॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 6ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಡೆಸಿದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ

ಹನುಮಂತನು ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನದಿಂದ ಲಜ್ಜಿತನಾದ ರಾವಣ, ಮಂತ್ರವೇ ವಿಜಯದ ಮೂಲ, ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂರು ಬಗೆಗಳು, ರಾಮನ ಆಗಮನ, ಹಿತಕರವಾದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ

ಇಂದ್ರನಂತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಭಯಾನಕವಾದ ಘೋರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಹೊಕ್ಕನು, ಜಾನಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು; ಹನುಮಂತನು ಇಡೀ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಕದಡಿಹಾಕಿದನು. ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತ? ಯಾವುದು ಸಮರ್ಥವಾದುದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುವುದೋ, ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳಿ.’ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ರಾಜಸಭೆಗೆ. ರಾವಣನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ‘ವಾನರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಅವಮಾನದ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನು ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಂಡನು. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ. ರಾವಣನ ‘ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭದ್ರಂ ವಃ’ (ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಸಭ್ಯ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಜನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿ, ಹೋಲಿಕೆ, ಮಾತು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯದ ದರ್ಶನ, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ.

‘ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರವೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಮನಸ್ವಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಲರೇ, ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮೂರು ಬಗೆ — ಉತ್ತಮರು, ಅಧಮರು, ಮಧ್ಯಮರು; ಅವರೆಲ್ಲರ ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮಂತ್ರನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸಮಾನ ಉದ್ದೇಶದ ಮಿತ್ರರು, ಅಥವಾ ಹಿರಿಯ ಬಂಧುಗಳು — ಈ ಮೂವರೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಅವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವವನನ್ನೂ, ದೈವದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವವನನ್ನೂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಒಬ್ಬನೇ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೋ, ಒಬ್ಬನೇ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಡುತ್ತಾನೋ, ಒಬ್ಬನೇ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಮನುಷ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸದೆ, ದೈವದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೂ ತೊರೆದು, ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವವನು ನರಾಧಮ. ಈ ಪುರುಷರು ಹೇಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಉತ್ತಮ, ಅಧಮ, ಮಧ್ಯಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಂತ್ರವನ್ನೂ ಉತ್ತಮ, ಅಧಮ, ಮಧ್ಯಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಏಕಮತಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿರತರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉತ್ತಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅನೇಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ವಿಷಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೋ, ಏಕಮತವಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಅಧಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಂಡಿತನಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಆಚರಣೆ ಬೇರೆ. ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಅಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಕಾರವೇ ಅವನು ಅಧಮ ಪುರುಷ. ಇದು ಕವಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ರಾವಣನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಂದೆಯನ್ನೇ ತಾನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೇವಕರ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಉಪದೇಶ, ಆದರೆ ಚರಿತ್ರೆ ಭಿನ್ನ. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರದ ಮೂರು ಬಗೆಗಳು ಪುರುಷರ ಮೂರು ಬಗೆಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ — ಏಕಮತ ಉತ್ತಮ, ವಿವಾದದ ನಂತರದ ಏಕಮತ ಮಧ್ಯಮ, ನಿರಂತರ ವಿವಾದ ಅಧಮ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಭಿನ್ನಮತವು ಈ ಅಧಮ ಮಂತ್ರಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುವುದು. ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ‘ದೈವೇ ಚ ಕುರುತೇ ಯತ್ನಮ್’ (ದೈವದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಗಮನಾರ್ಹ — ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ದೈವ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ; ಕೇವಲ ದೈವವನ್ನು ನಂಬಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾದವನೂ, ಕೇವಲ ಸ್ವಬಲವನ್ನು ನಂಬಿ ದೈವವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವವನೂ — ಇಬ್ಬರೂ ಉತ್ತಮರಲ್ಲ. ಅಧಮನ ಲಕ್ಷಣ ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿದೆ, ಕರ್ಮವಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ‘ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ’ (ಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ) ಏಕಮತ — ಕೇವಲ ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಮೋದನೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾದ ನಿರ್ಣಯ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ; ಇದೇ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಧೀರರಾದ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ರಾಮನು ನಮ್ಮನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಲು ಲಂಕಾನಗರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ರಾಘವನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಅನುಚರರೊಡನೆ ತಕ್ಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಬೇರೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದು. ವಾನರರೊಡನೆ ಇಂತಹ ವಿರೋಧದ ಕಾರ್ಯ ಎದುರಾಗಿರುವಾಗ, ನಗರಕ್ಕೂ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತರಿಷ್ಯತಿ ಚ ಸುವ್ಯಕ್ತಮ್’ (ದಾಟುವನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ). ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಮನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಬಲವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾರ. ಆದರೆ ಅವನು ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದ ಉಪಾಯದ್ದು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ಸಮುದ್ರಮುಚ್ಛೋಷಯತಿ…’ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ‘ಉಪರೋಧಕಃ’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕುವವನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆಕ್ರಮಣಕಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ