ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ
ಮಾಯಾಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆಯ ಮೂರ್ಛೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆ, ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತು ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪ, ತನ್ನ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾಚನೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆಗಮನ, ರಾವಣನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶ, ಭೇರೀನಾದದಿಂದ ಸೈನ್ಯಗಳ ಕರೆ
ಆ ಸೀತೆ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಕಂಡು, ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ರಾಮನ ಸಖ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದು, ಪತಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಮುಖದ ಬಣ್ಣ, ಮುಖದ ಆಕಾರ, ಕೂದಲು, ಕೂದಲಿನ ಅಂಚಿನ ಹಣೆ, ಆ ಶುಭವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿ — ಈ ಎಲ್ಲ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಆ ಶಿರಸ್ಸು ರಾಮನದೇ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದಳು. ಕುರರಿ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದಳು — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿತು; ಕುಲಕ್ಕೆ ಆನಂದ ತರುತ್ತಿದ್ದ ಇವನು ಹತನಾದನು; ಜಗಳಗಂಟಿಯಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಇಡೀ ಕುಲ ನಾಶವಾಯಿತು. ಆರ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅವಳು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲು?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಡುಗುತ್ತ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಆ ತರುಣಿ ವೈದೇಹಿ ಕಡಿದ ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಅವಳು ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಲಪಿಸಿದಳು — ‘ಹಾ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವೀರವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವನೇ, ನಾನು ಹತಳಾದೆ; ನಿನ್ನ ಈ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನಾನು ವಿಧವೆಯಾದೆ.’ ಸೀತೆಯ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯ ಕ್ರಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮೊದಲು ಅವಳು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಳು, ಆಮೇಲೆ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ. ಚೂಡಾಮಣಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಕರುಣಾಜನಕ — ಹನುಮಂತನ ಮೂಲಕ ರಾಮನಿಗೆ ಗುರುತಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಮಣಿಯೇ ಈಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿಸಿದ ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಲಂಕೆಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಅದೇ ಮೂಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಬಂದನು, ಹತನೂ ಆದನು ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖದ ಮೊದಲ ಉದ್ಗಾರ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಡೆಗೆ, ರಾವಣನ ಕಡೆಗಲ್ಲ — ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಕ್ಕೂ ಆದಿಯಾದ ಮೂಲಕಾರಣವನ್ನು ಸೀತೆ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಲಹಶೀಲಯಾ’ (ಜಗಳಗಂಟಿಯಾದ ನಿನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು; ‘ಆರ್ಯನು ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷಿತ್ವವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಳೆಯ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನೂ ಬೀಳುವಿಕೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಅವಳು ಮನೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಿದಳು’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಯನ್ಮಯಾ ಚೀರವಸನಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೋ ವನಮ್’ (ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು). ಮಾಯೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಎಷ್ಟೆಂದರೆ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತೆಯೂ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ನೋಡಿ ವಂಚಿತಳಾದಳು.
‘ಪತಿ ಮೊದಲು ಸಾಯುವುದು ಹೆಂಡತಿಯ ವೈಗುಣ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅದು ಸ್ತ್ರೀಯ ಅಮಂಗಳದ ಫಲ. ನಾನು ಸದಾಚಾರಿಣಿ, ಸದಾಚಾರಿಯಾದ ನೀನು ನನಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮೃತನಾದೆ. ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಯಾರು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನೋ, ಆ ನೀನೂ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟೆ. ರಾಘವಾ, ನನ್ನ ಅತ್ತೆಯಾದ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಮಗನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಕರುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿ ಹಸುವಿನಂತಾದಳು. ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ನಿನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು; ಅವರ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಯಿತು, ರಾಘವಾ, ನೀನು ಅಲ್ಪಾಯುವಾದೆ. ಅಥವಾ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನಾಶವಾಯಿತು; ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ ಈ ಕಾಲನೇ ಇವನನ್ನು ಪಕ್ವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ, ಸಂಕಟಗಳಿಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಆದ ನೀನು ಏಕೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಒಳಗಾದೆ? ಕಮಲಲೋಚನನೇ, ರೌದ್ರಳೂ ಅತಿಕ್ರೂರಳೂ ಆದ ಕಾಲರಾತ್ರಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನನ್ನಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಿಯ ನಾರಿಯನ್ನೋ ಎಂಬಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ.’ ‘ವೈಗುಣ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪತಿಯ ಮರಣವನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನದೇ ದೋಷವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸುವೃತ್ತಃ ಸಾಧುವೃತ್ತಾಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ — ಇಬ್ಬರೂ ಸದಾಚಾರಿಗಳು, ಆದರೂ ವಿಪತ್ತು. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತಾಯಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅತ್ತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳ ಮಾತಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲನು ‘ಪಚತಿ’ (ಪಕ್ವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ರೂಪಕ ಕರ್ಮಫಲದ ಪರಿಪಾಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯ ಆಲಿಂಗನ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ರಾಮನು ಪ್ರಿಯೆಯ ಆಲಿಂಗನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಅಸೂಯೆಯನ್ನೂ ಕರುಣೆಯೊಡನೆ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲರಾತ್ರಿಯ ಆಲಿಂಗನವೂ ಆ ರೂಪಕದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ — ಒಬ್ಬಳು ಪ್ರಿಯೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಮೃತ್ಯು. ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ — ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಉಪಾಯಜ್ಞನೂ ಕುಶಲನೂ ಆಗಿದ್ದು ಹೇಗೆ ಸತ್ತನು ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವಳ ಅವಿಶ್ವಾಸದ ಬೀಜವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಮೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
‘ವೀರನೇ, ನಾನು ಸದಾ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಗಂಧ-ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿನ್ನ ಧನುಸ್ಸು ಇದು. ಅನಘನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಮಾವನೂ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ಆದ ದಶರಥನೊಡನೆ, ಎಲ್ಲ ಪಿತೃಗಳೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಪುಣ್ಯವಾದ ರಾಜರ್ಷಿವಂಶವನ್ನು ನೀನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ರಾಜನೇ, ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನಗೇಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಪಡೆದ ಬಾಲೆಯಾದ, ಸಹಚಾರಿಣಿಯಾದ ಹೆಂಡತಿ ನಾನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡುವಾಗ ‘ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆ; ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಚಲಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆದು, ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಹೋದೆ? ಮಂಗಳಕರವಾದ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ನಾನೇ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ದೇಹವನ್ನು ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿವೆ. ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಮೊದಲಾದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಂಸ್ಕಾರ ದೊರೆಯದು?’ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜನಾದ ತ್ರಿಶಂಕು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕ್ಷತ್ರನ್ಯಾಯ’ದಿಂದ (ಒಬ್ಬನ ಗುಣವನ್ನು ಇಡೀ ಗುಂಪಿಗೆ ಆರೋಪಿಸುವ ನ್ಯಾಯದಿಂದ) ಇಡೀ ಕುಲವನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಕುಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಪೂಜೆಯ ನೆನಪು ವನವಾಸದ ದೈನಂದಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ರಾಮನ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ‘ಬಾಲಾಂ ಬಾಲೇನ’ — ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಬಾಲರು, ದೀರ್ಘ ಸಹಜೀವನ. ಪಾಣಿಗ್ರಹಣದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ‘ಸಹಧರ್ಮಚರಣ’ — ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವಳು ಮರಣದಲ್ಲೂ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಸೀತೆಯ ಭಯಾನಕ ಕಲ್ಪನಾಚಿತ್ರ — ಪ್ರಿಯನ ದೇಹವನ್ನು ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರು ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯಜ್ಞಕರ್ತನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸಂಸ್ಕಾರ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಹಾದುಃಖ; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ನಡೆಯದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ವೇದನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಪಿ ದುಃಖಿತಾಮ್’ (ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನಯ ಮಾಮಪಿ ದುಃಖಿತಾಮ್’, ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮಾಮಪಿ ದುಃಖಿತಾಮ್’ — ದುಃಖದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಶಬ್ದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗತಿಮತಾಂ ವರ’ (ಚಲಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಚಲಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು ತಾನೇ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ರಾಜರ್ಷಿವಂಶದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಮರಣದಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯೂ ಮುರಿದುಹೋಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಮೂವರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದನ್ನು ಶೋಕಾತುರಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಾಣುವಳು. ಅವಳು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರಸೇನೆಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕೊಂದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವನು. ನೀನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹತನಾದೆ, ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಗೆ ಸೇರಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಒಡೆದ ಹೃದಯದಿಂದ ಅವಳು ಉಳಿಯಲಾರಳು — ರಾಘವಾ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಳು. ಅನಾರ್ಯಳಾದ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪಾಪರಹಿತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ರಾಜಕುಮಾರನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ನನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ದಾಶರಥಿ ಮೋಹದಿಂದ ಮದುವೆಯಾದನು; ಆರ್ಯಪುತ್ರ ರಾಮನಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯೇ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರದೋ ಉತ್ತಮ ದಾನವನ್ನು ತಡೆದಿರಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸರ್ವರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡುವವನ ಹೆಂಡತಿಯಾದ ನಾನು ಇಂದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣಾ, ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ದೇಹದ ಮೇಲೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಿಸು; ಪತಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿಸು; ಉತ್ತಮವಾದ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು. ನನ್ನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಇವನ ಶಿರಸ್ಸಿನೊಡನೆ, ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಇವನ ದೇಹದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಪತಿಯ ಗತಿಯನ್ನೇ ನಾನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆ ಜನಕನ ಮಗಳು ಪತಿಯ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ‘ಗೋಷ್ಪದೇ ಹತಃ’ (ಗೊರಸಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಗುಳಿಯಷ್ಟು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತೆ, ಅಲ್ಪ ಸಂಕಟದಲ್ಲೇ ನಾಶವಾದನು. ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ಹೆಂಡತಿಯೇ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು’ ಎಂದು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾನವನ್ನು ತಡೆದುದನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ಕೊನೆಯ ಯಾಚನೆ ರಾವಣನಿಗೇ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಪತಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿಸು’ — ಮರಣದಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ರಾವಣನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಆರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಬೇರೆ ಐದು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ (029e–031c — ‘ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ ನೇಚ್ಛಾಮಿ…’ (ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ…), ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಲೋಕಗಳು, ರಾಮನ ಗುಣಗಳು), ಅವು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಬ್ಬನೇ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಕಲ್ಪನೆ ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮೀರಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಸ್ವಭಾವದ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಕ್ಷೋಗೃಹಂ ಗತಾಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಗೆ ಸೇರಿದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ದೋಷದಂತೆ. ‘ಸ್ವಕುಲಪಾಂಸನೀ’ (ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ) ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಕುಲದ ಭೂಷಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಕಳಂಕವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಮಾಡುವ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯಾರು ಕರ್ತನೋ ಅವನನ್ನೇ ಅವಳು ‘ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು’ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ.
ಹೀಗೆ ಸೀತೆ ಅಲ್ಲಿ ಪರಿಪರಿಯಾಗಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಾವಣನ ಸೇನೆಗೆ ಸೇರಿದ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಕೈಮುಗಿದು ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಪ್ರಭೂ, ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾದ ಮಹಾರಾಜನೇ, ರಾಜಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದೋ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇದೆ; ನೀವು ಅವರಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ.’ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿವೇದಿಸಿದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋದನು. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದನು. ‘ಆತ್ಯಯಿಕಮ್’ (ತುರ್ತು) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧದ ಸಮೀಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತಡಮಾಡದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯ. ರಾವಣನ ಮಾಯಾಪ್ರಯೋಗ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ವಶವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೂತನ ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಿಶೇಷ — ಸೇವಕನೂ ರಾವಣನನ್ನು ಕುಲೀನ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಕಥೆಯ ಗತಿ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರದ ಕರುಣರಸದಿಂದ ಸಭೆಯ ವೀರರಸದ ಕಡೆಗೆ. ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅರಿವು ರಾವಣನನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಈಗ ಅವನು ಮಾಯೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಬಲದಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶೋಕವನ ಮತ್ತು ಸಭೆಗಳ ನಡುವಿನ ಓಡಾಟ ರಾವಣನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜೀವನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಕಾಮ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಜ್ಯ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸೇನಾಪತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಗಮನ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.
ರಾವಣನು ಹೊರಟ ಕೂಡಲೇ ಆ ಶಿರಸ್ಸೂ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸೂ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದವು — ಮಾಯೆಯ ಅವಧಿ ಅವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೊಡನೆಯೇ ಮುಗಿಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದನು. ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ, ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಕಾಲನಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸಿದ ಭೇರಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿನಾದದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ; ಆದರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು.’ ಆಮೇಲೆ ದೂತರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅಂದೇ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಸೇನೆ ಸೇರಿರುವುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಮಾಯಾಶಿರಸ್ಸಿನ ಅಂತರ್ಧಾನ ಸೀತೆಗೆ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಮೆ ಅವಳ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ರಾವಣನ ಗೋಪ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೈನ್ಯಗಳಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು, ಅವು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಕಾಲಸದೃಶಮ್’ (ಕಾಲನಂತಹ) ಎಂಬ ಮಾತಿನ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬಲಾಧಿಪಾಸ್ತೇ ಮಹದಾತ್ಮನೋ ಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ಭೇರಿಯನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸುವುದು ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ದೂತರ ‘ಸಹಸಾ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ) ಎಂಬ ಕಾರ್ಯವೇಗ ಲಂಕೆಯ ಸೈನ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥