ಸರ್ಗ
ವಿಭೀಷಣನು ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ್ದು
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶ, ಅರಮನೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಸೀತೆ ಬಂದಂದಿನಿಂದ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ರಾವಣನ ನಿರಾಕರಣೆ
ಅನಂತರ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬಂದ, ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆ ಅರಮನೆ ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿತ್ತು, ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೊಠಡಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಮಹಾಜನರು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದರು; ಅನುರಕ್ತರೂ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಆದ ಮಹಾಮಾತ್ಯರು ಅಲ್ಲಿದ್ದರು; ನಂಬಿಗಸ್ತರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಗಾಳಿ ಕಲಕಿಹೋಗಿತ್ತು; ಶಂಖಘೋಷಗಳಿಂದ ಮಹಾಘೋಷವಾಗಿತ್ತು, ತೂರ್ಯಗಳ ನಾದದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು; ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು, ಅದರ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಸದ್ದು ತುಂಬಿತ್ತು; ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಮುಂಚಾಚುಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಗಂಧರ್ವರ ಆವಾಸದಂತೆ, ಮರುತ್ತುಗಳ ಆಲಯದಂತೆ, ರತ್ನರಾಶಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಾಗರ ಭವನದಂತೆ ಇತ್ತು. ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಕಿರಣಗಳ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ದೊಡ್ಡ ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ವೀರನು ಅಣ್ಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅತಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ವೇದವಿದರು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪವಿತ್ರವಾದ ಪುಣ್ಯಾಹಘೋಷಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಮೊಸರಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಪ್ಪದಿಂದಲೂ ಹೂ-ಅಕ್ಷತೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಂತ್ರ-ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆ ಮಹಾಬಲನು ಕಂಡನು. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಿಗೆ (ರಾವಣನಿಗೆ) ವಂದಿಸಿದನು. ಆಚಾರಕೋವಿದನಾದ ಅವನು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನುಮೋದಿತವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆಸನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮೊದಲ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅರಮನೆಯ ವರ್ಣನೆ ‘ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಧರ್ಮಾರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ’ (ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾತ್ರಿ ಮಾಡಿದ ಆಲೋಚನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಉಪದೇಶ ಅನಾದೃತವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅರಮನೆಯ ವೈಭವ — ಆನೆಗಳು, ಶಂಖಗಳು, ತೂರ್ಯಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಚಿನ್ನ, ರತ್ನಗಳು — ರಾವಣನ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಅವನ ಹಠದಿಂದ ಅದು ನಾಶವಾಗುವುದಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ವಿಭೀಷಣನ ಚಿಂತೆ. ವೇದಘೋಷಗಳೂ ಪುಣ್ಯಾಹವಾಚನವೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ರಾವಣನು ವಿದ್ವಾಂಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು. ‘ಭ್ರಾತುರ್ವಿಜಯಸಂಶ್ರಿತಾನ್’ — ಆ ಘೋಷಗಳು ರಾವಣನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ; ಆದರೂ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಫಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವನು. ‘ರಾಜದೃಷ್ಟಿಸಂಪನ್ನಮ್ ಆಸನಮ್’ ಎಂದರೆ ರಾಜನು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸಿದ ಆಸನ — ವಿಭೀಷಣನು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಶಿಷ್ಟತೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ‘ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಂಗಳವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಧನದಾನುಜಮ್’ (ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಪರಿಚಯ — ವಿಭೀಷಣನೂ ಅವರಿಬ್ಬರ ತಮ್ಮನೇ. ‘ಮಹಾಭ್ರಮಿವಾದಿತ್ಯಃ’ (ದೊಡ್ಡ ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ ತನ್ನ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ, ವಿಭೀಷಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಭವನದ ಭೋಗಮಯ ವಾತಾವರಣ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಲೋಕದ ಮೇಲು-ಕೀಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದ ಅವನು, ಸಾಂತ್ವನದಿಂದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ದೇಶ-ಕಾಲ-ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುವ, ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರಂತಪನೇ, ವೈದೇಹಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಂದಿನಿಂದ ನಮಗೆ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಉದ್ದೀಪಿಸಿದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ, ಹೊಗೆಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆ, ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿ ಏಳುತ್ತಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಹವಿಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಹಸುಗಳ ಹಾಲು ಬತ್ತಿಹೋಗಿದೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳು ಮದವಿಲ್ಲದಂತಾಗಿವೆ; ಕುದುರೆಗಳು ಹೊಸ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ದೀನವಾಗಿ ಕೆನೆಯುತ್ತಿವೆ. ರಾಜನೇ, ಕತ್ತೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳು ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ; ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅವು ಸ್ವಭಾವಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕ್ರೂರವಾದ ಕಾಗೆಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ, ವಿಮಾನಗಳ (ಮಹಡಿಗಳ) ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಹದ್ದುಗಳು ನಗರದ ಮೇಲೆ ಗುಂಪಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿವೆ; ಎರಡೂ ಸಂಧ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ನರಿಗಳು ಅಮಂಗಳವಾಗಿ ಊಳಿಡುತ್ತಿವೆ. ನಗರದ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ಗುಡುಗಿನಂತಹ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಘೋಷಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಫಲನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ದೈವದ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಶಕುನಗಳನ್ನು ನಂಬುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಾಯ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಬಹುದು. ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಮೂರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ (ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾವುಗಳೂ ಇರುವೆಗಳೂ), ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ (ಹಸುಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು), ಪಕ್ಷಿ-ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ (ಕಾಗೆಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು, ನರಿಗಳು, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು). ‘ಯದಾಪ್ರಭೃತಿ ವೈದೇಹೀ’ (ವೈದೇಹಿ ಬಂದಂದಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯೇ ಅಮಂಗಳದ ಮೂಲ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಂಡ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅಶುಭಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು — ಒಂದು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಅನುಕೂಲ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದೇಶಕಾಲಾರ್ಥಸಂವಾದಿ’ — ಅವನ ಮಾತು ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. ‘ಸಾಂತ್ವೇನೋಪಸ್ಥಿತಕ್ರಮಃ’ — ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ, ಸಾಂತ್ವನದಿಂದ, ವಿನಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಅಲ್ಲ. ಈ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹೋಮಾಗ್ನಿಯ ಮಂದತೆ, ಪಶುಗಳ ವಿಕಾರ, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು ನಗರದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುವುದು — ಇವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕಗಳು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಾನೇ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಹೀಗೆ ಒದಗಿರುವಾಗ ಇದೇ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ — ವೀರನೇ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಇದನ್ನು ನಾನು ಮೋಹದಿಂದಲೋ ಲೋಭದಿಂದಲೋ ಹೇಳಿದ್ದರೂ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ದೋಷವು ಎಲ್ಲ ಜನರಲ್ಲೂ — ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ, ನಗರದಲ್ಲಿ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ — ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ನಿನಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಕಂಡದ್ದನ್ನಾಗಲೀ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನಾಗಲೀ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲೇಬೇಕು; ಅದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನಿಗೆ ಈ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಸೀತಾಪಹರಣ ಪಾಪ, ಅದರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು. ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಯಜ್ಞದಲ್ಲೇ ಕಂಡುದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಯಜ್ಞವಿಧಿಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೋಹಾಲ್ಲೋಭಾದ್ವಾ’ (ಮೋಹದಿಂದಲೋ ಲೋಭದಿಂದಲೋ) ಎಂಬ ಆತ್ಮಸಂದೇಹ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ — ನನ್ನದು ದೋಷವಾಗಿದ್ದರೆ ಕ್ಷಮಿಸು. ‘ನಿವೃತ್ತಾಃ ಸರ್ವಮಂತ್ರಿಣಃ’ (ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ಸಭೆಯ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಜನ ಭಯದಿಂದ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಯಂ ಹಿ ದೋಷಃ ಸರ್ವಸ್ಯ’ (ಈ ದೋಷ ಎಲ್ಲರದು) — ಅಶುಭದ ಫಲ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲೂ ಬೀಳುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮ. ‘ಪಥ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಹಿತಕರವಾದ ಔಷಧದಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಹಿಯಾದರೂ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ. ವಿಭೀಷಣನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ರಾವಣನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನ ಮತ್ತು ಕುಲದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ, ಮೃದುವಾದ, ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್-ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಥವಾದ ಆ ಹಿತವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕೋಪಜ್ವರದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ವೈರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ರಾವಣನು ಈ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ರಾಘವನು ಎಂದಿಗೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರ. ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಬಂದರೂ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎದುರು ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ದೇವಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ದಶಾನನನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವ ತನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಆಗ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮಹಾರ್ಥ (ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಯೋಜನವುಳ್ಳದ್ದು), ಮೃದು (ಕೋಮಲ), ಹೇತುಸಂಹಿತ (ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ), ವ್ಯತೀತಕಾಲಾಯತಿಸಂಪ್ರತಿಕ್ಷಮ (ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯತ್, ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ) — ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಉಪಸ್ಥಿತಜ್ವರಃ’ ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಮನೋದಶೆ — ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನಿಗೆ ಕ್ರೋಧಜ್ವರ ಉಂಟಾಯಿತು; ‘ಪ್ರಸಂಗವಾನ್’ ಎಂದರೆ ರಾಮನೊಡನೆಯ ವೈರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ. ಅವನ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರ — ‘ಭಯ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’. ಆದರೆ ‘ಸಹೇಂದ್ರೈಃ ಸುರೈರಪಿ’ (ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಬಂದರೂ) ಎನ್ನುವಾಗ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ‘ಆಪ್ತವಾದಿನಮ್’ (ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಭೀಷಣನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಅವನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುವುದು. ದಶಾನನನ ‘ಸುರಸೈನ್ಯನಾಶನಃ’ (ದೇವಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳ ಬಲದಿಂದಲೇ ಅವನು ಈಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಸೇರ್ಪಡೆ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಪಾತ್ರದ ವಿಕಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಆಮೇಲೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶರಣಿನಲ್ಲಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥