ಸರ್ಗ
ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆಕ್ಷೇಪ
ನಗರರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸೈನ್ಯದ ನಿಯೋಜನೆ, ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಸಕ್ತಿಯ ನಿವೇದನೆ, ಸಭಾಸದರ ಸಮ್ಮತಿಗೆ ಯಾಚನೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆಕ್ಷೇಪ, ಶತ್ರುವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುವ ರಾವಣನು ಆ ಇಡೀ ಸಭೆಯನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ಸೇನಾಪತಿಯೇ, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಯೋಧರು — ರಥಿಕರು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು — ನಗರರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವಂತೆ ನೀನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು.’ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಅರಮನೆಯ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ರಾಜನ ಎದುರು ಕುಳಿತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೋ ಅದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡು.’ ರಾಜ್ಯದ ಹಿತೈಷಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾವಣನು ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಮೊದಲು ರಾವಣನು ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಪ್ರಣೀತಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಿಶೇಷಣ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ತತ್ಪರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಖೇಪ್ಸುಃ’ (ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವವನು) ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಹಿತವನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ‘ರಾಜ್ಯಹಿತೈಷಿ’, ರಾವಣನು ‘ಸುಖೇಪ್ಸು’ — ಇವರಿಬ್ಬರ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮುಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಇದೇ ದೋಷವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚತುರ್ವಿಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ರಥಿಕರು, ಕುದುರೆ ಸವಾರರು, ಆನೆ ಸವಾರರು ಮತ್ತು ಕಾಲಾಳುಗಳು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಹಿರಂತಶ್ಚ ಮಂದಿರೇ’ ಎಂದರೆ ನಗರದ ಪ್ರಾಕಾರದ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಎರಡೂ ಕಡೆ ರಕ್ಷಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಭಾವ.
‘ಸಭಾಸದರೇ, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಹಿತ-ಅಹಿತಗಳನ್ನೂ, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಸಂಕಟಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ನೀವು ಸಮರ್ಥರು. ಮಂತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ನಿಯೋಜಿಸಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಆರಂಭಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳು ನನಗೆ ಎಂದೂ ವಿಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರ, ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಮರುತ್ತುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ, ನಿಮ್ಮಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನಾನೂ ಅತಿಶಯವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಇಡಲು ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಈ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆರು ತಿಂಗಳು ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸಭಾಸದರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅನುಕೂಲಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಆಮೇಲೆಯೇ ತನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಶಲ ವಾಗ್ಮಿಯ ಕ್ರಮ ಇದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇದರ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲವಿಲ್ಲದೆ ತಾನು ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಂ ಮುಖ್ಯಃ’ (ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮರುತ್ತುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಸಭಾಸದರನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಭಾಸದರ ಗುಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಹಿತ-ಅಹಿತ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳು; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದು ವಿವೇಕಿಗಳ ಲಕ್ಷಣ.
‘ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯಾದ ಈ ಜನಕಪುತ್ರಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂಚರಿಸುವ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ನಾನು ತಂದಿದ್ದೇನೆ. ಮಂದಗಮನೆಯಾದ ಅವಳು ನನ್ನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಏರಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸೀತೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಬೇರೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವಳು ತೆಳುನಡುವಿನವಳು, ವಿಶಾಲ ನಿತಂಬದವಳು, ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದವಳು, ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯಂತೆ ಸೌಮ್ಯಳು, ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾಯೆಯಂತಿರುವವಳು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಂಪಾದ ಅಂಗಾಲುಗಳ, ನಯವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಉಗುರುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾಮವು ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೋಮಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಇರುವ ಅವಳನ್ನೂ, ಅವಳ ಎತ್ತರವಾದ ಮೂಗಿನ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮುಖವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ನಾನು ಅವಶನಾಗಿ ಕಾಮನ ವಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಹರ್ಷದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುವ, ದೇಹದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ, ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಸಂತಾಪದಲ್ಲೂ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕಾಮದಿಂದ ನಾನು ಕಲುಷಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಭಾಮಿನಿಯು ತನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಲಾವಕಾಶವನ್ನು ಬೇಡಿದಳು; ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿಗೆ ನಾನೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದಣಿದ ಕುದುರೆಯಂತೆ ನಾನು ಕಾಮದಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ದಣಿದಿದ್ದೇನೆ. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರಾಗಲೀ, ದಶರಥಪುತ್ರರಿಬ್ಬರಾಗಲೀ ಅನೇಕ ಜಲಜಂತುಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ, ಕಲಕಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು? ಅಥವಾ, ಒಬ್ಬನೇ ಕಪಿ ನಮಗೆ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ; ಯಾರಿಗೆ ಹೇಗೆ ತೋರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ. ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಮಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ವಿಚಾರಿಸಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯಕಾರರು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಸೀತೆ ಎಂದೂ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ, ರಾವಣನೇ ಸ್ವತಃ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು (ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ 56.24–25); ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಭಾಸದರ ಮುಂದೆ ಸುಳ್ಳು ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ‘ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲ’, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನು ಮಾಡಿದ ಸಂಹಾರದ ಸ್ಮರಣೆ. ರಾವಣನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ವಿವಿಧ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ದರ್ಶನದಿಂದ ಉರಿಯುವಿಕೆ, ಅವಶತೆ, ಕಲುಷತೆ, ದಣಿವು. ‘ಮಾಯೇವ ಮಯನಿರ್ಮಿತಾ’ (ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾಯೆಯಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಅಲೌಕಿಕ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶ್ರಾಂತೋ ಹಯ ಇವಾಧ್ವನಿ’ (ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದಣಿದ ಕುದುರೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ರಚನೆಯೂ ವಿಚಾರಣೀಯ — ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಾಮಪೀಡೆ, ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶತ್ರುವಿನ ಆಗಮನದ ಚಿಂತೆ. ಹೀಗೆ ಸಭೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವಾದ ರಾಮನ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಅವನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಕ್ರೋಧ-ಹರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ, ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದು, ಶೋಕ-ಸಂತಾಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ — ಕಾಮವು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ, ಬಣ್ಣವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಸದಾ ತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಲಕಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಥವಾ ಒಬ್ಬನೇ ಕಪಿ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ — ಹೀಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯೂ ಭಯವೂ ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡುತ್ತಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರೂತ ಯಸ್ಯ ಯಥಾಮತಿ’ (ಯಾರಿಗೆ ಹೇಗೆ ತೋರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ) — ರಾವಣನು ಎಲ್ಲರ ಮತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನಾನು ಗೆದ್ದೆನು. ಅದೇ ನೀವು ಇಂದೂ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕರು. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಸೀತೆಯ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು, ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾರೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಗಿ ಬಾರದಂತೆ, ದಶರಥಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ವಧಿಸಲ್ಪಡುವಂತೆ ನೀವು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ, ಸುನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ. ವಾನರರೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲೂ ನಾನು ಕಾಣೆ; ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜಯ ನನ್ನದೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯೂ ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು ಎಂದು; ಸಭಾಸದರನ್ನು ಅದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಮಾತ್ರ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಿಜವಾದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನೆಯ ಯಾಚನೆ. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಸಭಾಸದರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವರುಣಾಲಯಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೌ’ (ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾರೆ) ಎಂದು ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ‘ನಿಶ್ಚಯೇನ ಜಯೋ ಮಮ’ (ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜಯ ನನ್ನದೇ) ಎಂದು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಗಳ ಮಿಶ್ರ ಭಾವ ಇದು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾಯಾಃ ಪದವೀಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ’ (ಸೀತೆಯ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಳ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ರಾವಣನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಕಾಮಪೀಡಿತನಾದ ಅವನ ಗೋಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೆರಳಿದನು, ಮತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಾಗಲೇ, ಒಮ್ಮೆ ವಿಚಾರಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧಳಾದ ಯಮುನೆಯು ಯಾಮುನ ಕುಂಡವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿಸದಿರುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ಆಗಲೇ ನಮ್ಮೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಅನುಚಿತ ಕೃತ್ಯ; ಈ ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಇದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ರಾಜನು ಆಮೇಲೆ ಪರಿತಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಅಶುದ್ಧರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಂತೆ, ದೂಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆಮೇಲೆ, ಆಮೇಲೆ ಮಾಡಬೇಕಾದವನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಪಲನಾದ ರಾಜನ ಅಧಿಕ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡರೂ, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವಂತೆ ಶತ್ರುಗಳು ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತಾರೆ.’ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಕುಮಾರ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತದ (ಶಲ್ಯಪರ್ವ 46) ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮುಖ್ಯ ಆಕ್ಷೇಪ — ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕಾಲ ಮೀರಿದೆ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದು ನಿಷ್ಫಲ; ‘ಯಃ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪೂರ್ವಕಾರ್ಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಯಮುನೇವ ಯಾಮುನಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧಳಾದ ಯಮುನೆ ಯಮುನೋತ್ರೀ ಪರ್ವತದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕುಂಡವನ್ನು ತನ್ನ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಿದಳು, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ವೇಗ ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಚಾರದ ಕಾಲವೂ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯ, ಉಪಾಯಹೀನ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ನೀನು ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆರಂಭಿಸಿದೆ; ವಿಷ ಬೆರೆತ ಮಾಂಸದಂತೆ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಅದೇ ಅದೃಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಶತ್ರುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಈ ಅನುಚಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಸರಿಪಡಿಸುವೆನು. ನಿಶಾಚರನೇ, ಇಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಾಗಲೀ, ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳಾಗಲೀ, ಕುಬೇರ-ವರುಣರಾಗಲೀ ಇದ್ದರೂ ಅವರೊಡನೆಯೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆನು, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡುವೆನು. ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ, ಮಹಾಪರಿಘದಿಂದ ಹೋರಾಡುವ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ನಾನು ಗರ್ಜಿಸಿದರೆ ಪುರಂದರನೂ (ಇಂದ್ರನೂ) ಹೆದರುವನು. ರಾಮನು ಎರಡನೆಯ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ನಾನು ಅವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು; ನೀನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರು. ದಶರಥಪುತ್ರನ ವಧೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಸುಖ ತರುವ ಜಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ತಿಂದುಹಾಕುವೆನು. ನೀನು ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ವಿಹರಿಸು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಕುಡಿ, ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿತಕರವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸೀತೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿನ್ನ ವಶಳಾಗುವಳು.’ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ದೋಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನ ಪರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದಲೂ, 39–40 ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲೂ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. 29–40 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.051 ಎಂಬ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ — ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ — ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ವಿಷಮಿಶ್ರಮ್ ಆಮಿಷಮ್ ಇವ’ (ವಿಷ ಬೆರೆತ ಮಾಂಸದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ವಿಷ ಬೆರೆತ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುವವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹರಿಸುವಂತೆ, ವಿಚಾರಿಸದೆ ಮಾಡಿದ ಈ ಕಾರ್ಯ ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆ — ಇಂದ್ರನೂ ಹೆದರುವನು, ಎರಡನೆಯ ಬಾಣ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಅವನ ಅಪಾರ ಬಲವನ್ನೂ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವಂಶಸ್ಥ ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾವಣನ ಕಾಮಪೂರ್ತಿಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ; ಆಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರ್ಗವು ಆಶ್ವಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮೀಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಸರಿಪಡಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಪದ ಗಮನಾರ್ಹ — ವಿಷಮವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸುವೆನು, ನಿನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ನನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಶೋಧಿಸುವೆನು ಎಂದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥