ಸರ್ಗ
ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ನಿವೇದನೆ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಂದ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ನೇಮಕ
ವಾನರವೀರರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪಕ್ಷಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ರಾವಣನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಪರಿಮಾಣ, ರಾಮನಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೇಮಕ, ಮನುಷ್ಯರೂಪದ ನಿಷೇಧ, ಸುವೇಲಾರೋಹಣದ ನಿಶ್ಚಯ
ನರರಾಜ-ವಾನರರಾಜರಾದ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರು, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತ, ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣ, ವಾಲಿಯ ಮಗ ಅಂಗದ, ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಕಪಿ ಶರಭ, ಬಂಧುಗಳೊಡನಿರುವ ಸುಷೇಣ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಕುಮುದ, ನಳ, ಪನಸ — ಇವರು ಶತ್ರುಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿದರು — ‘ರಾವಣನು ಪಾಲಿಸುವ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ದೇವ-ಉರಗ-ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ಅಮರರಿಗೂ ಅದನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ. ಎಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೋ ಆ ನಗರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ.’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಗ್ರಾಮ್ಯವಲ್ಲದ ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರ್ಥಪುಷ್ಟವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ ಒಂದೆಡೆ. ‘ಸಹದಾಯಾದಃ’ ಎಂಬ ಸುಷೇಣನ ವಿಶೇಷಣ — ಬಂಧುಗಳೊಡನಿರುವವನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಡನೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಗ್ರಾಮ್ಯಪದವತ್’ ಎಂಬುದು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಸಂಸ್ಕೃತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ‘ಪುಷ್ಕಲಾರ್ಥಮ್’ ಎಂದರೆ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾಗಿ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ರಾಮನ ಸೇನೆಯ ನೀತಿಪರಾಯಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ. ‘ಅಮರೈರಪಿ ದುರ್ಜಯಾ’ (ಅಮರರಿಗೂ ಗೆಲ್ಲಲು ಕಷ್ಟ) ಎಂದು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಯವಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಆಂತರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅವನಿಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ತಿಳಿದಿದೆ. ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಅವನನ್ನು ‘ರಾವಣಾವರಜಃ’ (ರಾವಣನ ತಮ್ಮ) ಎಂದೇ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಕುಲ ಇಲ್ಲಿ ಲಾಭಕರ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ರೀತಿ ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳ ಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.
‘ಅನಲ, ಪನಸ, ಸಂಪಾತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮತಿ — ನನ್ನ ಈ ಅಮಾತ್ಯರು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮಾ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ದಕ್ಷಿಣದ್ದನ್ನು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು. ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ — ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ಶೂರರಿಂದ ಆವೃತನಾದ ರಾವಣನ ಮಗ. ಉತ್ತರದ ನಗರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ — ಮಂತ್ರಜ್ಞನಾದ, ಒಳಗೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾದ ಅವನು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನಿದ್ದಾನೆ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಾದರೋ ಶೂಲ-ಖಡ್ಗ-ಧನುಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಸೇನೆಯೊಡನೆ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪಕ್ಷಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ — ರಾವಣನ ಚಾರರು ವಾನರರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರು, ವಿಭೀಷಣನ ಚಾರರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಬಂದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕಥೆಯ ಎಳೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ. ‘ಪರಮಸಂವಿಗ್ನಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹೊರಗೆ ಗರ್ವಿತನಾದ ಅವನು ಒಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೇ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ‘ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ’ — ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ, ಏನನ್ನೂ ಬದಲಿಸದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನನ್ನು ‘ರಾಮಾ’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಸಖ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಅನಲ, ಪನಸ, ಸಂಪಾತಿ, ಪ್ರಮತಿ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ (ಶರಭ, ಪ್ರಘಸ); ಮುದ್ರಿತ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ನಾಲ್ವರೂ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಬಂದವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದಾರಿಗಳು ಅವರಿಗೆ ಪರಿಚಿತ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ವಿಸ್ತಾರ — ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು — ಅವನ ಸೇನೆಯ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನೇ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧನೆಂದು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದ ಉಲ್ಲೇಖ ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಭಾಗ.
‘ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು, ಮತ್ತು ಒಂದು ಕೋಟಿಗೂ ಮೀರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ನಿಶಾಚರರು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಆತತಾಯಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯರು. ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಹಿಂದೆಯೂ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪರಿವಾರ ನಿಂತಿದೆ.’ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಭೀಷಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಈ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು; ಸಚಿವರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮಾ, ರಾವಣನು ಕುಬೇರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದಾಗ ಅರವತ್ತು ಲಕ್ಷ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊರಟಿದ್ದರು; ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಸತ್ತ್ವದ ಗೌರವದಲ್ಲಿ, ದರ್ಪದಲ್ಲಿ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಾರದು; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಹೆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ವೀರ್ಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಚತುರಂಗಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ರಚಿಸಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮಥಿಸುವೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೊದಲ ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆ ಇದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಬಲದ ನಿಜವಾದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದು ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು — ‘ಕೋಪಯೇ ತ್ವಾಂ ನ ಭೀಷಯೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಹೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ). ಕುಬೇರವಿಜಯದ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಈಗ ಅಂತಹವರೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಯಥಾರ್ಥವಾದಂತಿವೆ — ಆನೆಗಳು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ರಥಗಳು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ಕುದುರೆಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ, ಕಾಲಾಳುಗಳು ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ವಾನರಸೇನೆಯ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಗಿಂತ ಇವು ಭಿನ್ನ. ‘ಏಕೈಕಸ್ಯ ಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರಮ್’ (ಒಬ್ಬೊಬ್ಬನಿಗೂ ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ) ಎಂಬ ಪರಿವಾರದ ವರ್ಣನೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಪಾರ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕುಬೇರವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣನೇ, ಅವನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು; ವಿಭೀಷಣನೂ ಸಹೋದರನೇ, ಅವನು ಈಗ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅತ್ರ ಮನ್ಯುರ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ’ (ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಾರದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಸಂಭಾವ್ಯ ಕೋಪವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಬಲದ ಪ್ರಶಂಸೆಯಂತೆ ಕೇಳಿಸುವ ಸುದ್ದಿ ಮಿತ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು. ‘ಚತುರಂಗೇಣ ಬಲೇನ’ — ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ವಿಭೀಷಣನು ಅದನ್ನು ಚತುರಂಗಸೇನೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅದು ರಾಜಸೇನೆಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯೂಹ್ಯ’ (ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ರಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯೇ ವಿಜಯದ ಮೂಲ.
ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ರಾಘವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಂಕೆಯ ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಎದುರಾಳಿಯಾಗಲಿ. ವಾಲಿಯ ಮಗ ಅಂಗದನು ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ದಕ್ಷಿಣದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರನ್ನು ಬಾಧಿಸಲಿ. ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಅಪ್ರಮೇಯಾತ್ಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಅನೇಕ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಒತ್ತಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ. ದೈತ್ಯ-ದಾನವರ ಸಮೂಹಗಳಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಕೇಡು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದಪಡುವ, ಕ್ಷುದ್ರನಾದ, ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸುತ್ತಾಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ವಧೆಗೆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಉತ್ತರದ ನಗರದ್ವಾರವನ್ನು ಒತ್ತಿ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನುಗ್ಗುತ್ತೇನೆ. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣ — ಇವರು ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿರಲಿ.’ ರಾಮನ ನೇಮಕ ರಾವಣನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ನೇರ ಉತ್ತರ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಪತಿಗೂ ಯೋಗ್ಯನಾದ ವಾನರವೀರ. ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲ; ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಗದ; ಮಾಯಾವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಹನುಮಂತ. ರಾವಣನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ — ಇದು ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಅನುಸಾರ. ರಾವಣನ ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆ — ಕೇಡುಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದಪಡುವವನು, ಕ್ಷುದ್ರ, ವರಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಲೋಕಸಂತಾಪಕ — ಅವನ ವಧೆಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಕ್ರಮತಿ’ ಎಂದು ಹ್ರಸ್ವವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಕ್ರಾಮತಿ’; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಆದೇಶ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ನಿಶ್ಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಹೆಸರು, ಸ್ಥಾನ, ಎದುರಾಳಿ ಒಂದೊಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ. ನೀಲನಿಗೆ ‘ಪ್ರತಿಯೋದ್ಧಾ ಸ್ಯಾತ್’ (ಎದುರಾಳಿಯಾಗಲಿ), ಅಂಗದನಿಗೆ ‘ಬಾಧತಾಮ್’ (ಬಾಧಿಸಲಿ), ಹನುಮಂತನಿಗೆ ‘ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ಪ್ರವಿಶತು’ (ಒತ್ತಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ) — ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಭೇದ ಕಾರ್ಯದ ಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ: ನೀಲನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಲಿ, ಅಂಗದನು ಬಾಧಿಸಲಿ, ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರವಾಗಿ ಹನುಮಂತನೇ ಯೋಗ್ಯ; ಅವನಿಗೆ ಲಂಕೆ ಪರಿಚಿತ, ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ಜಾಂಬವಂತ, ವಿಭೀಷಣ — ವಾನರರ ರಾಜ, ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭಾವೀ ರಾಜ — ಮೂವರು ರಾಜರ ಸಮಾವೇಶ ಸೇನೆಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿರುವ ಉತ್ತರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ರಾಮನೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ನಾಯಕ-ನಾಯಕರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನೊಡನೆ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಎಂದಿಗೂ ಅಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲೇಬಾರದು; ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಮ್ಮ ಸಂಕೇತವಾಗಿರಲಿ. ಈ ಸ್ವಜನರಲ್ಲಿ ವಾನರರೇ ನಮಗೆ ಗುರುತಾಗಿರುವರು; ನಾವಾದರೋ ಏಳು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆವು — ನಾನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮತ್ತು ತಾನೇ ಐದನೆಯವನಾಗಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಸಖ ವಿಭೀಷಣ.’ ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮತಿವಂತನಾದ ಪ್ರಭು ರಾಮನು ಸುವೇಲಗಿರಿಯ ಅತಿ ರಮಣೀಯವಾದ ತಪ್ಪಲನ್ನು ಕಂಡು ಸುವೇಲವನ್ನು ಏರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು, ಹರ್ಷಭರಿತನಾಗಿ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಸಂಕೇತದ ಉಪಾಯ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಮರೂಪಿಗಳು, ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನೂ ಧರಿಸಬಲ್ಲರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಬಹುದು. ‘ಸಪ್ತ’ (ಏಳು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ — ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಅದರ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಯೋಜನೆ ಮಾಡಿ ರಾಮನು ಸುವೇಲದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಏರಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥