ಸರ್ಗ
ಮಾಲ್ಯವಂತನ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಹಿತವಚನವನ್ನು ರಾವಣನು ಸಹಿಸದಿರುವುದು, ರಾಮನ ಅವಮಾನ, ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಘೋಷಣೆ, ಮಾಲ್ಯವಂತನ ನಿರ್ಗಮನ, ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ನೇಮಕ, ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ
ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ದಶಾನನನು ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದ ವಶನಾಗಿ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತ ಅವನು ಮಾಲ್ಯವಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿತಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಅಹಿತವಾದ ಕಠೋರ ಮಾತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡೇ ಹೇಳಿದುದು; ಇದು ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಹೋಗಿಲ್ಲ — ನಾನು ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನೂ ದೀನನೂ ಒಂಟಿಯೂ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನೂ ತಂದೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನೂ ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ? ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಭಯಂಕರನೂ ಎಲ್ಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಲ್ಲೂ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕೀಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ?’ ‘ಕಾಲಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಃ’ (ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದವನು) ಎಂದು ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬಳಸುವ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮನುಷ್ಯ, ದೀನ, ಒಂಟಿ, ಕಪಿಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು, ತಂದೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು — ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಅಹಂಕಾರದ ಕನ್ನಡಿ; ರಾಮನ ಬಲದ ಅಂಶಗಳನ್ನೇ ಅವನು ರಾಮನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಪಕ್ಷಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ’ (ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿ) ಎಂಬ ಆರೋಪ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ‘ರಾಮನು ವಿಷ್ಣು’ ಎಂದಿದ್ದನು; ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಎಂದೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹುಬ್ಬುಗಂಟು ಮತ್ತು ಹೊರಳುವ ಕಣ್ಣುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರೋಧದ ಶಾರೀರಿಕ ಚಿತ್ರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವನಾಲಯಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವನಾಶ್ರಯಮ್’.
‘ವೀರರ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷದಿಂದಲೋ, ಶತ್ರುವಿನ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಲೋ, ಇತರರ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದಲೋ ನೀನು ನನಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಯಾವ ಪಂಡಿತನು ಇತರರ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಪದವಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ? ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿನಿಂದ ತಂದು, ರಾಘವನ ಭಯದಿಂದ ನಾನು ಏಕೆ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿ? ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನಿರುವ ರಾಘವನನ್ನು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನು ನೋಡು. ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಎದುರು ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರೋ ಆ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದ ಭಯಪಡುವನು? ನಾನು ಎರಡು ಹೋಳಾಗಿ ಮುರಿದುಹೋದೇನು, ಆದರೆ ಯಾರ ಎದುರೂ ತಲೆಬಾಗೆನು; ಇದು ನನ್ನ ಸಹಜವಾದ ದೋಷ, ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ರಾಮನು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು, ನಿನಗೆ ಭಯ ಬರುವಷ್ಟು? ವಾನರಸೇನೆಯೊಡನೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದಿರುವ ರಾಮನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ದ್ವಿಧಾ ಭಜ್ಯೇಯಮ್, ನ ನಮೇಯಮ್’ (ಎರಡು ಹೋಳಾದೇನು, ತಲೆಬಾಗೆನು) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಾರ — ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ದೋಷ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಗುಣವೆಂಬಂತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪದ್ಮಹೀನಾಂ ಶ್ರಿಯಮ್’ (ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಬಳಸಿದ ‘ಭ್ರಷ್ಟಪದ್ಮಾ ಶ್ರೀಃ’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ. ಸೇತುಬಂಧನವನ್ನು ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ’ (ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ದೈವಯೋಗವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಜೀವನ್ ಪ್ರತಿಯಾಸ್ಯತಿ’ (ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾವಣನೇ ಬದುಕುಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಆರೋಪ — ವೀರದ್ವೇಷ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷಪಾತ, ಪರಪ್ರಚೋದನೆ — ಎಲ್ಲವೂ ನಿರಾಧಾರ; ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹಿತವನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದುದರ ನೆನಪು ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಗರ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ವರದ ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದಿದ್ದನು, ಆ ವರವು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ಕೆರಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಅರಿತು, ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಜಯಾಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿ, ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಮಾಲ್ಯವಂತನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಮೌನ ವಿವೇಕದ ಲಕ್ಷಣ — ಕೋಪಗೊಂಡ ಮೂಢನಿಗೆ ಮಾತು ನಿರರ್ಥಕ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಅವಮಾನಿತನಾದರೂ ಅವನು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಜಯಾಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಶುಕ-ಸಾರಣರಂತೆಯೇ — ಸತ್ಯವಾದಿ, ಆದರೆ ವಿನೀತ. ‘ವ್ರೀಡಿತಃ’ (ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ, ಅವನ ನಾಚಿಕೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮಗಳ ಮಗನ ಮೂಢತನದ ಬಗ್ಗೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಆಗ ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು; ದಕ್ಷಿಣದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರನ್ನು; ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯಾದ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು. ಉತ್ತರದ ಪುರದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ನೇಮಿಸಿ, ‘ನಾನೂ ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾವೀರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ (ಸೇನಾಠಾಣ್ಯದಲ್ಲಿ) ಇರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ, ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಕೃತ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ನಗರದ ಸಮಗ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟನು; ಮಂತ್ರಿಗಣದಿಂದ ಜಯಾಶೀರ್ವಾದಗಳೊಡನೆ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವಿಶಾಲ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ನೇಮಕ ಯುದ್ಧದ ಸುಸಂಘಟಿತ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯಮ್ ಇವ’ (ಕೃತಕೃತ್ಯನೋ ಎಂಬಂತೆ) — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಯಶಸ್ವಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ‘ಕಾಲಚೋದಿತಃ’ (ಕಾಲಪ್ರೇರಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ನಾದಿನ ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಉತ್ತರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ತಾನೇ ನಿಲ್ಲುವುದು — ರಾಮನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆಕ್ರಮಿಸುವನು ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಮೇನೇ ಕೃತಾರ್ಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಕೃತಾಂತವಶಮಾಗತಃ’ (ಕೃತಾಂತನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದವನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು) ಎಂಬುದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ರಾವಣ — ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಗಿಲಿಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧನ ನೇಮಕವಾಗಿದೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಉತ್ತರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ನೇಮಿಸಿರುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಹಿಂದೆ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಈಗ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸೇವೆಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಇರಿಸಿರುವುದು ಎಲ್ಲ ಬಾಗಿಲುಗಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾದಿರಿಸಿದ ಬಲದಂತಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥