॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 8ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹ

ಪ್ರಹಸ್ತ, ದುರ್ಮುಖ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ನಿಕುಂಭ ಮತ್ತು ವಜ್ರಹನುವಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಕಪಟೋಪಾಯ

ಅನಂತರ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿರುವ ಪ್ರಹಸ್ತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶೂರ ಸೇನಾಪತಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಪಿಶಾಚರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಉರಗರು — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಬಹುದು; ಇನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು? ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೈಮರೆತು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿದ್ದೆವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ನಮ್ಮನ್ನು ವಂಚಿಸಿದನು. ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಆ ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾಗರಪರ್ಯಂತವಾದ, ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಾನರರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ನಿಶಾಚರನೇ, ವಾನರನಿಂದ ನಿನಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವ ದುಃಖವೂ ನಿನಗೆ ಬಾರದು.’ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾವಣನ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೈಮರೆವೇ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಸಮಜಾಯಿಷಿ, ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ನಾಶದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ಕಿಂ ಪುನರ್ಮಾನವೌ’ (ಇನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು) ಎಂಬುದು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅವಜ್ಞೆ — ಅವರು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ದುರ್ಬಲರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಲ್ಲಿರುವ ರಾವಣನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ — ಅವನು ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಅವಧ್ಯ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದಲ್ಲ. ‘ಆತ್ಮಾಪರಾಧಜಮ್’ (ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಸೀತಾಪಹರಣ ರಾವಣನ ಅಪರಾಧ ಎಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅದರ ಫಲದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸೇವಕನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ, ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲ. ಕಪ್ಪು ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಅವನ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ವಿಶಾಲ ದೇಹವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದುರ್ಮುಖ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗಾದ ಈ ಅವಮಾನವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬಾರದು. ಇದು ನಗರಕ್ಕೂ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೂ ಆದ ದೊಡ್ಡ ಪರಾಭವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ವಾನರನಿಂದಾದ ಅವಮಾನ. ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಹೋಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ — ಅವರು ಭಯಂಕರ ಸಾಗರವನ್ನಾಗಲೀ, ಆಕಾಶವನ್ನಾಗಲೀ, ರಸಾತಲವನ್ನಾಗಲೀ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದರೂ.’ ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಲ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಘೋರ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇರುವಾಗ, ಬಡಪಾಯಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ನಮಗೇನಾಗಬೇಕು? ಇಂದು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಪರಿಘದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು, ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಲಕಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ.’ ದುರ್ಮುಖನು ಅವಮಾನವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂತಃಪುರದ ಅವಮಾನ ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಅಪಮಾನ. ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸಾಗರದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ವಾನರರನ್ನು ಅವನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವನಂತೆ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಾದರೋ ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಕೃಪಣಂ ತಪಸ್ವಿನಮ್’ (ಬಡಪಾಯಿ, ದೀನ) ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದೂತನು ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಮೂಲ ರಾಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ಇದು ಅವನ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಮಾತು, ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಬೆರೆತಿದೆ. ಪರಿಘದ ‘ಮಾಂಸಶೋಣಿತರೂಷಿತಮ್’ (ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಏಕಾಂಗಿ ಬಲದ ಗರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಯಾರಿಗೂ ಒಟ್ಟಾದ ಉಪಾಯವಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಅಧಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಇದೇ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಎಷ್ಟು, ಅವರ ನಾಯಕರು ಯಾರು ಎಂದು. ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಶೌರ್ಯದ ಘೋಷಣೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದಿತ್ತು; ಉತ್ತರವಾದರೋ ‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ — ಈ ಭೇದವೇ ಆ ಸಭೆಯ ದೋಷ. ದುರ್ಮುಖ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ದುಷ್ಟ ಮುಖವುಳ್ಳವನು, ವಜ್ರದಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನು.

‘ರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಈ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು — ಉಪಾಯಕುಶಲನೂ ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವನೂ ಆದವನೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ, ಶೂರರಾದ, ಅತಿ ಭಯಂಕರರಾದ, ಭೀಕರ ರೂಪದ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದೆ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಿ — “ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಭರತನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಬೇಗನೆ ಬರುವನು.” ಆಮೇಲೆ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಶೂಲ, ಶಕ್ತಿ, ಗದೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣ-ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಬೇಗನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನಿಂತು, ಕಲ್ಲು-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸೋಣ. ಹೀಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಈ ಮೋಸಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದರೆ, ಈ ಕಪಟದಿಂದ ಅವರು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವರು.’ ಈ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ (12–18) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೇರ್ಪಡೆ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಬಲದ ಬದಲಾಗಿ ಕಪಟವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ತಾವು ಭರತನ ಸೈನಿಕರೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಬೇಕು. ಈ ಉಪಾಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾವಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾರೀಚನೂ ಮೃಗರೂಪದಿಂದ, ರಾವಣನೂ ಯತಿರೂಪದಿಂದ ಕಪಟ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಭರತನ ಹೆಸರಿನ ಬಳಕೆ ರಾಮನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ದುರುಪಯೋಗ — ಭರತನ ಸೈನ್ಯದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಬಹುದು ಎಂದು. ‘ಅಪನೀತೇನ’ ಎಂದರೆ ಅನೀತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕಪಟದಿಂದ ಎಂದರ್ಥ; ಈ ವಾಕ್ಯದ ಕರ್ತೃ ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ’ — ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಪಟದಿಂದ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಲಿ ಎಂದು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹೀಗೆಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯುವನು. ಉಪಾಯದ ದೋಷವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಮನಿಗೆ ಭರತನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೊತ್ತು, ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಪಟವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವನು; ಅಲ್ಲದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ಮಾಯೆಗಳನ್ನೂ ಬಯಲುಮಾಡುವನು.

ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗನಾದ ವೀರ, ವೀರ್ಯವಂತ ನಿಕುಂಭ ಎಂಬವನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಾಜನೊಡನೆ ಇಲ್ಲೇ ಇರಿ; ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ರಾಘವನನ್ನೂ, ಹನುಮಂತಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ವಜ್ರಹನು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಬಾಯಿಯ ಕೊನೆಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ; ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಆ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ಆಟವಾಡಿ, ವಾರುಣೀ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಿರಿ. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಅಂಗದಸಹಿತ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ನಿಕುಂಭನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕೌಂಭಕರ್ಣಿ’ ಎಂದು ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಜ್ರಹನುವಿನ ‘ಸೃಕ್ಕಾಂ ಜಿಹ್ವಯಾ ಪರಿಲಿಹನ್’ (ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಬಾಯಿಯ ಕೊನೆಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಭಯಾನಕ — ಅವನು ನರಭಕ್ಷಕನಂತೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿನ ‘ಪಿಬಂತು ಮಧು ವಾರುಣೀಮ್’ (ವಾರುಣೀ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಿರಿ) ಎಂಬುದು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ — ರಾಕ್ಷಸರ ಸಭೆಗೆ ಯುದ್ಧದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ತಿಳಿಯದು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ‘ಅಹಮೇಕಃ’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ) ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಮುಂದು’ ಎಂಬ ಪೈಪೋಟಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಹನುವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ — ಶ್ಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆ ವಕ್ತಾರನ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಡುವೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವೀರರು, ಆದರೆ ನೀತಿಹೀನರು; ಅವರೆಲ್ಲರ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಿವೇಕದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದು. ವಜ್ರಹನುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಪಿಬಂತು ಮಧು ವಾರುಣೀಮ್’ ಎಂಬುದು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲಂಕೆಯ ಪಾನಗೋಷ್ಠಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದ ಸಂಕಟದಲ್ಲೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ