॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 33ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸರಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಸಾಂತ್ವನ

ಸರಮೆಯ ಸಖ್ಯ, ರಾವಣನ ಮಾಯೆಯ ಭೇದನ, ರಾಮನ ಆಗಮನದ ಪ್ರಿಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸನ್ನಾಹದ ಕೋಲಾಹಲ, ರಾಮನೊಡನೆ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಆಶೆ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಉಪದೇಶ

ರಾವಣನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡು ಪರಮದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರ ಸಖಿಯಾದ ಸರಮೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಮೃದುಭಾಷಿಣಿಯಾದ ಆ ಸರಮೆ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದಳು. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಂತೆ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಕಾವಲು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ತಾನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೇ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು; ಅವಳು ದಯಾಳುವೂ ದೃಢವ್ರತೆಯೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಖಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವಳು ಕಂಡಳು — ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡಿ ಎದ್ದ, ಜರ್ಜರಿತಳಾದ, ದಣಿದ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯಂತೆ. ಸುವ್ರತೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ಸಖೀಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದಳು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳು; ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವ್ಯಥೆಯಾಗದಿರಲಿ. ಭೀರು, ರಾವಣನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೂ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಸಖೀಸ್ನೇಹದಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ಏಕಾಂತವಾದ ದಟ್ಟ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ನಿನಗಾಗಿ ನನಗೆ ರಾವಣನ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಸರಮೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದರೂ ಸಜ್ಜನೆ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಸಖಿ. ‘ರಾವಣನ ಭಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ಸಾಹಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅವಳು ಸಖಿಯ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡಿ ಎದ್ದ ದಣಿದ ಕುದುರೆಯಂತೆ. ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳವು. ಐದನೆಯದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಯುಕ್ತಶ್ಚ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಂ ಚ’ (ಮತ್ತು ಉತ್ತರಿಸಿದುದು), ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ‘ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತರ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆರನೆಯದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಹಿ ಮೇ ರಾವಣಾದ್ಭಯಮ್’ (ನನಗೆ ರಾವಣನ ಭಯವಿಲ್ಲ), ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನ ಹಿ ಮೇ ಜೀವಿತಂ ಪ್ರಿಯಮ್’ (ನನಗೆ ಜೀವವು ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ).

‘ಮೈಥಿಲಿ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಗಡಿಬಿಡಿಯಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಧೆ ಎಂಬುದು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ವಾನರರನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು; ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ ಇಂದ್ರನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುವಂತೆ ಅವರು ರಾಮನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತರು. ಸೀತೇ, ದೀರ್ಘವಾದ ದುಂಡು ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನು, ಪ್ರತಾಪಿ, ಧನುರ್ಧಾರಿ, ದೃಢಕಾಯನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ತನ್ನನ್ನೂ ಇತರರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವವನು, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿರುವವನು, ಕುಲೀನನು, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಶತ್ರುಸೇನೆಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವವನು, ಊಹಿಸಲಾಗದ ಬಲಪೌರುಷವುಳ್ಳವನು, ಶತ್ರುನಾಶಕನು ಆದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಘವನು ಹತನಾಗಿಲ್ಲ. ಅಯುಕ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿ-ಕೃತ್ಯಗಳುಳ್ಳ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ವಿರೋಧಿಯಾದ, ರೌದ್ರನಾದ ಮಾಯಾವಿಯು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಶೋಕ ದೂರವಾಯಿತು; ಸರ್ವಕಲ್ಯಾಣವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಕೇಳು.’ ಸರಮೆಯ ತರ್ಕ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲನೆಯದು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ (ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ, ಎಚ್ಚರದವನು), ಎರಡನೆಯದು ಅವನ ಗುಣಗಳು (ವೀರ, ರಕ್ಷಕ, ನೀತಿಜ್ಞ). ‘ಸೌಪ್ತಿಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವರ ವಧೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಹ ಕಪಟ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗದು. ಗುಣಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಭೂತವಿರೋಧಿನಾ’ (ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ವಿರೋಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರ ವಿರೋಧಿಯಾದವನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರಮೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಸೀತೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಕೇಳು’ ಎಂದು ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸರಮೆ ಸ್ವತಃ ರಾಕ್ಷಸಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆಯ ರೀತಿ ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ. ರಾವಣನು ಹೊರಟುಹೋದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಅವಳು ತಿಳಿದಿದ್ದಳು — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ತರ್ಕ ಸರಳವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ.

‘ರಾಮನು ವಾನರಸೇನೆಯೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ, ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡವನಂತಿರುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ; ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಒಗ್ಗಟ್ಟಾದ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಅವನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಚುರುಕಿನ ರಾಕ್ಷಸರು ‘ರಾಘವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಆ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಸರಮೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಸರ್ವಸನ್ನಾಹದಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯಗಳ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ಕೋಲಿನ ಏಟುಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಭೇರಿಯ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ ಸರಮೆ ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಸರಮೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನೂ ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಅವರ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ. ‘ಪರಿಪೂರ್ಣಾರ್ಥಃ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ವಿಜಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ಸಿದ್ಧಿಸಿದಂತೆ. ಕಥೆಯ ಕಾಲ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದುಗೂಡುತ್ತದೆ — ಸರಮೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಭೇರೀನಾದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ‘ದೃಷ್ಟೋ ಮೇ’ (ನಾನು ಕಂಡೆ) — ಸರಮೆ ತಾನೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡೆನೆನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣ. ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮಾಃ’ ಎಂಬ ಚಾರರ ವಿಶೇಷಣ — ಅವರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳು, ಆದರೆ ಅವರ ಸುದ್ದಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಶುಭ. ‘ದಂಡನಿರ್ಘಾತ’ ಎಂಬ ಭೇರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುವ ರೀತಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಕೋಣಾಹತೇನ’ (ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸಿದ) ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸರ್ವೋದ್ಯೋಗ — ಇಡೀ ನಗರದ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ. ಸರಮೆಯ ಮಾತು ಭೇರೀನಾದದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಹತನಾಗಿದ್ದರೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸನ್ನಾಹ ಏಕೆ?

‘ಭೀರು, ಸನ್ನಾಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಈ ಭಯಂಕರ ಭೇರಿ ಇದು; ಮೋಡದ ಗುಡುಗಿನಂತಹ ಗಂಭೀರ ಭೇರೀನಾದವನ್ನು ಕೇಳು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ರಥಗಳಿಗೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಕೈಯಲ್ಲಿ ಈಟಿ ಹಿಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ಕುದುರೆ ಸವಾರರು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸನ್ನದ್ಧ ಯೋಧರು ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ವೇಗವಾಗಿ ಮೊರೆಯುತ್ತ ಹರಿಯುವ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಸಾಗರ ತುಂಬುವಂತೆ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ತುಂಬುತ್ತಿವೆ. ಹೊಳೆಯುವ ಶಸ್ತ್ರಗಳ, ಗುರಾಣಿಗಳ, ಕವಚಗಳ, ರಥ-ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಹರ್ಷಿತರಾದ ವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಗಡಿಬಿಡಿ ಇದು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಬೀರುತ್ತಿರುವ ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡು — ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ. ಗಂಟೆಗಳ ನಿರ್ಘೋಷವನ್ನು, ರಥಗಳ ಘರ್ಜನೆಯನ್ನು, ಕೆನೆಯುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳ ಶಬ್ದವನ್ನು, ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳು. ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವ ತುಮುಲ ಗಡಿಬಿಡಿ ಇದು.’ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಖ್ಯಾಕ್ರಮದ ಪ್ರಕಾರ ‘ವೇಗವದ್ಭಿರ್ನದದ್ಭಿಶ್ಚ…’, ‘ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಚ ಪ್ರಸನ್ನಾನಾಂ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತುಮುಲೋ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಪುಲ್ಲಿಂಗದ ‘ಸಂಭ್ರಮಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದ ವಿಶೇಷಣ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲೋಮಹರ್ಷಣಃ’; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಸರಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಶ್ರವ್ಯ-ದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಭೇರೀನಾದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ, ಸೈನ್ಯ ಸಾಗರದಂತೆ, ಆಯುಧಗಳ ಕಾಂತಿ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ. ಆದರೆ ಅವಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತದ್ವಿರುದ್ಧ — ರಾಕ್ಷಸರ ಗಡಿಬಿಡಿ ಭಯದ ಲಕ್ಷಣ, ವಿಜಯದ್ದಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರ ಭಾಗಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸರಮೆ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನೇ ಸೀತೆಯ ಆಶೆಗೆ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದೇ ರಾಮನು ಜೀವಂತನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಖಚಿತ ಪ್ರಮಾಣ. ಗಂಟೆಗಳ, ರಥಗಳ, ಕುದುರೆಗಳ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಶಬ್ದ ಸೇನೆಯ ಚತುರಂಗತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೃಷಿತಾನಾಮ್’ (ಹರ್ಷಿತರಾದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಸಂಭ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವರ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕ — ಅಗ್ನಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಯುದ್ಧ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶೃಣು’ (ಕೇಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಶ್ರವ್ಯಚಿತ್ರ ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶ್ರೀ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯ ಬಂದಿದೆ. ಕಮಲದಳನೇತ್ರನೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನೂ ಊಹಿಸಲಾಗದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನು, ಇಂದ್ರನು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಗೆದ್ದಂತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕೊಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇಂದ್ರನು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವನು. ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೆಡವಿ ಬಂದ ರಾಮನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆನು. ಜಾನಕಿ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಒರಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ನೀನು ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವೆ. ದೇವಿ ಸೀತೇ, ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ಧರಿಸಿರುವ, ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ಇಳಿದಿರುವ ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಬಿಚ್ಚುವನು. ದೇವಿ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು, ಹೆಣ್ಣುಹಾವು ಪೊರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ನೀನು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಬಿಡುವೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಸನ್ಮಾನಿತಳಾದ ನೀನು, ಸುವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೆಳೆಯಿಂದ ಭೂಮಿ ನಲಿಯುವಂತೆ, ಆನಂದಿಸುವೆ.’ ಏಕವೇಣಿಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವುದು ವಿಯೋಗವ್ರತದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನ ಪೊರೆಯ ಉಪಮೆ — ಹೆಣ್ಣುಹಾವು ಹಳೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಸೀತೆ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡುವಳು. ಸುವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಫಲಪ್ರದತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಮೆಯ ಸಾಂತ್ವನದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದ ಬಳಕೆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಧಿಗಮಿಷ್ಯತಿ’ (ಪಡೆಯುವನು), ‘ವಿಕ್ರಮಿಷ್ಯತಿ’ (ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವನು), ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕಾಣುವೆನು), ‘ವರ್ತಯಿಷ್ಯಸಿ’ (ಸುರಿಸುವೆ), ‘ಮೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಬಿಚ್ಚುವನು), ‘ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ’ (ಬಿಡುವೆ), ‘ಲಪ್ಸ್ಯತೇ’ (ಪಡೆಯುವನು), ‘ಮೋದಿಷ್ಯಸಿ’ (ಆನಂದಿಸುವೆ) — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳೂ ಮುಂಬರುವ ಸುಖದ ದೃಢವಾದ ಮಾತು. ಇಂದ್ರ-ವಿಷ್ಣುಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ದೈವೀ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಸಹಾಯಕ, ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ನಾಯಕ. ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾಮ್’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣ — ಅವಳ ವ್ರತದ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ. ‘ಸುಖಾರ್ಹಃ’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಿದನು. ‘ಜಘನಂ ಗತಾಂ ವೇಣೀಮ್’ (ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ಇಳಿದ ಜಡೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಸೀತೆಯ ದೀರ್ಘವಿಯೋಗದ ಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ಕೂದಲು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡದೆ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ಜೋತಾಡುತ್ತಿದೆ. ಸರಮೆ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿ ಅವುಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಕಣ್ಣೀರು, ಜಡೆ, ಶೋಕ. ಹೀಗೆ ಅವಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲ, ಮುಂಬರುವ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಚಿತ್ರವೂ ಹೌದು.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರಮೆ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವಿ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮೇರುವಿನ ಸುತ್ತ ಕುದುರೆಯಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತು ಹಾಕುವ ದಿವಸಕರನಾದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೊಂದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ.’ ಸೂರ್ಯನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಆದಿದೇವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು ರಾಮನ ಕುಲದೇವತೆಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ಅನುವರ್ತಮಾನಃ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವಿವರ್ತಮಾನಃ’. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಉಪಾಸನೆ ಆದಿತ್ಯಹೃದಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ