಿಂದ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷವೂ ತನ್ನ ನಾಯಕನ ಜಯಘೋಷವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಪರಂಪರೆ. ‘ಸ್ವಸ್ವನಾಮಕಥಾಮ್’ — ಶತ್ರುಗಳು ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿನ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ವಾನರರ ಯುದ್ಧ ದುರ್ಗಯುದ್ಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೇಲಿರುವವರು ಕೆಳಗಿರುವವರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಳಗಿರುವವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಮೇಲಿರುವವರನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾರೆ. ‘ದೇವಾಸುರೇ ಯಥಾ’ (ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಇದು ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಘರ್ಷಣೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದ ಉತ್ಪಾತಫಲ — ‘ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕರ್ದಮಃ’ (ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರು) — ಈಗ ನಿಜವಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ’ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರಾದರೋ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಇದೂ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಸ್ವಭಾವಭೇದ. ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ‘ತುಮುಲಃ’, ‘ಅದ್ಭುತೋಪಮಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಗಾಗಿ ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥