॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 5ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತಾವಿರಹದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸಂದೇಶ, ಮದನಾಗ್ನಿಯ ತಾಪ, ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ

ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೀಲನು ಸಾಗರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದನು; ಅದು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಯೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆ ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಲು ಆದೇಶ ನೀಡಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪಾಲನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ನೀಲನು ಬೀಡನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ರಾತ್ರಿಯ ಕಾವಲುಗಾರರಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಸಾಗರದ ‘ಉತ್ತರ ತೀರ’ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖ ಗಮನಾರ್ಹ — ಲಂಕೆ ದಕ್ಷಿಣದ ದಡದಲ್ಲಿ, ಸೈನ್ಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ; ನಡುವೆ ಸಾಗರ. ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಸೈನಿಕ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಆಗ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಶೋಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಕ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು; ಸಂಜೆಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕಠೋರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಕರುಣ ಮತ್ತು ಶೃಂಗಾರ ರಸಗಳ ಒಂದು ವಿರಾಮ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ವನವಾಸದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅವನೇ ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ನಿತ್ಯಸಾಕ್ಷಿ.

‘ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಶೋಕ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ನನಗೆ ಅದು ದಿನದಿನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಿಯೆ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಅಪಹೃತಳಾದಳು ಎಂಬುದೂ ಅಲ್ಲ; ಅವಳ ವಯಸ್ಸು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೇ ನಾನು ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಗಾಳಿಯೇ, ಪ್ರಿಯೆ ಇರುವ ಕಡೆಯಿಂದ ಬೀಸು; ಅವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಮುಟ್ಟು. ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅವಳ ಸ್ಪರ್ಶ ದೊರೆಯುವುದು, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿ ಸೇರುವಂತೆ. ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಿಯೆ ‘ಹಾ ನಾಥ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದ್ದು, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿದ ವಿಷದಂತೆ ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಅವಳ ವಿಯೋಗವೇ ಸೌದೆ, ಅವಳ ಚಿಂತೆಯೇ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಜ್ವಾಲೆ — ಅಂತಹ ಮದನಾಗ್ನಿಯಿಂದ ನನ್ನ ದೇಹ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಮಲಗುವೆನು; ಹೀಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ನನ್ನನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಮನು ಸುಡಲಾರನು. ಅವಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಸಾಕು — ಇದರಿಂದಲೇ ಬದುಕಬಹುದು — ನಾನೂ ಸುಂದರ ತೊಡೆಗಳ ಅವಳೂ ಒಂದೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು. ನೀರಿಲ್ಲದ ಗದ್ದೆ ಪಕ್ಕದ ನೀರುಳ್ಳ ಗದ್ದೆಯ ತೇವದಿಂದ ಬದುಕುವಂತೆ, ‘ಅವಳು ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ಕೇಳುವ ಆ ತೇವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿದೆ — ದೂರವೂ ಅಪಹರಣವೂ ಸಹಿಸಬಹುದಾದವು; ಸಹಿಸಲಾಗದ್ದು ಕಾಲದ ಸರಿಯುವಿಕೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಕೊಟ್ಟ ಗಡುವು (ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು) ಕರಗುತ್ತಿದೆ. ಗಾಳಿ ಇಬ್ಬರ ದೇಹಗಳನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸಂದೇಶವಾಹಕ — ವಿರಹಿಗಳ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಚಂದ್ರೇ ದೃಷ್ಟಿಸಮಾಗಮಃ’ (ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗಳ ಸಮಾಗಮ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಒಂದೇ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಒಂದಾದಂತೆ ಭಾವಿಸುವಂತೆ, ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಬಯಕೆ ಮದನಾಗ್ನಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಂತ್ವನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು. ಗದ್ದೆಯ ಉಪಮೆ ಕೃಷಿಕರ ಜೀವನದಿಂದ ಆರಿಸಿದುದು — ತಾನೇ ನೀರುಣಿಸಲ್ಪಡದ ಹೊಲವೂ ಪಕ್ಕದ ನೀರುಣಿಸಿದ ಹೊಲದ ತೇವದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಬದುಕುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿಯಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹನುಮಂತನು ತಂದ ಆ ಸುದ್ದಿಯೇ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೆ ಆಧಾರ. ‘ಹಾ ನಾಥ’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಆಕ್ರಂದನದ ಸ್ಮರಣೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಅಪಹರಣ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಮುಂದೆ ತರುತ್ತದೆ.

‘ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ, ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ನಾನು ಎಂದು ತಾನೇ ಕಾಣುವೆನು? ಸುಂದರವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳೂ ತುಟಿಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ಕಮಲದಂತಿರುವ ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆತ್ತಿ, ರೋಗಿಯು ರಸಾಯನವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ನಾನು ಎಂದು ಆಸ್ವಾದಿಸುವೆನು? ನನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಳ ಒತ್ತಾದ, ತಾಳೆಯ ಹಣ್ಣಿನಂತಹ ತುಂಬಿದ ಸ್ತನಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸೇರುವುವು? ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ ಆ ಸಾಧ್ವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿ, ನಾನೇ ಅವಳ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾಥನಿಲ್ಲದವಳಂತೆ, ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕಾಣದಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿದ್ದಾಳೋ? ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಸರಿಸಿ ಹೊರಬರುವ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಅವಳು ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸರಿಸಿ ಎಂದು ಮೇಲೆದ್ದು ಬರುವಳು? ಸ್ವಭಾವತಃ ತೆಳುವಾದ ಸೀತೆ ದೇಶಕಾಲಗಳ ವಿಪರ್ಯಯದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ತೆಳುವಾಗಿರಬೇಕು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು, ಅವಳ ಶೋಕವನ್ನು ನಾನು ಎಂದು ತಾನೇ ಹೋಗಲಾಡಿಸುವೆನು? ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ನನ್ನ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆ ಉತ್ಕಂಠೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಕೊರಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿ ಎಂದು ತಾನೇ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಳು? ಮೈಥಿಲಿಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಘೋರ ಶೋಕವನ್ನು, ಮಲಿನವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಳಚಿಹಾಕುವಂತೆ, ನಾನು ಎಂದು ಥಟ್ಟನೆ ತೊರೆಯುವೆನು?’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಕದಾ’ (ಎಂದು) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಅಧೀರವಾದ ನಿರೀಕ್ಷೆ ವಿರಹಿಯ ಸ್ವಭಾವ. ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ಅವಳ ದುಃಖ, ಅವಳ ಬಿಡುಗಡೆ — ಈ ಮೂರೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಮನ್ನಾಥಾ ನಾಥಹೀನೇವ’ (ನಾನೇ ಅವಳ ನಾಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾಥನಿಲ್ಲದವಳಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಅವಳ ನಾಥ, ಆದರೂ ಅವಳು ಅನಾಥೆಯಂತೆ. ‘ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು… ದಶರಥನ ಸೊಸೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಹಾಕುಲಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವಳ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೊಡನೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶುಕ್ಲೇತರಂ ವಾಸಃ’ (ಬಿಳುಪಲ್ಲದ, ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರ) ಎಂಬುದು ಕೊಳೆಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯ ಉಪಮೆ — ಶೋಕವನ್ನು ಅಪವಿತ್ರ ವಸ್ತ್ರದಂತೆ ತೊರೆಯಬೇಕು. ಚಂದ್ರರೇಖೆಯ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ಮುಂದಿನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಸರಿಸಿ ಬೆಳಗುವಂತೆ. ‘ದೇಶಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು, ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅನುಚಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅನುಚಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಮತ್ತು ಕರುಣ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ದೇಹಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ದಿನ ಮುಗಿದುದರಿಂದ ಮಂದಕಾಂತಿಯ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ರಾಮನು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದನು. ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ರಾಮನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ನಿತ್ಯಕರ್ಮ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಮನು ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ‘ಮಂದವಪುಃ’ (ಮಂದಕಾಂತಿಯ ದೇಹ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ — ದಿನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಕ್ಷೀಣಪ್ರಭ, ರಾಮನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕ್ಷೀಣ. ಆದರೂ ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯನು ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುವನು, ರಾಮನೂ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹ ಪಡೆಯುವನು ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಲಾಪವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ