॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 34ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸರಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ನಿಶ್ಚಯದ ನಿವೇದನೆ

ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸರಮೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪ, ರಾವಣನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಸರಮೆಯ ಗುಟ್ಟಾದ ಆಲಿಕೆ, ತಾಯಿಯ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಮಂತ್ರಿಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ರಾವಣನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದುದು, ವಾನರಸೇನೆಯ ಭೇರೀ-ಶಂಖನಾದ

ರಾವಣನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡು ಸಂತಾಪಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸರಮೆ, ಸುಟ್ಟ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತಣಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸಿದಳು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾದ ಭೂಮಿ ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ತಂಪಾಗುವಂತೆ, ಸೀತೆಯ ಸಂತಪ್ತ ಮನಸ್ಸು ಸರಮೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಸಖಿಯ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವ, ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವ ಸಖಿ ಸರಮೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳೇ, ನಾನು ಹೋಗಿ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿ, ಮರೆಯಾಗಿಯೇ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಬಲ್ಲೆ. ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ನನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ವಾಯುವಾಗಲಿ ಗರುಡನಾಗಲಿ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ.’ ಸರಮೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಅವಳ ಸಖ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಶತ್ರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲೂ ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು. ‘ಕಾಲಜ್ಞಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳಿಗೆ ಅವಕಾಶದ ಅರಿವಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧ ಸಮೀಪಿಸಿರುವ ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ‘ಸ್ಮಿತಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷಿಣೀ’ — ಅವಳು ಮೊದಲು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾಳೆ, ಆಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಸಜ್ಜನರ ಲಕ್ಷಣ, ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಸರಮೆಯ ಆಕಾಶಗಮನಶಕ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿ; ಅದನ್ನು ಅವಳು ಸತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ವಾಯು-ಗರುಡರ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವಳ ವೇಗದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗರುಡನು ವೇಗಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ವಾಯು ಸರ್ವತ್ರಗಾಮಿ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಪೃಥಿವೀಂ ದ್ಯೌರಿವಾಂಭಸಾ’ (ಆಕಾಶವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತಣಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಹೀಂ ದಗ್ಧಾಮಿವಾಂಭಸಾ’ (ಸುಟ್ಟ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತಣಿಸುವಂತೆ) — ಉಪಮೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸರಮೆಗೆ ಸೀತೆ, ಹಿಂದಿನ ಶೋಕದ ಛಾಯೆಯಿದ್ದ ಮಧುರವಾದ ನಯವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನೀನು ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ರಸಾತಲಕ್ಕೂ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ; ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಈಗ ತಿಳಿದುಕೋ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೆ, ಹೋಗಿ ರಾವಣನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಮಾಯಾಬಲವುಳ್ಳ, ಕ್ರೂರನಾದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ರಾವಣನು, ಕುಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಮದ್ಯವು ಮತ್ತೇರಿಸುವಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಯಿಸುವವನು ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಉದ್ವಿಗ್ನಳು, ಶಂಕಿತಳು; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ; ಅವನ ಭಯದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ ನಾನು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಮಾತುಕತೆಯಾಗಲಿ, ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದಾಗಲಿ ಏನಿದ್ದರೂ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ನಿವೇದಿಸು — ಅದು ನನಗೆ ಪರಮ ಅನುಗ್ರಹವೂ ವರವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.’ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಅವಳು ರಾಮನಿಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ನಿಶ್ಚಯದ ತಿಳಿವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದೆ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಂಚಿತಳಾದ ಅವಳು ಈಗ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನವೇ ಮಾಯೆಗೆ ಔಷಧ. ಮದ್ಯದ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮದ್ಯವು ಕುಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಸಿಯುವಂತೆ, ರಾವಣನ ಮಾಯೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವಳ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕಸಿದಿತ್ತು. ‘ಶತ್ರುರಾವಣಃ’ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ‘ರಾವಯತಿ’, ಅಂದರೆ ಅಳಿಸುವವನು — ಇದು ರಾವಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ. ‘ತರ್ಜಾಪಯತಿ’, ‘ಭರ್ತ್ಸಾಪಯತಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ (ಣಿಜಂತ) ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು — ಅವನು ತಾನೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮೂಲಕ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ‘ಉದ್ವಿಗ್ನಾ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಿರುವುದು ಅವಳ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಮುಖವನ್ನು ಮೃದುಭಾಷಿಣಿ ಸರಮೆ ಸವರುತ್ತ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಜಾನಕಿ, ಇದೇ ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾದರೆ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಮೈಥಿಲಿ, ಶತ್ರುವಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ಅಲ್ಲಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲ ಅವಳು ಆ ದುರಾತ್ಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ಬೇಗನೆ ಶುಭವಾದ ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನೇ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ಕೈಯಿಂದ ಕಮಲ ಜಾರಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿದ್ದ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಂಡಳು. ಮತ್ತೆ ಬಂದ ಪ್ರಿಯಭಾಷಿಣಿ ಸರಮೆಯನ್ನು ಸೀತೆ ಬಹು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಾನೇ ಆಸನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳು — ಕ್ರೂರನೂ ದುರಾತ್ಮನೂ ಆದ ಆ ರಾವಣನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು.’ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸರಮೆ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ರಾವಣನು ಆಡಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದಳು. ‘ಭ್ರಷ್ಟಪದ್ಮಾ ಶ್ರೀಃ’ (ಕಮಲ ಜಾರಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಕೈಯಿಂದ ಕಮಲ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಸೀತೆ; ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ, ಆದರೆ ಶೋಭೆ ಮಾಯವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ ತಾನೇ ಆಸನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಸಖಿಯ ಕಡೆಗಿನ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜಕುಮಾರಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಿಶ್ಚಯಜ್ಞಾ’ ಎಂಬ ಸರಮೆಯ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆಯ ನಡುಕ — ಭಯವೂ ಆಶೆಯೂ ಬೆರೆತಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾನು ಏನನ್ನು ಕೇಳಲಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಸರಮೆಯ ಕಾರ್ಯ ಶೀಘ್ರ — ಹೋಗುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಎಂಬಂತೆ ನಡೆದುಹೋಯಿತು. ‘ಬಾಷ್ಪವಿಕ್ಲವಮ್’ (ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ) ಸೀತೆಯ ಮುಖದ ಸ್ಪರ್ಶ ಸಖಿಯ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಮೆ ನಿವೇದಿಸುವ ಮೊದಲು ‘ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಒತ್ತಾಯ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ವಂಚಿತಳಾದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಈಗ ಯಾರ ಮಾತನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರಮೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ತಾಯಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹಪರನಾದ ವೃದ್ಧಮಂತ್ರಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು — ‘ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಮನುಜೇಂದ್ರ ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು; ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅದ್ಭುತವೇ ನಿನಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಹನುಮಂತನ ದರ್ಶನ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ — ಇವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು?’ ವೃದ್ಧಮಂತ್ರಿಗಳೂ ತಾಯಿಯೂ ಹೀಗೆ ಬಹಳವಾಗಿ ತಿಳಿಹೇಳಿದರೂ, ಹಣದಾಸೆಯವನು ಹಣವನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ, ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಮೈಥಿಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯದೆ ಜೀವಂತನಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅಮಾತ್ಯಸಹಿತನಾದ ಆ ಕ್ರೂರಿಯ ನಿಶ್ಚಯ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಲೋಭದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಈ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರಸನಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡಲಾರ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಧೆಯಿಂದಲೇ ಹೊರತು. ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳೇ, ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಮಂತ್ರಿವೃದ್ಧ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧ ಮಂತ್ರಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅವಿದ್ಧ ಅಥವಾ ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬುದು ಟೀಕಾಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಅರ್ಥಮ್ ಅರ್ಥಪರಃ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಲೋಭಿ ಹಣವನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮೃತ್ಯುಲೋಭಾತ್’ (ಮೃತ್ಯುವಿನ ಲೋಭದಿಂದ) ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ರಾವಣನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಆಸೆಪಡುತ್ತಿರುವಂತೆ; ಅವನ ಹಠ ವಿನಾಶಕ್ಕೆಂದೇ. ‘ಅಮೃತಃ ಸನ್’ (ಸಾಯದೆ ಇರುವಾಗ) — ಜೀವಂತನಾಗಿರುವಾಗ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡಲಾರ, ಅಂದರೆ ಅವನ ಮರಣದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಭೇರಿ-ಶಂಖಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳ ನೆಲವನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಆ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸೇವಕರು ತೇಜೋಹೀನರಾದರು, ಅವರ ಚಲನವಲನಗಳಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯ ಆವರಿಸಿತು; ರಾಜನ ದೋಷದಿಂದಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ವಾನರರ ನಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಭೇರೀನಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಂತಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸನ್ನಾಹದ ಕೋಲಾಹಲ, ಈಗ ವಾನರಸೇನೆಯ ಗರ್ಜನೆ. ‘ನೃಪಸ್ಯ ದೋಷಾತ್’ (ರಾಜನ ದೋಷದಿಂದ) ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಜೆಗಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾಜನ ಅಧರ್ಮ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ರಾವಣನ ದೋಷ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಹೀಗೆ ಸರಮೆಯ ಸಾಂತ್ವನದೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರ ನಿರಾಶೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಹತೌಜಸಃ’ (ತೇಜೋಹೀನರು) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವರ ಮನೋಬಲ ಮುರಿದುಹೋಗಿತ್ತು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ