॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 14ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನ ಹಿತೋಪದೇಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತನೊಡನೆ ವಿವಾದ

ಸೀತಾರೂಪಿಯಾದ ಮಹಾಸರ್ಪದ ರೂಪಕ, ರಾಮನ ಅಜೇಯತೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ದರ್ಪ, ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉಪದೇಶ

ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗರ್ಜನೆಗಳನ್ನೂ ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹಿತಕರವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಸೀತಾರೂಪಿಯಾದ ಈ ಮಹಾಸರ್ಪವನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದವರು ಯಾರು? ಅವಳ ಎದೆಯೇ ಈ ಸರ್ಪದ ದೇಹ, ಅವಳ ಚಿಂತೆಯೇ ವಿಷ, ಅವಳ ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೇ ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ಅವಳ ಕೈಗಳ ಐದೈದು ಬೆರಳುಗಳೇ ಐದು ಹೆಡೆಗಳು — ಹೀಗಿದೆ ಈ ಮಹಾಕಾಯ ಸರ್ಪ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ವಿಷಸರ್ಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನು ಯಾವುದನ್ನು ಸುಖವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೃತ್ಯು ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೂ ಉಗುರುಗಳೂ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ, ರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ವಜ್ರಸಮಾನವಾದ, ವಾಯುವೇಗದ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ, ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು.’ ‘ಪ್ರದೀಯತಾಂ ದಾಶರಥಾಯ ಮೈಥಿಲೀ’ (ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು) ಎಂಬ ಪಾದವು ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗ್ರಹವನ್ನೂ ವಿಷಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜನೇ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಾಗಲೀ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲೀ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನಾಗಲೀ ಮಹೋದರನಾಗಲೀ, ನಿಕುಂಭನಾಗಲೀ ಕುಂಭನಾಗಲೀ ಅತಿಕಾಯನಾಗಲೀ — ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನಿಂದಾಗಲೀ ಮರುತ್ತುಗಳಿಂದಾಗಲೀ ರಕ್ಷಿತನಾದರೂ, ಇಂದ್ರನ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿದರೂ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿದರೂ, ಆಕಾಶವನ್ನಾಗಲೀ ಪಾತಾಳವನ್ನಾಗಲೀ ಹೊಕ್ಕರೂ ನೀನು ರಾಮನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಪಾರಾಗಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ಅವರ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೂ ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳಿದ್ದರೋ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಆಶ್ರಯದ ಎಲ್ಲ ದಾರಿಗಳೂ — ಸ್ವರ್ಗ, ಆಕಾಶ, ಪಾತಾಳ — ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಮಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ದಾನವರಿಂದಾಗಲೀ, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ಮಹೋರಗರಿಂದಾಗಲೀ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿ-ಸರ್ಪಗಳಿಂದಾಗಲೀ ಭಯವೆಂಬುದೇ ತಿಳಿಯದು; ಎಂದಿಗೂ ನಮಗೆ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಉಂಟಾದೀತು?’ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತರ್ಕ ಕೇವಲ ಜಾತಿಗರ್ವದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ — ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಗೆದ್ದವರು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೆದರುವರು ಎಂದು. ಅವನು ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಖರ, ದೂಷಣ, ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ವಾಲಿಯರ ವಧೆಯನ್ನೂ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ನೋ ಭಯಂ ವಿದ್ಮ’ — ಭಯ ಎಂದರೇನು ಎಂಬುದೂ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಭಯ ಎಂದರೇನು? ಅದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯವೇ ತಿಳಿಯದು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಹಸ್ತನ ಅಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ವಿಭೀಷಣನು ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಹಸ್ತನೇ, ರಾಜನೂ, ಮಹೋದರನೂ, ನೀನೂ, ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು, ಅಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ, ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಅರ್ಥವಿಶಾರದನಾದ ರಾಮನ ವಧೆ ನನ್ನಿಂದಾಗಲೀ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಲೀ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಾಗಲೀ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಆದೀತು? ದೋಣಿಯಿಲ್ಲದವನು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ಅದು ಅಸಂಭವ. ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನನಾದ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಮಹಾರಥನಾದ ಅಂತಹ ರಾಜನ ಎದುರು ಕಾರ್ಯದಕ್ಷರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನೇ, ರಾಘವನು ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತವಾದ, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊಕ್ಕುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ. ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ವೇಗದ, ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾದ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆ. ರಾವಣನಾಗಲೀ, ಅತಿಬಲನಾದ ತ್ರಿಶೀರ್ಷನಾಗಲೀ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ ನಿಕುಂಭನಾಗಲೀ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲೀ, ನೀನಾಗಲೀ ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ಅತಿಕಾಯ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅತಿರಥ, ಪರ್ವತಸಮಾನ ಬಲದ ಅಕಂಪನ — ಇವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಈ ರಾಜನು ವ್ಯಸನಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಉಗ್ರನು, ವಿಚಾರಿಸದೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು; ಶತ್ರುಗಳಂತಿರುವ ಮಿತ್ರರಾದ ನೀವು ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದೀರಿ.’ ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹಸ್ತ ತೇನೈವ ವಿಕತ್ಥಸೇ ತ್ವಮ್’ (ಪ್ರಹಸ್ತನೇ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ಪಾದ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವ್ಯಸನಾಭಿಭೂತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಮೇಲೆ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ರಾಜರ ಏಳು ವ್ಯಸನಗಳು: ಕಠೋರ ಮಾತು, ಕಠೋರ ದಂಡನೆ, ಧನದ ದುರುಪಯೋಗ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಸ್ತ್ರೀ, ಬೇಟೆ, ಜೂಜು — ಎಂಬ ಕಾಮಂದಕನೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಗೋವಿಂದರಾಜರ ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣ ಟೀಕೆಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ತರ್ಕಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ಅಧರ್ಮಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ರಾಮನ ವಧೆ ಅಸಂಭವ; ಎರಡನೆಯದು, ರಾಮನು ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನ, ಅವನ ಎದುರು ದೇವತೆಗಳೂ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಮೂರನೆಯದು, ಪ್ರಹಸ್ತನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಅನುಭವ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಾತ್ರ. ‘ಅಮಿತ್ರಪ್ರತಿಮೈಃ ಮಿತ್ರೈಃ’ (ಶತ್ರುಗಳಂತಿರುವ ಮಿತ್ರರು) ಎಂಬುದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಆಕ್ಷೇಪ — ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಿತ್ರರೂಪದ ಶತ್ರುಗಳು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ನಿಮ್ಮಂತಹ ಶತ್ರುಸಮಾನ ಮಿತ್ರರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತವಾದ ಸುರುಳಿಗಳುಳ್ಳ, ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳ, ಭಯಂಕರವಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸರ್ಪವೊಂದು ಬಲವಾಗಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವಂತಿರುವ ಈ ರಾಜನನ್ನು ನೀವು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಬಿಡಿಸಿ. ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಭೂತಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದ ಸುಹೃದರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಜುಟ್ಟು ಹಿಡಿದಾದರೂ ರಾಜನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಉತ್ತಮ ಜಲವುಳ್ಳ ರಾಘವನೆಂಬ ಸಾಗರದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಮುಳುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೆಂಬ ಪಾತಾಳದ ಬಾಯಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಈ ರಾಜನನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಪಾರುಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತವಾದ ಈ ನಗರಕ್ಕೂ, ಸುಹೃಜ್ಜನರ ಸಹಿತವಾದ ರಾಜನಿಗೂ ಹಿತಕರವಾದ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸರಿಯಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ಶತ್ರುವಿನ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ತನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿತಿ, ಕ್ಷಯ, ವೃದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನೂ ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳುವವನೇ ಮಂತ್ರಿ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನೊಡನೆಯ ವೈರವೇ ಮಹಾಸರ್ಪದ ಸುತ್ತುವಿಕೆ ಎಂಬುದು ನಿದರ್ಶನಾಲಂಕಾರದ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕೇಶಗ್ರಹಣಾತ್’ (ಜುಟ್ಟು ಹಿಡಿದಾದರೂ) — ಭೂತಹಿಡಿದವನನ್ನು ಬಂಧುಗಳು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಾದರೂ ರಾಜನ ನಿಗ್ರಹ ಹಿತಕರ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ಪಾತಾಳಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳ ಬಾಯಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮೇಲೆತ್ತಬೇಕು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ನಿಜವಾದ ಮಂತ್ರಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಮುಖಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವವನಲ್ಲ, ಹೇಡಿಯಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವವನು. ಈ ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ