ಸರ್ಗ
ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಶಾಪಕಥೆ
ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಬಲಾತ್ಕಾರದ ಉಪದೇಶ, ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲೆಯ ಪ್ರಸಂಗ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಪ, ರಾವಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆ
ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಆಲೋಚಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೃಗಗಳೂ ಕ್ರೂರಜಂತುಗಳೂ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಜೇನು ದೊರೆತರೂ ಕುಡಿಯದವನು ಮೂರ್ಖನೇ ಸರಿ. ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ನಿನಗೆ ಒಡೆಯನಾರು? ನೀನೇ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಒಡೆಯ. ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ವಿಹರಿಸು. ಮಹಾಬಲನೇ, ಹುಂಜದ ವರ್ತನೆಯಂತೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ವರ್ತಿಸು; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭೋಗಿಸು, ವಿಹರಿಸು. ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಭಯ ತಾನೇ ಬಂದೀತು? ಸಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಭಯ ಬಂದರೂ ಅದೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ನೀನು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವೆ. ನಮ್ಮೊಡನೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಮಹಾಬಲ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ವಜ್ರಸಹಿತನಾದ ವಜ್ರಧಾರಿಯನ್ನೂ (ಇಂದ್ರನನ್ನೂ) ತಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥರು. ಕುಶಲರು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ದಾನ, ಸಾಮ, ಭೇದಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ದಂಡದಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರತಾಪದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆವು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.’ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಉಪದೇಶ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ನೀತಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧ — ಅವನು ರಾಜನ ಕಾಮವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕುಕ್ಕುಟವೃತ್ತೇನ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಹುಂಜಗಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪಶುವಿನಂತೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಎಂಬ ಭಾವ. ಜೇನಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಭೋಗವಸ್ತುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ದಂಡವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮುಖಸ್ತುತಿಯೂ ಕ್ರೌರ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ಬಲವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಅವನು ರಾವಣನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಕೇವಲ ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮುಖಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವ ಮಂತ್ರಿಯ ದೋಷ. ‘ಈಶ್ವರಸ್ಯೇಶ್ವರಃ ಕೋಽಸ್ತಿ’ (ಒಡೆಯನಿಗೆ ಒಡೆಯನಾರು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ನಿಯಮಗಳಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಶಾಸಕನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ದುರ್ಮತಿ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಮಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ವಾ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ) — ಉಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅನುಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಬರುವ ಭಯಕ್ಕೆಲ್ಲ ಆಮೇಲೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮೊದಲೇ ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿಂದಿಸಿದ ‘ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಮಾಡುವ’ ದೋಷವನ್ನೇ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ರಾಜ ರಾವಣನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೇ, ನನ್ನ ಒಂದು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ. ಹಿಂದೆ ನನಗೆ ಏನಾಯಿತೋ ಆ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಪಿತಾಮಹನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ಮಿಂಚುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲಾ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಭೋಗಿಸಿದೆ, ವಿವಸ್ತ್ರಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ; ಆಮೇಲೆ ಆನೆಯಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಅವಳು ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು. ಅದು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾದರೂ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹೊಂದಿದರೆ, ಆಗ ನಿನ್ನ ತಲೆ ನೂರು ಚೂರಾಗಿ ಒಡೆಯುವುದು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.” ಆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿಯೇ ನಾನು ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಶುಭಶಯ್ಯೆಗೆ ಏರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಂಯಮದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಶಾಪದ ಭಯ. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ದೈವವಿಹಿತ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮುಂದೆಯೂ ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಟತನ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಲಿತಾ ನಲಿನೀ ಯಥಾ’ (ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪೀಡಿತಳಾದ ಅಪ್ಸರೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಲೆ ನೂರು ಚೂರಾಗಿ ಒಡೆಯುವುದು’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಪ ಭೀಷಣವಾದುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ರಾವಣನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ. ಈ ರಹಸ್ಯದ ಪ್ರಕಟನೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನ — ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಹೀಗೆ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವನ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
‘ನನ್ನ ವೇಗ ಸಾಗರದಂತೆ, ನನ್ನ ಗತಿ ಗಾಳಿಯಂತೆ; ಇದು ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಸಿಂಹದಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಎಬ್ಬಿಸಲು ಬಯಸುವರು? ನನ್ನಿಂದ ಹೊರಡುವ, ಎರಡು ನಾಲಿಗೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ನೂರಾರು ವಜ್ರಸಮಾನ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ರಾಮನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವೆನು. ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನು, ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅವನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಂದಾಗಲೀ ವರುಣನಿಂದಾಗಲೀ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು; ಹಿಂದೆ ವೈಶ್ರವಣನಿಂದ (ಕುಬೇರನಿಂದ) ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ನಗರವನ್ನು ನಾನು ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದೆನು.’ ಶಾಪಕಥೆಯ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲೋ ಎಂಬಂತೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸಾಗರ, ಗಾಳಿ, ಸಿಂಹ, ಮೃತ್ಯು, ಸರ್ಪಗಳು, ಉಲ್ಕೆಗಳು, ಸೂರ್ಯ — ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಪರಿಮಿತ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಅವನ ತರ್ಕವೇ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದೇ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಕುಬೇರನ ಪರಾಜಯದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯದ ಗರ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಸೀನಮ್’ (ಕುಳಿತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಸಿಂಹದಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವ; ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಿಂಹವೆಂದೂ ಶಾಂತ ಮೃತ್ಯುವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ವಿನಾಶಕಾರಿ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥