ಸರ್ಗ
ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರಶಂಸೆ
ನೀತಿಹೀನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ತರ, ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಸ್ಮರಣೆ — ನಾಗರು, ಕುಬೇರ, ಮಯ, ಮಧು, ದಾನವರು, ವರುಣನ ಪುತ್ರರು, ಯಮ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪರಾಕ್ರಮ
ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವರು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯದವರೂ, ನೀತಿಯ ಹೊರಗಿನವರೂ, ಬುದ್ಧಿಹೀನರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ‘ರಾಜನೇ, ಪರಿಘ, ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ಟಿ, ಶೂಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಕುಂತ ಎಂಬ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯ ನಮಗಿದೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ನೀನೇಕೆ ವಿಷಾದಪಡುತ್ತೀಯೆ? ನೀನು ಭೋಗವತಿಗೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪನ್ನಗರನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೀಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದ್ವಿಷತ್ಪಕ್ಷಮವಿಜ್ಞಾಯ’ (ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ), ‘ನೀತಿಬಾಹ್ಯಾಃ’ (ನೀತಿಯ ಹೊರಗಿನವರು), ‘ಅಬುದ್ಧಯಃ’ (ಬುದ್ಧಿಹೀನರು). ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಉತ್ತಮ ಮಂತ್ರದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಏಕಮತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದರೋ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮುಖಸ್ತುತಿಯ ಉದಾಹರಣೆ — ಅವರು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಬಲವನ್ನೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅವರನ್ನು ‘ನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹಾಮೂರ್ಖರು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ — ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲ. ಭೋಗವತಿ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿರುವ ನಾಗರ ನಗರ; ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಿಜಯ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ‘ಏನು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಚಿಂತೆ ಏಕೆ’ ಎಂದು ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ದೋಷ.
‘ಅನೇಕ ಯಕ್ಷರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಧನದನನ್ನು (ಕುಬೇರನನ್ನು) ನೀನು ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ಮಹೇಶ್ವರನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲ ಲೋಕಪಾಲನನ್ನು ನೀನು ರೋಷದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದೆ. ಯಕ್ಷಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿ, ಕಲಕಿ, ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ನೀನು ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಿಂದ ಈ ವಿಮಾನವನ್ನು ತಂದೆ. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬಯಸಿದ ದಾನವೇಂದ್ರ ಮಯನು ನಿನಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವೀರ್ಯದಿಂದ ಮದಿಸಿದ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ, ಕುಂಭೀನಸಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ದಾನವೇಂದ್ರನನ್ನು (ಮಧುವನ್ನು) ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರಸಾತಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಾಸುಕಿ, ತಕ್ಷಕ, ಶಂಖ, ಜಟೀ ಎಂಬ ನಾಗರನ್ನು ಗೆದ್ದು ವಶಕ್ಕೆ ತಂದೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ಅಕ್ಷಯರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಶೂರರೂ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರೂ ಆದ ದಾನವರನ್ನು ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾದಾಡಿ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದೆ, ಶತ್ರುದಮನನೇ; ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಾಯೆಗಳನ್ನೂ ಕಲಿತೆ. ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಚತುರಂಗಬಲದೊಡನೆ ಬಂದ ವರುಣನ ಶೂರರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಪುತ್ರರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದೆ. ರಾಜನೇ, ಮೃತ್ಯುದಂಡವೇ ಮಹಾಗ್ರಾಹವಾಗಿರುವ, ಶಾಲ್ಮಲೀವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕಾಲಪಾಶಗಳೇ ಮಹಾತರಂಗಗಳಾಗಿರುವ, ಯಮಕಿಂಕರರೇ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿರುವ, ಮಹಾಜ್ವರದಿಂದ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಯಮಲೋಕವೆಂಬ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು — ಯಮನ ಸೈನ್ಯಸಾಗರವನ್ನು — ಹೊಕ್ಕು ನೀನು ಮಹಾವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದೆ, ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ತಡೆದೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟವಾದವು. ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ವೀರ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಂದ ಭೂಮಿಯು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ರಾಜನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಸಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕೊಂದೆ; ವೀರ್ಯ, ಗುಣ, ಉತ್ಸಾಹಗಳಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ರಣದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವಿದೆ — ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣ, ಅವನ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲಾಯಿತು; ಮಯನು ದಾನವಶಿಲ್ಪಿ, ಅವನ ಮಗಳು ಮಂಡೋದರಿ ರಾವಣನ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ; ಮಧುವು ರಾವಣನ ತಂಗಿ ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಪತಿ. ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಮಹಾಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವ ರೂಪಕವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೃತ್ಯುದಂಡ ಗ್ರಾಹ, ಶಾಲ್ಮಲೀವೃಕ್ಷಗಳು (ನರಕದ ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳು) ದಡದ ಮರಗಳು, ಕಾಲಪಾಶಗಳು ಅಲೆಗಳು, ಯಮಕಿಂಕರರು ಸರ್ಪಗಳು, ಮಹಾಜ್ವರವೇ ಅದರ ದುರ್ಜಯತೆ. ಅಂತಹ ಸಾಗರವನ್ನೇ ರಾವಣನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ — ಹಾಗಿರುವಾಗ ರಾಮನ ಸಾಗರ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ? ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಧ್ವನಿ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಅಥವಾ ಉದಾಸೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಧೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಬಹುತೇಕ ಅಸತ್ಯ — ರಾವಣನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅನರಣ್ಯನನ್ನೂ ಗೆದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಸಾಯುವಾಗ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದವನಿಂದಲೇ ರಾವಣನಿಗೆ ನಾಶವಾಗಲೆಂದು ಶಪಿಸಿದನು. ‘ಮಹೇಶ್ವರಸಖ್ಯೇನ’ ಎಂಬುದು ಕುಬೇರನಿಗೆ ಶಿವನೊಡನಿದ್ದ ಮೈತ್ರಿ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಗರ್ವಿತನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಕುಂಭೀನಸ್ಯಾಃ ಸುಖಾವಹಃ’ (ಕುಂಭೀನಸಿಗೆ ಸುಖ ತರುವವನು) ಎಂಬುದು ಮಧುವಿನ ಪರಿಚಯ — ರಾವಣನು ತನ್ನ ತಂಗಿಯ ಗಂಡನನ್ನೂ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಪಾತಾಳದ ನಾಗರು, ಆಮೇಲೆ ಉತ್ತರದ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರ, ಆಮೇಲೆ ದಾನವರಾದ ಮಯ ಮತ್ತು ಮಧು, ಮತ್ತೆ ರಸಾತಲದ ನಾಗರು, ಆಮೇಲೆ ವರುಣನ ಪುತ್ರರು, ಆಮೇಲೆ ಯಮ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ರಾವಣನ ವಿಜಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ‘ರಾಮನು ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಅವರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಖರ-ದೂಷಣಾದಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದದ್ದನ್ನು ಅವರು ಮರೆತಿದ್ದಾರೆ.
‘ಮಹಾರಾಜನೇ, ನೀನು ಸುಮ್ಮನಿರು; ನಿನಗೇಕೆ ಶ್ರಮ? ಈ ಮಹಾಬಾಹು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಇವನು ಅನುಪಮವಾದ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳೇ ಮೀನುಗಳಾಗಿರುವ, ಚೆಲ್ಲಿದ ಕರುಳುಗಳೇ ಪಾಚಿಯಾಗಿರುವ, ಆನೆಗಳೇ ಆಮೆಗಳಾಗಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿರುವ, ಕುದುರೆಗಳೇ ಕಪ್ಪೆಗಳಾಗಿ ತುಂಬಿರುವ, ರುದ್ರರು ಆದಿತ್ಯರು ಮಹಾಗ್ರಾಹಗಳಾಗಿರುವ, ಮರುತ್ತುಗಳು ವಸುಗಳು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಾಗಿರುವ, ರಥ-ಅಶ್ವ-ಗಜಗಳೇ ಜಲಪ್ರವಾಹವಾಗಿರುವ, ಕಾಲಾಳುಗಳೇ ಮರಳದಂಡೆಯಾಗಿರುವ ದೇವತೆಗಳ ಮಹಾ ಸೈನ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಇವನು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಲಂಕೆಗೆ ತಂದನು. ರಾಜನೇ, ಪಿತಾಮಹನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಶಂಬರನನ್ನೂ ವೃತ್ರನನ್ನೂ ಕೊಂದ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ಅವನು (ಇಂದ್ರನು) ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಆ ಮಗನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸು; ಅವನು ರಾಮಸಹಿತವಾದ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು. ರಾಜನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಈ ಆಪತ್ತು ಚಿಂತಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ನೀನು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ನೀನು ರಾಘವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ.’ ಈ ಭಾಗದ ಬಹುಪಾಲು (18–24) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರ. ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವ ರೂಪಕವು ಯಮಲೋಕದ ರೂಪಕಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ — ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳು ಮೀನುಗಳು, ಕರುಳುಗಳು ಪಾಚಿ, ಆನೆಗಳು ಆಮೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಕಪ್ಪೆಗಳು, ರುದ್ರ-ಆದಿತ್ಯರು ಗ್ರಾಹಗಳು, ಮರುತ್ತು-ವಸುಗಳು ಸರ್ಪಗಳು, ರಥಾದಿಗಳು ಜಲಪ್ರವಾಹ, ಕಾಲಾಳುಗಳು ಮರಳದಂಡೆ. ಇಂದ್ರನ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಮೇಘನಾದನು ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು. ‘ಮಾಹೇಶ್ವರಂ ಯಜ್ಞಮ್’ ಎಂಬುದು ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾಡುವ ಯಜ್ಞ; ಅದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆಯೂ ಬರುವುದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (25) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.007 ರ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ’ ಬಂದ ಆಪತ್ತೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಅವಜ್ಞೆಯೇ ಅವರ ಮಹಾಭ್ರಾಂತಿ. ‘ರಾಜನ್ನಾಪದಯುಕ್ತೇಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಆಪತ್ ಅಯುಕ್ತಾ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ — ಈ ಆಪತ್ತು ಚಿಂತೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಾವೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡುವರು. ಹೀಗೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವೀರರ ‘ನಾನು ಮುಂದು, ನಾನು ಮುಂದು’ ಎಂಬ ಪೈಪೋಟಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ವಿವೇಕವಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಸೂಚನೆಯೂ ಹೌದು — ಮುಂದೆ ಅವನೇ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಧಾರವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಅವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ತಿಷ್ಠ ವಾ ಕಿಂ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರಮೇಣ’ (ಮಹಾರಾಜನೇ, ಸುಮ್ಮನಿರು, ನಿನಗೇಕೆ ಶ್ರಮ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳುವ ಮುಖಸ್ತುತಿ — ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಶ್ರಮಪಡಬೇಕಿಲ್ಲ, ಮಗನೇ ಸಾಕು ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಅವರು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಿಜವಾದ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥