॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 11ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶ

ಕಾಮಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನ ಕೃಶತೆ, ಮಹಾರಥದಲ್ಲಿ ಸಭೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆಹ್ವಾನ, ಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ

ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾಜನು ಮೈಥಿಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಹಿತೈಷಿಗಳಾದ ವಿಭೀಷಣಾದಿ ಸುಹೃದರು ಅವನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಿಲ್ಲ; ಸೀತಾಪಹರಣವೆಂಬ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದ ಅವನು ಪಾಪಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೃಶನಾದನು. ಅತಿಯಾದ ಕಾಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಯುದ್ಧದ ಉಚಿತ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಸುಹೃದರೊಡನೆಯೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದು ಸಕಾಲಿಕ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಣಿ-ಹವಳಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಪಳಗಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಮಹಾರಥವನ್ನೇರಿದನು. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಸಭೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಅವನ ಮುಂದೆ ಖಡ್ಗ-ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ ಯೋಧರು ಹೊರಟರು; ನಾನಾ ವಿಕೃತ ವೇಷಗಳ, ನಾನಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪಕ್ಕದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಡೆದರು. ಅತಿರಥರು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕುಣಿಯುವ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ-ಪರಿಘಗಳು, ಕೆಲವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಪರಶುಧಾರಿಗಳು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಶೂಲಧಾರಿಗಳು; ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಸಾವಿರಾರು ತೂರ್ಯಗಳ ಮಹಾನಾದವೂ ಶಂಖಗಳ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾರಥವು ಗಾಲಿಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನದ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳುಳ್ಳ, ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕದ ದಂಡಗಳ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳು ಅವನ ಎಡಬಲಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿದವು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೈಮುಗಿದು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿದರು, ಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಈ ಎಲ್ಲ ವೈಭವವರ್ಣನೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ, ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳ ಭಯಮಿಶ್ರಿತ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕೃಶತೆ ಈ ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವದೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಚಿಂತೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಓದುಗನು ಮರೆಯಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಪ್ರಯಾಣದ ವರ್ಣನೆ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ರಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅದರ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲ, ಮಣಿಗಳು, ಹವಳಗಳು, ಪಳಗಿದ ಕುದುರೆಗಳು, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋಷ. ಆಮೇಲೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ಕಾಲಾಳು ಯೋಧರು, ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ವಿಕೃತ ವೇಷದ ಅನುಚರರು, ಆಮೇಲೆ ರಥಿಕರು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು. ಅನಂತರ ಅವರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಗದೆಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಪರಶುಗಳು, ಶೂಲಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದ, ಛತ್ರ-ಚಾಮರಗಳೆಂಬ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಣಾಮ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೊಂದೇ ಅಂಗವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ ರಾಜಯಾತ್ರೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅತಿರಥಾಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮಹಾರಥರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಯೋಧರು ಸೂಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ತುಮುಲಃ ಶಂಖಶಬ್ದಃ’ (ಶಂಖಗಳ ತುಮುಲ ಶಬ್ದ) ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ. ‘ಪೂರ್ಣಃ ತಾರಾಧಿಪಃ ಯಥಾ’ (ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಛತ್ರದ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ದುಂಡಗಿರುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಥಸ್ಥಂ ಪೃಥಿವೀಸ್ಥಿತಾಃ’ (ರಥದಲ್ಲಿದ್ದವನನ್ನು, ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದವರು) ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ರಾಜನಿಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಅಂತರ ಸ್ಫುಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೇಲೆ, ಅವರು ಕೆಳಗೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಾಕ್ಯವೂ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದಿನದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ‘ರಾಜಮಾರ್ಗಂ ಶ್ರಿಯಾ ಜುಷ್ಟಂ ಪ್ರತಿಪೇದೇ ಮಹಾರಥಃ’ ಎಂಬ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ವಾಕ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗ ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ; ‘ವಿಮಲಂ ಚಾತಪತ್ರಂ ಚ’ ಎಂಬ ಹೊಸ ವಾಕ್ಯ ಅಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಪ್ರವಾಹ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಓದುಗನೂ ರಥದೊಡನೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಭೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಸಭೆ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ನಡುವೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಚಿನ್ನದ ಕಸೂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆ ಹೊದಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆರುನೂರು ಪಿಶಾಚರಿಂದ ಸದಾ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಸಭೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು ಪ್ರಿಯಕಮೃಗದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ವೈಡೂರ್ಯಮಯವಾದ, ಒರಗುದಿಂಬುಳ್ಳ ಮಹತ್ತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಒಡೆಯನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಾಡುವ ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಕರೆತನ್ನಿ; ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಒದಗಿದೆ.’ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಅವರು ಮನೆಮನೆಗೂ, ವಿಹಾರಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ, ಶಯನಗೃಹಗಳಿಗೂ, ಉದ್ಯಾನಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ, ನಿರ್ಭಯರಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಸಭೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಜ್ಜಾನೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಸ್ಫಟಿಕ, ವೈಡೂರ್ಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು ಎಂಬುದು ಅದರ ದಿವ್ಯತೆ. ಆರುನೂರು ಪಿಶಾಚರಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಎಂಬುದು — ಶತ್ರು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜನ ಸಭೆಯೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಈಶ್ವರವತ್’ (ಒಡೆಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಸ್ವಾಮಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತರರು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೂತರೂ ‘ಅಭೀತವತ್’ (ನಿರ್ಭಯರಂತೆ) ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯನ್ನೂ ಹೊಕ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ್ದು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ರುಕ್ಮಪಟ್ಟೋತ್ತರಚ್ಛದಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸವುಳ್ಳ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರಗಳ ಹೊದಿಕೆಗಳು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ರಥಗಳನ್ನೇರಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾದ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳನ್ನೇರಿ, ಕೆಲವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹೋದರು. ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ನಗರವು ಹಾರಾಡುವ ಗರುಡರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸಿಂಹಗಳು ಗಿರಿಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ರಾಜನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಜನಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿಗೌರವ ಪಡೆದು, ಕೆಲವರು ಪೀಠಗಳ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ದರ್ಭೆಯ ಚಾಪೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಕುಳಿತರು. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನ ಸೇವೆಗೆ ನಿಂತರು. ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರಾದ ಪ್ರಮುಖ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ, ಗುಣಸಂಪನ್ನರೂ ಸರ್ವಜ್ಞರೂ ಬುದ್ಧಿದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಅಮಾತ್ಯರೂ, ನೂರಾರು ಶೂರರೂ ಆ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸಭೆಯ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಅಮಾತ್ಯರು, ಆಮೇಲೆ ಯೋಧರು; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಸನಗಳ ಮೇಲೆ’ ಎಂದು ಇದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸಭೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು — ಇದು ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಸಿಂಹಗಳು ಗಿರಿಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಶೌರ್ಯವೂ ಸಭೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಗರುಡರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಉಪಮೆ — ಆಕಾಶವು ಗರುಡರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗುವಂತೆ ನಗರವು ವಾಹನಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಯಿತು. ರಾಜನ ಪಾದಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ರಾಜನಿಂದ ಪ್ರತಿಗೌರವ ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂರು ಬಗೆಗಳು — ಪೀಠಗಳು, ದರ್ಭೆಯ ಚಾಪೆಗಳು, ನೆಲ — ಪದವಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ‘ಸರ್ವಾರ್ಥಸ್ಯ ಸುಖಾಯ’ (ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಸಭೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ವಿಶೇಷಣ ‘ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥೇಷು ಪಂಡಿತಾಃ’ — ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು; ಅಮಾತ್ಯರದು ‘ಬುದ್ಧಿದರ್ಶನಾಃ’ — ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು.

ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಶುಭವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿ ಅಣ್ಣನ ಸಭೆಗೆ ಹೋದನು. ಆ ತಮ್ಮನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಶುಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತರೂ ಮಾಡಿದರು; ರಾವಣನು ಅವರಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಸನಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಮಣಿಗಳ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಅಗರು, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಸುಗಂಧಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿದವು. ಸಭಾಸದರು ಕೂಗಾಡಲಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಅಸತ್ಯ ನುಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹರಟಲಿಲ್ಲ; ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧರೂ ಉಗ್ರವೀರ್ಯರೂ ಆದ ಎಲ್ಲರೂ ಒಡೆಯನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನಸ್ವಿಗಳಾದ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದವರ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ, ವಸುಗಳ ನಡುವೆ ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಆಗಮನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತಮ್ಮನ ವಿನಯ. ಸಭೆಯ ನಿಃಶಬ್ದತೆ ಅದರ ಶಿಸ್ತನ್ನೂ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಭರ್ತುಃ ಆನನಂ ದದೃಶುಃ’ (ಒಡೆಯನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು) — ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ — ವಸುಗಳ ನಡುವೆ ಇಂದ್ರ — ರಾವಣನ ಗೌರವದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಆದರೆ ಈ ವೈಭವ ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ