ಸರ್ಗ
ಶಾರ್ದೂಲನಿಂದ ವಾನರವೀರರ ಪರಿಚಯ
ರಾಮನು ಸುವೇಲದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟುದನ್ನು ಚಾರರು ನಿವೇದಿಸಿದುದು, ಶಾರ್ದೂಲನ ಭಯ ಮತ್ತು ತಾನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವೃತ್ತಾಂತ, ರಾವಣನ ಅಚಲ ನಿಶ್ಚಯ, ವಾನರವೀರರ ದೇವಪಿತೃತ್ವದ ವರ್ಣನೆ
ಸುವೇಲಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಚಾರರು ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಚಾರರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸ್ವಲ್ಪ ಉದ್ವೇಗಗೊಂಡನು; ಶಾರ್ದೂಲನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ನಿನ್ನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೀನು ದೀನನಂತಿದ್ದೀಯೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ಶತ್ರುಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ನೀನು ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಭಯದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದ ಶಾರ್ದೂಲನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಗೂಢಚಾರಿಕೆ ನಡೆಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಮತ್ತು ರಾಘವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತರು. ಅವರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವ ಅವಕಾಶವೇ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ದಾರಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಶಾರ್ದೂಲನ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಅವನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ — ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಏನೋ ಅಶುಭ ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ರಾವಣನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾರ್ದೂಲ’ ಎಂಬುದು ಚಾರನ ಹೆಸರು, ‘ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲ’ (ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂಥವನು) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ಕವಿಯು ಒಂದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ದಾರಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ದೃಢವಾದ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೂಢಚಾರಿಕೆ ಎಂದರೆ ಮರೆಯಾಗಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯೊಳಗೆ ನುಸುಳುವುದು; ರಾಮನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಶಾರ್ದೂಲನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತೂ ಎಚ್ಚರವೂ ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಯವಿಹ್ವಲಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಯವಿಕ್ಲವಃ’. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಭಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿದೆ — ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ (…ಅಲ್ಲ ತಾನೇ?) ಎಂಬ ಪದ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಶಾರ್ದೂಲನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ, ನಾನು ಇನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ನನ್ನ ಗುರುತು ಸಿಕ್ಕಿಹೋಯಿತು; ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಚರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದರು, ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೋಪಿಷ್ಠರಾದ ವಾನರರು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ, ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಡಿದರು; ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಸಭೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು — ಆಗ ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನು ದೀನನೂ ವಿಹ್ವಲನೂ ಆಗಿದ್ದೆ, ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕದಡಿದ್ದವು. ವಾನರರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಘವನು ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿದನು. ಈ ರಾಮನು ಪರ್ವತಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ, ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಆಯುಧಸಹಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಗರುಡವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ವಾನರರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟು ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೇ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕೋಟೆಗೋಡೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದರೊಳಗೆ ಬೇಗನೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾಡು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಆಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಶಾರ್ದೂಲನಿಗೆ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಶಾರ್ದೂಲನ ಕಥನ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಹೊಡೆತದ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಕರುಣೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರನನ್ನೂ ಅವನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗರುಡವ್ಯೂಹ ಎಂದರೆ ಗರುಡನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ರಚನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಕೊಕ್ಕು ಮತ್ತು ಬಾಲ ಸೇನೆಯ ವಿಭಾಗಗಳು. ಶಾರ್ದೂಲನ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಎರಡೇ ದಾರಿಗಳು, ಸಂಧಿ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧ; ನಡುವಿನ ದಾರಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶದ ಧೈರ್ಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಚರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರಿಕೆ ಅವನ ತಮ್ಮನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಹುಧಾ ವಿಚಾರಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವನನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನು ತನ್ನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಸೇತುಬಂಧನ, ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿಲುವು, ಗರುಡವ್ಯೂಹ — ಈ ಮೂರೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿರುವ ಸಂಕಟದ ಸೂಚಕಗಳು.
ರಾವಣನು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವೇ ಎದುರಾದರೂ, ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಆ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶೂರರಾದ ವಾನರರು ಯಾರು? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಆ ವಾನರರು ಎಂತಹ ಪ್ರಭಾವದವರು, ಎಂತಹವರು? ಅವರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು, ಯಾರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು — ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳು. ಅವರ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಶತ್ರುಗಳ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಉತ್ತಮ ಚಾರನಾದ ಶಾರ್ದೂಲನು ರಾವಣನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ರಾವಣನ ನಿಶ್ಚಯ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗದ್ದು — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವೂ ಅವನಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯೇ. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧನೀತಿ ತಿಳಿದಿದೆ — ಮೊದಲು ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಎಣಿಸಬೇಕು. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ವಂಶ. ವಂಶದ ಪ್ರಶ್ನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದ ಅವನು ಅವರ ಬಲದ ಮೂಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ತಾನೇ ಶತ್ರುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಶುಕ-ಸಾರಣರ ಕಡೆಗೆ ಕಠೋರನಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಶಾರ್ದೂಲನ ಕಡೆಗೆ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಭಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಶಾರ್ದೂಲನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟನಾದ ಋಕ್ಷರಜಸನ ಮಗನು ಇದ್ದಾನೆ; ಗದ್ಗದನ ಮಗನು ಜಾಂಬವಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಗದ್ಗದನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗನೂ ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಹೆಸರು ಧೂಮ್ರ. ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನ ಗುರುವಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಮಗನು ಕೇಸರಿ; ಅವನ ಮಗನಾದ ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಸುಷೇಣನು ಧರ್ಮನ ಮಗನು; ಸೌಮ್ಯನಾದ ದಧಿಮುಖನೆಂಬ ಕಪಿ ಸೋಮನ ಮಗನು. ಸುಮುಖ, ದುರ್ಮುಖ ಮತ್ತು ವೇಗದರ್ಶಿ ಎಂಬ ವಾನರರು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮಕ್ಕಳು — ಸ್ವಯಂಭುವು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಹುತವಹನಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನು; ಹನುಮಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು ಅನಿಲನ (ವಾಯುವಿನ) ಮಗನು. ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಯುವಕನೂ ಆದ ಅಂಗದನು ಶಕ್ರನ (ಇಂದ್ರನ) ಮೊಮ್ಮಗನು; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ — ಕಾಲಾಂತಕನಂತಿರುವ ಈ ಐವರು ವೈವಸ್ವತ ಯಮನ ಮಕ್ಕಳು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಶ್ರೀಮಂತರಾದ, ದೇವಪುತ್ರರಾದ ಶೂರ ವಾನರರು ಹತ್ತು ಕೋಟಿ; ಉಳಿದವರನ್ನು ಹೇಳಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ. ಸಿಂಹದಂತಹ ದೃಢಕಾಯನಾದ ಈ ಯುವಕ ರಾಮನು ದಶರಥನ ಮಗನು; ಅವನಿಂದ ದೂಷಣ, ಖರ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ ಹತರಾದರು.’ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ — ಇಲ್ಲಿನ ವಾನರರ ಜನ್ಮವರ್ಣನೆ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸುಷೇಣನು ವರುಣನಿಂದ, ಶರಭನು ಪರ್ಜನ್ಯನಿಂದ, ಗಂಧಮಾದನನು ಕುಬೇರನಿಂದ ಜನಿಸಿದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈ ವಿರೋಧದ ಪರಿಹಾರ — ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತರಾದ ಸುಷೇಣ ಮೊದಲಾದವರು ಬೇರೆಯವರೇ. ‘ಗದ್ಗದನ ಮಗನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಜಾಂಬವಂತನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರು ಗದ್ಗದ ಎಂಬುದು ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ. ಹೀಗೆ ಶಾರ್ದೂಲನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ — ಇಂದ್ರ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಧರ್ಮ, ಸೋಮ, ಮೃತ್ಯು, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ಯಮ, ಸೂರ್ಯ, ವರುಣ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ವಸು — ತಮ್ಮ ಅಂಶದಿಂದ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವರೇ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದಾರೆ. ‘ಮೃತ್ಯುರ್ವಾನರರೂಪೇಣ’ (ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಂಕರ — ಮೃತ್ಯುವೇ ಸ್ವತಃ ವಾನರವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಶಾರ್ದೂಲ. ‘ಉಳಿದವರನ್ನು ಹೇಳಲು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೇನೆ ಎಣಿಕೆಗೆ ಮೀರಿದ್ದು ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನಿಂದ ವಿರಾಧನೂ ಯಮನಂತಿದ್ದ ಕಬಂಧನೂ ಹತರಾದರು. ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಶಕ್ತನಲ್ಲ; ಅವನಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಅಷ್ಟೊಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಲಗದಂತೆ; ಅವನ ಬಾಣದ ದಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕರೆ ವಾಸವನೂ (ಇಂದ್ರನೂ) ಬದುಕಲಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖರಿದ್ದಾರೆ; ವರುಣನ ಮಗನಾದ ಹೇಮಕೂಟನೆಂಬ ವಾನರನಿದ್ದಾನೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಗನಾದ ವೀರ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನಿದ್ದಾನೆ; ವಸುವಿನ ಮಗನಾದ ವಿಕ್ರಮಿ, ವೇಗಶಾಲಿ ದುರ್ಧರನಿದ್ದಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಘವನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸುವೇಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾವೇ ಗತಿ.’ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ, ಅಂದರೆ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ. ‘ಶೇಷಕಾರ್ಯೇ ಭವಾನ್ ಗತಿಃ’ (ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾವೇ ಗತಿ) ಎಂಬ ಶಾರ್ದೂಲನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ವಿನೀತವಾದುದು — ಅವನು ಉಪದೇಶ ಕೊಡದೆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಜನಿಗೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ — ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು — ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಜನಸ್ಥಾನದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು — ರಾವಣನ ಸ್ವಜನರದೇ ವಧೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ಕಹಿಯಾದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೂ ಬದುಕಲಾರ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸಿಂಹಸಂಹನನಃ ಯುವಾ’ (ಸಿಂಹದಂತಹ ಮೈಕಟ್ಟಿನ ಯುವಕ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೈಹಿಕ ಬಲ, ಯೌವನ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮೂರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಹಠ ಮತ್ತು ವಾನರಬಲದ ನಡುವೆ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥