ಸರ್ಗ
ಮಾಯಾಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ
ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಂದ ಮಾಯಾಮಯವಾದ ರಾಮಶಿರಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸಿನ ರಚನೆ, ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ರಾವಣನ ಕಟ್ಟುಕಥೆಯ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆ, ಶಿರಸ್ಸು-ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ
ಚಾರರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಸುವೇಲಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಚಾರರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸ್ವಲ್ಪ ಉದ್ವೇಗಗೊಂಡು ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಬರಲಿ; ರಾಕ್ಷಸರೇ, ನಮ್ಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ.’ ಅವನ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಬೇಗನೆ ಬಂದರು; ಆಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಿದನು. ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಅವನು ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಚಿವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಲನೂ ಮಾಯಾವಿಯೂ ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯೂ ಆದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಮೈಥಿಲಿ ಇದ್ದ ಆ ಪ್ರಮದವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸೋಣ. ನಿಶಾಚರನೇ, ರಾಘವನ ಮಾಯಾಮಯವಾದ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾ.’ ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನ — ‘ತತಸ್ತಮಕ್ಷೋಭ್ಯಬಲಂ…’, ‘ಚಾರಾಣಾಂ ರಾವಣಃ ಶ್ರುತ್ವಾ…’ — ಎರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಚಿವಾನಿದಮಬ್ರವೀತ್’ (ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದು ಮಾತ್ರ ಭೇದ. ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಥೆಯ ಎಳೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ. ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರೂ ಕೊನೆಗೆ ತಾನೇ ಮೋಸದ ಯೋಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಿಜವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಯೆಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನನ್ನು ‘ಮಾಯಾವಿನಂ ಮಹಾಮಾಯಮ್’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಯಾಶಬ್ದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನಿಗಿರುವುದು ಒಂದೇ ಗುಣ, ಕಪಟ. ‘ಸಶರಂ ಧನುಃ’ (ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸು) — ರಾಮನ ಗುರುತೇ ಅವನ ಧನುಸ್ಸು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಚಿಸಬೇಕು. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕರೆಯೂ ಅವಸರದ್ದು, ಬೀಳ್ಕೊಡುವಿಕೆಯೂ ಅವಸರದ್ದು — ಇದರಿಂದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕ, ನಿಜವಾದ ನಿರ್ಣಯ ರಾವಣನೊಬ್ಬನದೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ನಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಅವನ ಅಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಅವನ ಕೌಶಲದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ನೈರ್ಋತರ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ಅವನು, ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದೀನಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪತಿಯನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು. ಅವಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕಾವಲಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಸಾರಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತ, ಜನಕನ ಮಗಳಿಗೆ ಈ ಧೂರ್ತ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದನು — ‘ಭದ್ರೇ, ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದರೂ ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತೀಯೋ…’. ‘ಅದೈನ್ಯಾರ್ಹಾಮ್’ (ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸೀತೆ ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ದೀನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಅಶೋಕವನಿಕೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಶೋಕವಿಲ್ಲದ ವನದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ರಾವಣನ ಹರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬಂದಿರುವುದು ಮೋಸದಿಂದ ವಿಜಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು, ಸತ್ಯದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಧೃಷ್ಟಮ್ ಉವಾಚ’ (ಧೂರ್ತತನದಿಂದ ನುಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಮೌನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ರಾವಣನ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಗೆ ಆಭರಣ ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ರಾವಣನು ಕಪಟದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಮೊದಲೇ ಖಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ‘ನೈರ್ಋತಾನಾಮಧಿಪತಿಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯದರ ‘ಸೀತಾದರ್ಶನಲಾಲಸಃ’ ಎಂಬ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ತಾನೇ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸ್ವಗೌರವದ ಘೋಷಣೆಯಂತಿದೆ. ಸೀತೆಯು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿರುವುದೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದೂ ಅವಳ ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತಹ ಜೀವನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅವಳು ರಾಜಭವನದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಅವಳ ಬಂಧನದ ನೆನಪು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಸದಾ ಅವಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ, ಬೆದರಿಸುತ್ತಾರೆ.
‘ಖರನನ್ನು ಕೊಂದ ನಿನ್ನ ಆ ಪತಿ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು; ನಿನ್ನ ಬೇರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ನಿನ್ನ ದರ್ಪವನ್ನೂ ನಾನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಸೀತೇ, ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸಂಕಟದಿಂದಲೇ ನೀನು ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗುವೆ. ಮೂಢಳೇ, ಈ ಹಟವನ್ನು ಬಿಡು; ಸತ್ತವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ಭದ್ರೇ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಒಡತಿಯಾಗು. ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯಳೇ, ಉದ್ದೇಶ ಕೈತಪ್ಪಿದವಳೇ, ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಢಳೇ, ವೃತ್ರವಧೆಯಂತೆ ಘೋರವಾದ ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ವಧೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ವಾನರೇಂದ್ರನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೆಂದು ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನಂತೆ. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಮಹಾಸೇನೆಯೊಡನೆ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರತೀರವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದಣಿದು, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಚಾರರು ಸಮೀಪಿಸಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಹಾಸೇನೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ, ಅವನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿತು. ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು, ಪರಿಘಗಳನ್ನು, ಚಕ್ರಗಳನ್ನು, ಋಷ್ಟಿಗಳನ್ನು, ದಂಡಗಳನ್ನು, ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು, ಬಾಣಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನು, ಶೂಲಗಳನ್ನು, ಹೊಳೆಯುವ ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು, ದೊಣ್ಣೆಗಳನ್ನು, ತೋಮರಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಸಗಳನ್ನು, ಚಕ್ರಗಳನ್ನು, ಒನಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು.’ ರಾವಣನ ಕಥೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಫಲವನ್ನು (ಪತಿ ಹತನಾದನು) ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣವನ್ನು (ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ). ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಪಂಡಿತಮಾನಿನಿ’ (ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವಳಿಗೆ ರಾಮನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿತ್ತು. ‘ವೃತ್ರವಧೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ವೀರನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ; ರಾವಣನು ಕಟ್ಟುಕಥೆಯಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಾರರಿಗೆ ಕೇಳಿದ ‘ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ — ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನ ವಧೆಯೇ ಅವನ ಕಲ್ಪನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೀರಮಾಸಾದ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಮ್’ (ದಕ್ಷಿಣತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪೀಡ್ಯ ತೀರಮಥೋತ್ತರಮ್’ (ಉತ್ತರತೀರವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು). ಈ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ — ಪಟ್ಟಿಶ, ಪರಿಘ, ಚಕ್ರ, ಋಷ್ಟಿ, ದಂಡ, ಬಾಣಗಳ ರಾಶಿ, ಶೂಲ, ಕೂಟಮುದ್ಗರ, ದೊಣ್ಣೆ, ತೋಮರ, ಪ್ರಾಸ, ಒನಕೆ — ಕಥೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳಿಂದಲೇ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಸತ್ಯದಂತೆ ತೋರಿಸಲು ರಾವಣನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುಮರ್ದಕನೂ ಕೈಪಳಗಿದವನೂ ಆದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ತನ್ನ ಮಹಾಖಡ್ಗದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಸಲೀಸಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದಾಗ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಸೀತೇ, ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಕತ್ತು ಮುರಿದುಕೊಂಡು ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ದವಡೆ ಕಿತ್ತುಹೋದ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹತನಾದನು. ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ಮೇಲೆದ್ದ ಜಾಂಬವಂತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು, ಅನೇಕ ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಬಿದ್ದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಅಳುತ್ತ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದು, ಖಡ್ಗದಿಂದ ನಡುವೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಪನಸನು ಹಣ್ಣಾದ ಹಲಸಿನಹಣ್ಣಿನಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅನೇಕ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದರೀಮುಖನು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಮುದನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಬಿದ್ದನು. ಅಂಗದನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ರಥಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು, ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಇತರರು ಭಯಗೊಂಡು, ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹೊಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಓಡಿಹೋದರು — ಸಿಂಹಗಳು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದ ಮಹಾಗಜಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದರು. ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು; ಕರಡಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ವಾನರರ ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ಸಮುದ್ರದ ದಡಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಸೇನೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಪತಿ ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಹತನಾದನು; ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಅವನ ಈ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ.’ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗ್ನಯಾ ಗ್ರೀವಯಾ ಸೀತೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶೇತೇ’ (ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಪನಸನ ಉಪಮೆ ಶ್ಲೇಷಮಯ — ಪನಸ ಎಂಬುದು ವಾನರನ ಹೆಸರೂ ಹೌದು, ಹಲಸಿನ ಹಣ್ಣೂ ಹೌದು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನ ಮರಣವನ್ನೂ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನ ಹನು (ದವಡೆ), ಸುಗ್ರೀವನ ಗ್ರೀವಾ (ಕತ್ತು), ಜಾಂಬವಂತನ ಜಾನು (ಮೊಣಕಾಲು) — ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಕಟ್ಟುಕಥೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತು, ಆದರೆ ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂಬಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ದುಃಖದ ಆಳ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ. ರಾವಣನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ವಧೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಿಭೀಷಣ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತರದು, ಅನಂತರ ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದವರದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರದು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಆಶೆಗಳ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ‘ಸೆರೆಸಿಕ್ಕನು’ ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನು ತನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ತಾನೇ ದಂಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಲಾಯನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅವನ ವೀರತ್ವವನ್ನೂ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕರಡಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ವಾನರರ ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಕರಡಿಗಳೂ ವಾನರರಂತೆ ಪಲಾಯನದ ದಾರಿ ಹಿಡಿದವು. ‘ಪಿಂಗಲಾಃ’ (ಕಂದುಬಣ್ಣದವರು) ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಬಣ್ಣ; ‘ವಿರೂಪಾಕ್ಷಾಃ’ (ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು) ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶೇಷಣ. ಸಮುದ್ರತೀರ, ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸ್ಥಳಗಳು ವಧೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಈ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕಥೆ ಪ್ರಮಾಣದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಅವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರಬಾರದು. ಇಡೀ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಶ್ಯದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಹೀಗೆ ಹತರಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಪನಸನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅನುಶ್ವಸಿತಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಂದವಾದ ಉಸಿರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ಅವನು ಕೊನೆಯ ಉಸಿರುಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದರೀಮುಖನು ‘ದರ್ಯಾಮ್’ (ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ) ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥದೊಡನೆ ಆಟವಿದೆ — ದರೀಮುಖನು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದನು. ಕುಮುದನ ‘ನಿಷ್ಕೂಜನ್’ — ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ, ಮೌನವಾಗಿ ಹತನಾದನು. ಅಂಗದನ ‘ಪರಿತಃ ರುಧಿರೋದ್ಗಾರೀ’ — ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಸೀತೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕರೆತಾ; ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧರಂಗದಿಂದ ರಾಘವನ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಆಮೇಲೆ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ಧನುಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. ಆಗ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ, ದೊಡ್ಡ ನಾಲಿಗೆಯ ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಶರಥಿಯ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಇಡು; ಆ ದೀನಳು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಇಟ್ಟು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ರಾವಣನೂ ‘ಇದು ರಾಮನದು’ ಎನ್ನುತ್ತ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೊಳೆಯುವ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆದನು — ‘ನಿನ್ನ ರಾಮನ, ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸು ಇದೇ; ಆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಆಮೇಲೆ ಅವನು ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೊಡನೆ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಿ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳಿಗೆ ‘ನನ್ನ ವಶವರ್ತಿನಿಯಾಗು’ ಎಂದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿಕೀರ್ಯಮಾಣಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿಕೀರ್ಯ ರಾವಣಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಪಾದವು ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದು ಎಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಮ್’ (ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸೀತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮುಖವನ್ನೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಪಶ್ಚಿಮಾಮ್ ಅವಸ್ಥಾಮ್’ (ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕ್ರೌರ್ಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನ ಅಂತರ್ಧಾನ ಮಾಯೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಪಟಿಯು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಗುರುತಿಗೆ ಪೂರಕ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಸಂದೇಹ ಉಳಿಯಬಾರದು. ಸರ್ಗವು ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ರಾವಣನು ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತರಲು ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಸೀತೆ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಯಾತನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಹಾಜಿಹ್ವಮ್’ (ದೊಡ್ಡ ನಾಲಿಗೆಯವನು) ಎಂಬ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಫುಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಧನುಸ್ಸು ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ’ ಎಂದು ರಾವಣನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಕೀರ್ತಿ ಅವನಿಗೂ ಗೊತ್ತು. ‘ಜ್ಯಾಸಮಾವೃತಮ್’ (ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ) — ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ತರಲಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ರಾಮನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು; ಆದರೂ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹತನಾದನೆಂಬ ಕಥೆಯ ವಿರೋಧ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು. ‘ಮೇ ವಶಾನುಗಾ ಭವ’ (ನನ್ನ ವಶವರ್ತಿನಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಇಡೀ ಕಪಟದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥