ಸರ್ಗ
ವಿಭೀಷಣನ ಹಿತೋಪದೇಶ
ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ಮೇಲೆದ್ದದ್ದು, ವಿಭೀಷಣನ ತಡೆ, ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯ, ರಾಮನ ಅಜೇಯತೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಅನಂತರ ನಿಕುಂಭ, ರಭಸ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಾಕ್ಷಸ ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಬಲ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಅತಿಕಾಯ, ರಾಕ್ಷಸ ದುರ್ಮುಖ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಿಘ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶೂಲ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ, ಪರಶು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಪರಮಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಂದು ರಾಮನನ್ನೂ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದ ಆ ಬಡಪಾಯಿ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇವೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು; ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕ್ಷಣ ಸಭೆಯ ಉದ್ರೇಕದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಹದಿನಾರು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇವರು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದರ ಕರ್ತೃಗಳು ಎಲ್ಲ ವೀರರು, ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ಅಬ್ರುವನ್’ (ಹೇಳಿದರು) ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಕೃಪಣಂ ಚ ಹನೂಮಂತಮ್’ (ಬಡಪಾಯಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನ ಅವಜ್ಞೆ — ಆದರೆ ‘ಲಂಕಾ ಯೇನ ಪ್ರಧರ್ಷಿತಾ’ (ಯಾರಿಂದ ಲಂಕೆ ಧ್ವಂಸವಾಯಿತೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹೆಸರೂ ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವನೂ ಸಭೆಯ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರದೀಪ್ತಾ ಇವ ತೇಜಸಾ’ (ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಬೆಂಕಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟು ವೀರರು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದದ್ದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಶಾಂತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಡೆದು, ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಲಾಗದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯಗಳು ಯುಕ್ತವೆಂದು ವಿವೇಕಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಪ್ಪಾ, ಮೈಮರೆತಿರುವವರ ಮೇಲೆ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರಾದವರ ಮೇಲೆ, ದೈವದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರ ಮೇಲೆ — ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಮೈಮರೆಯದ, ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುವ, ಬಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ಕೋಪವನ್ನು ಗೆದ್ದ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ಸೋಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀರಿ? ಭಯಂಕರವಾದ ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ ಬಂದ ಹನುಮಂತನ ಗತಿಯನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು, ಅಥವಾ ಊಹಿಸಬಲ್ಲರು? ನಿಶಾಚರರೇ, ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ವೀರ್ಯಗಳೂ ಅಳತೆಗೆ ಸಿಗದವು; ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ಆತುರದಿಂದ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಬಾರದು.’ ವಿಭೀಷಣನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನು ಮೊದಲು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು, ದಂಡ ಅಥವಾ ಪರಾಕ್ರಮ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲದೆ ಪರಾಕ್ರಮ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಫಲ — ಶತ್ರು ಮೈಮರೆತಿರುವಾಗ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತನಾಗಿರುವಾಗ, ಅಥವಾ ದೈವದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುವಾಗ. ರಾಮನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಜಿತರೋಷಮ್’ (ಕೋಪವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದುರ್ಜಯ. ಹನುಮಂತನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಸಭೆಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದೂತನ ಗತಿಯೇ ತಿಳಿಯಲಾಗದ್ದಾದರೆ, ಇನ್ನು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಪಾಡೇನು? ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದುದು, ಸಭೆಯ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು. ಈ ಸಭ್ಯ ಉಪದೇಶ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ನಾನು ಮುಂದು’ ಎಂಬ ಪೈಪೋಟಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ.
‘ಇದಲ್ಲದೆ, ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಿಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆ ಯಶಸ್ವಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಇವನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತರಲು? ಖರನು ಮಿತಿಮೀರಿ ವರ್ತಿಸಿದುದರಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು; ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ವೈದೇಹಿ ನಮಗೆ ಮಹಾಭಯವಾಗಬಹುದು; ತಂದಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು; ಕಲಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಏನು ಫಲ? ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಧರ್ಮಾನುವರ್ತಿಯೂ ಆದ ಅವನೊಡನೆ ನಿರರ್ಥಕವಾದ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ಆನೆಗಳ, ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತವಾದ, ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಗರವನ್ನು ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ, ದೊಡ್ಡದಾದ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ನಮ್ಮ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ. ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಾವೇ ಸ್ವಯಂ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಲಂಕಾನಗರಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನಾಶವಾಗುವರು. ಬಂಧುತ್ವದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸು. ನಾನು ಸತ್ಯವಾದ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ನೀತಿಯ ನಂತರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ನಿರಪರಾಧಿ; ಖರನು ತಾನೇ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು, ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣ ಅಧರ್ಮ, ಅದರ ಫಲ ಭಯವೇ. ‘ದೀಯತಾಮಸ್ಯ ಮೈಥಿಲೀ’ (ಅವನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ) ಎಂಬ ಪಾದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪದೇಶದ ಪಲ್ಲವಿಯಂತೆ. ‘ಬಂಧುತ್ವಾತ್’ (ಬಂಧುತ್ವದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಜನ ಸಭಾಸದನಂತಲ್ಲ, ತಮ್ಮನಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಹಿತವಾದಿತ್ವ ಅವನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಫಲ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷಪಾತವಲ್ಲ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ (ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ) ಎಂಬ ಮರುಮರು ಪ್ರಯೋಗ ಸಮಯದ ಸೀಮಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗಲೂ ಕಾಲವಿದೆ, ಆಮೇಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಹಿತವನ್ನೇ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಲಂಕೆಯ, ರಾಕ್ಷಸರ, ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಹೃತಾ ಸಾ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾ’ (ತಂದಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು) ಎಂಬುದು ಸರಳ ಉಪಾಯ — ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪಡೆದುದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು, ಆಗ ಭಯ ತಾನಾಗಿಯೇ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹೊಸ ಮೊನೆ-ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ದೃಢವಾದ, ಅಮೋಘವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು. ಸುಖವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಕೋಪವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೊರೆ; ಸಂತೋಷವನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು; ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನಾವು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಬದುಕೋಣ; ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ — ಸರ್ಗದ ಭಾವವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಿಂದ ಉನ್ನತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡರ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ‘ಪ್ರದೀಯತಾಂ ದಾಶರಥಾಯ ಮೈಥಿಲೀ’ (ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು) ಎಂಬ ಪಾದವಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗ್ರಹ ಪರಮ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ಸಪುತ್ರಬಾಂಧವಾಃ ಜೀವೇಮ’ (ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಬದುಕೋಣ) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ — ರಾವಣನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಮೌನ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಭೆಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೌನದ ಅರ್ಥ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಹೇಳಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (23) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಿವೆ — ನೀತಿ (7–12), ಧರ್ಮ (13–20), ಕರುಣೆ (21–22). ಅವನು ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯದಿಂದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥