ಸರ್ಗ
ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡು
ವಿಜಯಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವಿಕೆ, ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಂಡ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಸಹ್ಯ-ಮಲಯ-ಮಹೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ್ದು, ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡು, ಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆ
ಹನುಮಂತನು ಇದ್ದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಯಂಕರನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಯಾವ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ನೀನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೆ ನಾಶಮಾಡುವೆನು; ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು. ಸೂರ್ಯನು ನಡುಹಗಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ವಿಜಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಈ ಮುಹೂರ್ತವು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಅವನು ಹೋಗಲಿ, ಆದರೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ತಾನೇ ಹೋದಾನು? ನನ್ನ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಗೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಮೂಡುವುದು — ಪ್ರಾಣ ಹೋಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೋಗಿಯು ಅಮೃತವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಕುಡಿದು ಬದುಕುವಂತೆ. ಇಂದು ಉತ್ತರಾಫಲ್ಗುನೀ ನಕ್ಷತ್ರ; ನಾಳೆ ಚಂದ್ರನು ಹಸ್ತಾ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಸೇರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಾವು ಇಂದೇ ಹೊರಡೋಣ. ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಜಾನಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು. ನನ್ನ ಈ ಕಣ್ಣಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಅದುರುತ್ತಿದೆ; ಅದು ಸಮೀಪಿಸಿರುವ ವಿಜಯವನ್ನೂ ನನ್ನ ಮನೋರಥವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ.’ ಸೂರ್ಯನು ನಡುಹಗಲಿನಲ್ಲಿರುವಾಗಿನ ಮುಹೂರ್ತವು ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಜಿತ್’ ಎಂದೂ ‘ವಿಜಯ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ರಾಮನು ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ತರಾಫಲ್ಗುನಿಯು ಅವನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದುದು, ನಾಳಿನ ಹಸ್ತವು ಹಾಗಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಡಮಾಡಬಾರದು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಉದ್ದೇಶ ಸೀತೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಆಶಾಮೇಷ್ಯತಿ ಜೀವಿತೇ’ (ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಮೂಡುವುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಸೀತೆ ನಿರಾಶಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದಳು ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವಳ ಪಾಲಿಗೆ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ಸುದ್ದಿಯೇ ಅಮೃತ. ಕಣ್ಣಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಅದುರುವಿಕೆ — ಬಲಗಣ್ಣಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಸ್ಪಂದನ — ಪುರುಷರಿಗೆ ಶುಭ ಎಂದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಜ್ಯೋತಿಷ, ಶಕುನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮನೋರಥ — ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ವಿಜಯದ ಸೂಚಕಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ನಾಟಕೀಯತೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತರು ಅವನನ್ನು ಸಂತೈಸಿದರು; ಈಗಲಾದರೋ ಅವನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾರ ಅನುಮತಿಗೂ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸತ್ಯಮೇತದ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ’ (ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತಹ ಮಾತು ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕುರಿತು ‘ಕ್ವಾಸೌ ಯಾಸ್ಯತಿ ಜೀವಿತಃ’ (ಜೀವಂತವಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಅಪಹರಿಸಿದವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಹೋಗಲಿ, ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರ. ಸೀತೆಯ ಕುರಿತಾದ ಮಾತಾದರೋ ಕರುಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಅವಳ ಜೀವನವು ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲಿನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಆತುರನು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ, ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದ್ದಂತೆ, ಅವಳು ಮರಣದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಡುಹಗಲು, ನಕ್ಷತ್ರ, ಕಣ್ಣಿನ ಅದುರು — ಮೂರೂ ಅನುಕೂಲವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಕೇಳುಗ, ಆಜ್ಞೆಯಾದರೋ ರಾಮನದೇ.
ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಅರ್ಥಕೋವಿದನೂ ಆದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನೀಲನು ದಾರಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಈ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನೇ, ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತಂಪಾದ ಕಾಡುಗಳೂ ನೀರೂ ಇರುವ, ಜೇನುತುಪ್ಪವುಳ್ಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿ. ದುರಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣು, ನೀರುಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸಬಹುದು; ಅವರಿಂದ ನೀನು ಸದಾ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸು. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರು ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನ ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಗೆದು ಹೋಗಿ ಶತ್ರುಗಳು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಿ. ಏನಾದರೂ ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯವಿದ್ದರೆ ಅದು ಇಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲಿ; ನಮ್ಮ ಈ ಕಾರ್ಯ ಭಯಂಕರವಾದುದು, ಇದನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಡೆಸಬೇಕು. ಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹದಂತಿರುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಮುಂಚೂಣಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಮಹಾಬಲರಾದ ಕಪಿಸಿಂಹರು ಮುನ್ನಡೆಸಲಿ. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಗಜ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಗವಯ, ಗೋವುಗಳ ನಡುವೆ ದರ್ಪದ ಹೋರಿಯಂತಿರುವ ಗವಾಕ್ಷ — ಇವರು ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಿ. ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭನು ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಬಲಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ಹೋಗಲಿ; ಗಂಧಗಜದಂತೆ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಗಂಧಮಾದನನು ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಎಡಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿದ್ದು ಹೋಗಲಿ. ಐರಾವತವನ್ನೇರಿದ ಒಡೆಯ ಇಂದ್ರನಂತೆ ನಾನು ಹನುಮಂತನನ್ನೇರಿ ಸೈನ್ಯಸಮೂಹವನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಹೋಗುವೆನು. ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದ ಭೂತೇಶ್ವರ ಧನಾಧಿಪತಿ ಕುಬೇರನಂತೆ, ಯಮನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನೇರಿ ಹೋಗಲಿ. ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವಾನರ ವೇಗದರ್ಶೀ — ಈ ಮೂವರು ಸೈನ್ಯದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗವನ್ನು (ನಡುಭಾಗವನ್ನು) ಕಾಯಲಿ.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೇನಾಧಿಪತಿಯೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಶಲ ಸೇನಾನಾಯಕನಂತೆ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಆಮೇಲೆ ಮುಂಚೂಣಿ ಸೈನ್ಯ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕರಿಬ್ಬರು, ನಡುವೆ ನಾಯಕ, ನಡುಭಾಗದಲ್ಲೂ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲೂ ಹಿರಿಯ ಅನುಭವಿಗಳು. ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ಬಿಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ದುರ್ಬಲರು ಸೈನ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಾರಿಯ ನೀರು-ಹಣ್ಣುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಗಳು ನೀರಿಗೆ ವಿಷ ಬೆರೆಸಬಹುದೆಂಬ ಭಯ. ತಗ್ಗಿನ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಗುಪ್ತಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಗೂಢಚಾರರನ್ನೂ ನೇಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯಾಣದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳೂ — ದಾರಿ, ಆಹಾರ, ನೀರು, ಗೂಢಚರ್ಯೆ, ವ್ಯೂಹ — ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅದು ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆದೇಶ. ಈ ವ್ಯೂಹದ ರಚನೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯದ ಐದು ಅಂಗಗಳು — ಮುಖ, ಎದೆ, ಕುಕ್ಷಿ, ಪಕ್ಷಗಳು, ಹಿಂಭಾಗ — ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ನೀಲನು ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ; ಗಜ, ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷರು ಮುಂಚೂಣಿಯ ಹೊಡೆತಗಾರರು; ಋಷಭ-ಗಂಧಮಾದನರು ಬಲ ಮತ್ತು ಎಡ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಡುವೆ; ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿಯರು ಕುಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ನಾಯಕನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತನು, ಸೈನ್ಯವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಿದ್ಧ. ರಾಮನು ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನೂ ಏರುವುದು ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಸನ್ಮಾನವೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಉತ್ತಮ ವಾಹನವಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಐರಾವತಮಿವೇಶ್ವರಃ’, ‘ಸಾರ್ವಭೌಮೇನ ಭೂತೇಶಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ದೇವಲೋಕದ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ — ಐರಾವತ ಇಂದ್ರನದು, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಕುಬೇರನದು. ಹೀಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಇಂದ್ರ-ಕುಬೇರರಿಗೂ, ಇಬ್ಬರು ವಾನರರು ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಸೈನ್ಯ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪಾಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜೇನು, ಹಣ್ಣುಗಳು, ತಣ್ಣೀರು — ವಾನರರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದುರ್ಬಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದು ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ದುರ್ಬಲರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರರು. ರಾಮನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿವೆ — ದಾರಿಯ ಆಯ್ಕೆ, ಆಹಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ, ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇನಾಪತಿಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳೆಂದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ವಾನರಗಣಗಳೆಲ್ಲ ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಆಗ ಬೇಗನೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ನೂರು, ಲಕ್ಷ, ಕೋಟಿ, ಅಯುತ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳಂತಿರುವ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವನು ನಡೆದನು. ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು; ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರೂ ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಆಗಿದ್ದರು, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಹಾರುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕೂಗುತ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು, ದರ್ಪದಿಂದ ಅವರು ಥಟ್ಟನೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ರಾವಣನನ್ನು ನಾವು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು, ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು’ ಎಂದು ವಾನರರು ರಾಘವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ ಋಷಭ, ನೀಲ ಮತ್ತು ವೀರ ಕುಮುದರು ಅನೇಕ ವಾನರರೊಡನೆ ದಾರಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಡುವೆ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ, ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅನೇಕ ಭಯಂಕರರಾದ ಬಲಶಾಲಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರು. ವೀರನಾದ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ವಾನರನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಒಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾಪಾಡಿದನು. ನೂರು ಕೋಟಿ ಪರಿವಾರದ ಕೇಸರಿ, ಪನಸ, ಗಜ ಮತ್ತು ಅರ್ಕರು ಅನೇಕರೊಡನೆ ಅದರ ಒಂದು ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ಕರಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತರು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು. ಅವರ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರ ನೀಲನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ದರೀಮುಖ, ಪ್ರಜಂಘ, ಜಂಭ, ರಭಸ ಎಂಬ ಕಪಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ವಾನರರನ್ನು ತ್ವರೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಬಲದ ದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೋಗುತ್ತಾ, ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಗಿರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹ್ಯಪರ್ವತವನ್ನೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತಮವಾದ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಭಯಂಕರ ಕೋಪವುಳ್ಳ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಹೆದರಿದಂತೆ ನಗರಗಳ ಸಮೀಪದ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ, ಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹದಂತಿರುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಭೀಕರ ಘೋಷದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ದಶರಥಪುತ್ರನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಆ ಶೂರರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಬೇಗಬೇಗನೆ ನೆಗೆದರು. ಇಬ್ಬರು ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊರಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಬ್ಬರು ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸ್ವಭಾವ ಸಹಜವಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಆಟವಾಡುತ್ತಾರೆ, ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಅವರಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದೆ — ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೂ ನಗರಗಳಿಗೂ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬಾರದು. ‘ಭೀತವತ್’ (ಹೆದರಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು, ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವೂ ನಾಯಕನ ಆಜ್ಞೆಯ ಭಯದಿಂದ ಸಂಯಮದಿಂದಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಾರಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಋಷಭ, ನೀಲ, ಕುಮುದರು ಮುಂದೆ; ನಾಯಕರು ನಡುವೆ; ಶತಬಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ; ಕೇಸರಿ ಮೊದಲಾದವರು ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ; ಸುಷೇಣ-ಜಾಂಬವಂತರು ಹಿಂದೆ. ಹಿಂದೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ ವ್ಯೂಹ ಈಗ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಟ, ಆಮೇಲೆ ರಾವಣವಧೆಯ ಸಂಕಲ್ಪರೂಪವಾದ ಅವರ ಗರ್ಜನೆ, ಅನಂತರ ವ್ಯೂಹದ ಪಾಲನೆ. ‘ರಾವಣೋ ನೋ ನಿಹಂತವ್ಯಃ’ (ರಾವಣನನ್ನು ನಾವು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು) ಎಂಬ ಘೋಷ ಸೈನ್ಯದ ಯುದ್ಧಘೋಷದಂತಿದೆ; ಅದು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ — ಇವೇ ಮುಂದೆ ಅವರ ಆಯುಧಗಳಾಗುವುವು. ಅವರ ‘ಮಂಜರೀಪುಂಜಧಾರಿಣಃ’ (ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಸಂತ ಅಥವಾ ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಲವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವನವರ್ಣನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶತಬಲಿಯೊಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಬಲದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರಗಳನ್ನೂ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿದ್ದು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ಲಕ್ಷಣ — ಯುದ್ಧ ರಾವಣನೊಡನೆ, ನಿರಪರಾಧಿ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನಲ್ಲ. ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೆ ಜನರಿಗೆ ಮಹಾಕ್ಲೇಶವಾದೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಂದ್ರಭಾಸ್ಕರೌ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶೋಭೆಯೂ, ‘ಮಹದ್ಭ್ಯಾಂ ಗ್ರಹಾಭ್ಯಾಮ್’ (ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಸಹ್ಯಪರ್ವತದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಮೊದಲ ಹಂತ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೂರುಗಳು, ಸಾವಿರಗಳು, ಅಯುತಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಯಥಾರ್ಥವಲ್ಲ, ಅಪರಿಮಿತತೆಯ ಸೂಚಕಗಳು. ಆದರೂ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನ ಸ್ಥಾನವೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವೂ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ‘ಸಂಪತನ್’ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾ — ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ; ದರೀಮುಖ ಮೊದಲಾದವರು ನಿಧಾನವಾದ ವಾನರರನ್ನು ತ್ವರೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ, ನಡುವೆ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾಯಕರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಭಾಗದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ಜಗಾಮ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸಸೈನ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್’ (ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು) ಎಂದು ಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಪಾದವು ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಯಾತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ಭಾಗ ಸೈನ್ಯದ ಕ್ರಮ, ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಮಿತ್ತದರ್ಶನ. ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹ ಕೇವಲ ದೈಹಿಕವಲ್ಲ, ವಾಚಿಕವೂ ಹೌದು — ಅವರು ರಾವಣವಧೆಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಪೂರ್ಣಾರ್ಥವಾದ ಪ್ರತಿಭೆಯುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪರಿಪೂರ್ಣಾರ್ಥನಾದ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪಹೃತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಂದು, ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥನಾದ ನೀನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವೆ. ರಾಘವನೇ, ನಿನ್ನ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಮಹಾ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ; ಈ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ತುಂಬು ಮಧುರ ಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿವೆ, ಸೂರ್ಯನು ನಿರ್ಮಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಾರ್ಗವನಾದ ಉಶನಸ್ಸು (ಶುಕ್ರ) ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮರಾಶಿ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ಪರಮಋಷಿಗಳು (ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು) ಎಲ್ಲರೂ ನಿರ್ಮಲರಾಗಿ, ಕಾಂತಿಯುತರಾಗಿ ಧ್ರುವನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಮ್ಮ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಪಿತಾಮಹನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ತ್ರಿಶಂಕುವು ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತನೊಡನೆ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ವಿಶಾಖೆಯ ಎರಡು ತಾರೆಗಳು ಯಾವ ಉಪದ್ರವವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ನೈರ್ಋತ ನಕ್ಷತ್ರವಾದರೋ ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾಗಿದೆ — ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರವು ಮೂಲವುಳ್ಳ ಧೂಮಕೇತುವಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಒದಗಿದೆ; ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಕಾಲನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವರ ನಕ್ಷತ್ರವು ಗ್ರಹಪೀಡಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರು ತಿಳಿಯಾಗಿದೆ, ರುಚಿಯಾಗಿದೆ; ಕಾಡುಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ಸುಗಂಧಗಳು ಅತಿಯಾಗದೆ ಹಿತವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿವೆ; ಮರಗಳು ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ನಿಂತ ಕಪಿಸೈನ್ಯಗಳು ತಾರಕಾಮಯ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿನ ದೇವತೆಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಂತೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿವೆ. ಆರ್ಯನೇ, ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ತತೋ ವಾನರರಾಜೇನ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸುಪೂಜಿತಃ, ಜಗಾಮ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸಸೈನ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್’. ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ, ಲೇಖಕನ ದೋಷವಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಮಿತ್ತವರ್ಣನೆ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದವನು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದವನು; ವಿಶಾಖೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲನಕ್ಷತ್ರ; ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ದೇವತೆ ನಿರ್ಋತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ನಕ್ಷತ್ರ. ಶುಕ್ರನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಧ್ರುವನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಗಾಳಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇವಲ ತಮ್ಮನಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯೂ ಹೌದು — ಅವನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಸಂದೇಹವನ್ನು ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ರಚನೆಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದುದು. ಮೊದಲು ಅವನು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ರಾವಣನ ವಧೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನೀರು, ಕಾಡುಗಳು, ಹೂವುಗಳು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಶುಕ್ರ, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು, ತ್ರಿಶಂಕು, ವಿಶಾಖೆಗಳು, ಮೂಲಾ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಫಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರೀತೋ ಭವಿತುಮರ್ಹಸಿ’ (ನೀನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಬೇಕು). ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಫಲ, ನಡುವೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಎಂಬುದು ವಾಗ್ಮಿತೆಯ ಉತ್ತಮ ಕ್ರಮ. ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಃ ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಾಮ್’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅಲಂಕಾರರೂಪವಾದುದು — ರಾಮನು ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗುವುದು. ‘ನಕ್ಷತ್ರಂ ಗ್ರಹಪೀಡಿತಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಜನಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಕುಲದ ನಕ್ಷತ್ರ ಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗುವುದೋ, ಆ ಕುಲದ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮದ ಉಪಮೆ ತಾರಕಾಮಯ ಯುದ್ಧದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವಿಜಯಿಗಳಾದರು — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ದೇವಸೈನ್ಯದಂತೆ ವಿಜಯಿಯಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ. ಪುನರುಕ್ತವಾದ ಅರ್ಧಗಳು (42.2, 43.1) ವಾನರರ ಆಟದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತುಂಡಾಗಿದ್ದ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳು ಅಂಗದನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತವನದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು ಸಂವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದ ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಿಶಾಖೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲನಕ್ಷತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನಿರ್ಮಲತೆ ರಾಮನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಶುಭ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ ಮೂಲಾ ಧೂಮಕೇತುವಿನಿಂದ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಭವಿಷ್ಯವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಭೂಮಿಯ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ನೀರು ಸ್ವಚ್ಛ, ಹಣ್ಣುಗಳು ಹೇರಳ, ಗಾಳಿ ಮಂದ, ಹೂವುಗಳು ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ; ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೂ ಬಿಡುವುದು ಅಶುಭ ಎಂದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯಿತು. ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾದ ಕರಡಿ-ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದಲೂ ವಾನರರಿಂದಲೂ ಕೈತುದಿ-ಕಾಲ್ತುದಿಗಳಿಂದ ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಯಂಕರ ಧೂಳು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಲೋಕವನ್ನೇ ಮರೆಮಾಡಿತು. ಪರ್ವತ, ಕಾಡು, ಆಕಾಶಗಳ ಸಹಿತ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ಭಯಂಕರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಮೇಘಸಮೂಹದಂತೆ ನಡೆಯಿತು. ಅನೇಕ ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ನದೀಪ್ರವಾಹಗಳೂ ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಹರಿದಂತಾದವು. ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ — ನಡುವಿನಿಂದ, ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ, ಅಡ್ಡಡ್ಡವಾಗಿ, ಕೆಳಗಿನಿಂದ — ಅದು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ನಡೆಯಿತು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖಗಳ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟು, ಹರ್ಷ, ವೀರ್ಯ, ಬಲದ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದರು. ಯೌವನದ ಉಕ್ಕಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದರ್ಪದಿಂದ ಅವರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿಲಾಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕೆಲವು ವಾನರರು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು, ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಬಡಿದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬೀಸಿ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದರು; ಗಿರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೇರುತ್ತಾ ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು; ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಅನೇಕ ಬಳ್ಳಿಗಳ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಹೊಸಕಿಹಾಕಿದರು. ಆಕಳಿಸುತ್ತಾ, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಆಟವಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಅತಿ ಭಯಂಕರರಾದ ವಾನರರ ಲಕ್ಷಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು, ಸಾವಿರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಭೂಮಿ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ ಅವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ತಂಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ (ಸುಮಾರು 56 ರಿಂದ 68 ರವರೆಗೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಸೈನ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದು, ನದಿಗಳ ಹಿಮ್ಮುಖ ಪ್ರವಾಹ — ಈ ಅತಿಶಯಗಳು ಸೈನ್ಯದ ಅಸಂಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ಆಟ ಕೇವಲ ಚಾಪಲ್ಯವಲ್ಲ — ‘ಯೌವನೋತ್ಸೇಕಜಾದ್ದರ್ಪಾತ್’ (ಯೌವನದ ಉಕ್ಕಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದರ್ಪದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಯೌವನವನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ಉದ್ದೇಶ — ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆ — ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ಕ್ವಾಪಿ ನಾವಸನ್’ (ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ತಂಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನೂ ತೊರೆದರು. ಈ ಭಾಗದ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ವರ್ಣನೆಯ ಅತಿಶಯ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದು, ನದಿಗಳ ಹಿಮ್ಮುಖ ಪ್ರವಾಹ, ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆವರಿಸಲ್ಪಡುವುದು — ಈ ವರ್ಣನೆಗಳು ಸೈನ್ಯದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮಧ್ಯೇನ ಚ ಸಮಂತಾಚ್ಚ ತಿರ್ಯಕ್ಚಾಧಶ್ಚ’ (ನಡುವಿನಿಂದ, ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ, ಅಡ್ಡಡ್ಡವಾಗಿ, ಕೆಳಗಿನಿಂದ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದಿಗ್ವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವೂ ಆವರಿಸದೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಆಟದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ, ಬಾಲದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಬಡಿಯುವುದು, ತೋಳುಗಳ ಬೀಸುವಿಕೆ, ಆಕಳಿಕೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಾನರಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಆದರೆ ಈ ಆಟ ನಿರರ್ಥಕವಲ್ಲ — ‘ರಾಘವಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಸಮಾರೋಪಿತವಿಕ್ರಮಾಃ’ (ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಸಾಹವೂ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹರ್ಷಂ ವೀರ್ಯಂ ಬಲೋದ್ರೇಕಾಂದರ್ಶಯಂತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್’ (ಹರ್ಷ, ವೀರ್ಯ, ಬಲದ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನೂ ಇತರರಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುವುದು, ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು — ಇದು ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯ ತ್ವರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೀಮತ್ಪರಿವೃತಾ ಮಹೀ’ ಎಂಬ ಪದವು, ವಾನರರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಯಿತು, ಪೀಡಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ — ಈ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಅವಳ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಾಕ್ಯದ ನಡುವೆಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ‘ಸಪರ್ವತವನಾಕಾಶಂ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ಹರಿವಾಹಿನೀ’ ಎಂಬುದರ ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ಛಾದಯಂತೀ ಯಯೌ’ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾವಾರ್ಥವನ್ನು ಶ್ಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ವಾಕ್ಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಮರಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನಾನಾ ವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಹ್ಯಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ವಾನರರು ಅದನ್ನೇರಿದರು. ಸಹ್ಯ ಮತ್ತು ಮಲಯ ಪರ್ವತಗಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಾನನಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಮನು ನಡೆದನು. ವಾನರರು ಚಂಪಕ, ತಿಲಕ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ಸಿಂಧುವಾರ, ತಿನಿಶ, ಕರವೀರ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಅಂಕೋಲ, ಕರಂಜ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ಆಲ, ನೇರಳೆ, ನೆಲ್ಲಿ, ನೀಪ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ರಮ್ಯವಾದ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡುಮರಗಳು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಹೂಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಜೇನಿನ ಕಂಪಿನ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಝೇಂಕರಿಸುವ ದುಂಬಿಗಳೊಡನೆ, ಸುಖಕರ ಸ್ಪರ್ಶದ, ಚಂದನದಂತೆ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಶೈಲರಾಜನು ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು; ಧಾತುಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ ಧೂಳು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಕೆದರಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಚ್ಚಿತು. ರಮ್ಯವಾದ ಗಿರಿಪ್ರಸ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇದಗೆಗಳು, ಸಿಂಧುವಾರಗಳು, ಮನೋಹರವಾದ ವಾಸಂತಿಗಳು, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಮಾಧವೀಲತೆಗಳು, ಕುಂದದ ಪೊದೆಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ್ದವು. ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ, ವಂಜುಲ, ಬಕುಲ, ರಂಜಕ, ತಿಲಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ, ಮಾವು, ಪಾಟಲಿ, ಕೋವಿದಾರ, ಮುಚುಲಿಂದ, ಅರ್ಜುನ, ಶಿಂಶುಪಾ, ಕುಟಜ, ಹಿಂತಾಲ, ತಿನಿಶ, ಚೂರ್ಣಕ, ನೀಪಕ, ನೀಲಾಶೋಕ, ಸರಲ, ಅಂಕೋಲ, ಪದ್ಮಕ ಮರಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೆದರಿಹಾಕಿದರು. ಆ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ರಮ್ಯವಾದ ಬಾವಿಗಳೂ ಹೊಂಡಗಳೂ ಇದ್ದವು — ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಕಾರಂಡವಗಳು ನೆಲೆಸಿರುವ, ಪ್ಲವ ಮತ್ತು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹಂದಿಗಳೂ ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಸೇವಿಸುವ, ಕರಡಿ, ಕತ್ತೆಕಿರುಬ, ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಸೇವಿಸುವ; ಕಮಲ, ಸೌಗಂಧಿಕ, ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ ಮೊದಲಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಜಲಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾದ ಜಲಾಶಯಗಳು. ಅದರ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಕೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ನೀರು ಕುಡಿದು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ನೀರೆರಚುತ್ತಿದ್ದರು; ಪರ್ವತವನ್ನೇರಿ ಅಮೃತದ ಕಂಪಿನ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹೂಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದರು. ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ ನೇತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ ಜೇನುಗೂಡುಗಳ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿ, ಜೇನಿನಂತೆ ಕಂದುಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವರಾಗಿ ನಡೆದರು. ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಿರಿಗಳನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತಾ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮುನ್ನಡೆದರು. ಜೇನಿನ ಮದದಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾದ ಕೆಲವು ಕಪಿಗಳು ಮರಗಳ ಮೇಲಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಮರಗಳನ್ನೇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭೂಮಿಯು ಪಕ್ವವಾದ ಕಲಮಶಾಲಿಯ ಗದ್ದೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅದರ ಶಿಖರವನ್ನೇರಿದನು. ಶಿಖರವನ್ನೇರಿ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ಆಮೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಜಲಾಶಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ಭಾಗದ ಬಹುಪಾಲು (ಸುಮಾರು 73 ರಿಂದ 88 ರವರೆಗೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವನವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ. ಮರಗಳ, ಹೂಗಳ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ವಾನರರ ಆನಂದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪಕ್ವೈಃ ಕಮಲಕೇದಾರೈಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಕಂದುಹಳದಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಕ್ವವಾದ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಚಿಂತೆಯ ಪುನರುತ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗ ಸಾಗರ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಇದೆ. ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದ ಪರ್ವತಗಳಾದ ಸಹ್ಯ, ಮಲಯ, ಮಹೇಂದ್ರಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹ್ಯವೆಂದರೆ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟಗಳು; ಮಲಯ ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ, ಚಂದನವನಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮಹೇಂದ್ರ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಚಂದನದಂತೆ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಮಲಯದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಚಂಪಕ, ತಿಲಕ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ಸಿಂಧುವಾರ, ತಿನಿಶ, ಕರವೀರ, ಅಂಕೋಲ, ಕರಂಜ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ಆಲ, ನೇರಳೆ, ನೆಲ್ಲಿ, ನೀಪ, ಕೇದಗೆ, ವಾಸಂತಿ, ಮಾಧವಿ, ಕುಂದ, ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ, ವಂಜುಲ, ಬಕುಲ, ರಂಜಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ, ಪಾಟಲಿ, ಕೋವಿದಾರ, ಮುಚುಲಿಂದ, ಅರ್ಜುನ, ಶಿಂಶುಪಾ, ಕುಟಜ, ಹಿಂತಾಲ, ಚೂರ್ಣಕ, ನೀಲಾಶೋಕ, ಸರಲ, ಪದ್ಮಕ — ಇವುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ — ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಕಾರಂಡವಗಳು, ಪ್ಲವಗಳು, ಕ್ರೌಂಚಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು. ಹೀಗೆ ವನವು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ. ವಾನರರ ಮಧುಪಾನವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಮಧುವನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮಧುಪಿಂಗಲಾಃ’ (ಜೇನಿನಂತೆ ಕಂದುಹಳದಿ) ಎಂಬ ಬಣ್ಣ ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ಜೇನಿನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವನದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರೂ ರಾಮನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಪಶ್ಯನ್ನಪಿ ಯಯೌ’ (ನೋಡುತ್ತಲೇ ನಡೆದನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವರ್ತನೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮರಗಳು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಹೂಮಳೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಮನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಧಾತುಗಳ ಧೂಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ವಾನರರು ಕೆಮ್ಮಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪಾನ, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ನೀರೆರಚುವುದು — ಇದು ಯಾತ್ರೆಯ ಆಯಾಸದ ಪರಿಹಾರ. ‘ದ್ರೋಣಮಾತ್ರಪ್ರಮಾಣಾನಿ’ (ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ) ಜೇನುಗೂಡುಗಳು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಜೇನು ಹೇರಳ, ವಾನರರು ತೃಪ್ತರು. ಅವರ ‘ಸ್ವಸ್ಥಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಜೇನು ಕುಡಿದರೂ ಅವರು ಉನ್ಮತ್ತರಾಗದೆ ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಸೈನ್ಯದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೇಂದ್ರಶಿಖರಕ್ಕೆ ರಾಮನ ಆರೋಹಣ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕವೂ ಹೌದು — ಹನುಮಂತನು ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದಲೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದಂತೆ, ರಾಮನೂ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೂರ್ಮಮೀನಸಮಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಆಮೆ-ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಸಮುದ್ರದ ಮೊದಲ ವರ್ಣನೆ ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಮುಂದೆ ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದು. ಸಹ್ಯದಿಂದ ಮಲಯ, ಮಲಯದಿಂದ ಮಹೇಂದ್ರ, ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದ ಸಮುದ್ರತೀರ ಎಂಬ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಈ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ವನವರ್ಣನೆ’ ಎಂಬ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಅಗತ್ಯ ಅಂಗವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತ, ವನ, ಜಲಾಶಯ, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಋತು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೆಡೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಇದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯ-ಮಲಯಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ್ದನ್ನು ಎರಡು-ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ನಂತರದ ಕವಿಗಳ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೌಲ್ಯವಾದರೋ ನಿಸ್ಸಂಶಯ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣದ ವನದ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವನವು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತಹುದೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ. ವಾನರರಾದರೋ ವನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ, ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.
ಅವರು ಸಹ್ಯ ಮಹಾಗಿರಿಯನ್ನೂ ಮಲಯವನ್ನೂ ದಾಟಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಇಳಿದು ಅನುಪಮವಾದ ತೀರದ ವನಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಥಟ್ಟನೆ ಏಳುವ ಅಲೆಗಳಿಂದ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಂಡೆಗಳ ನೆಲವುಳ್ಳ ವಿಶಾಲ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವನೇ, ನಾವು ವರುಣಾಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ; ಹಿಂದೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತೋ, ಅದೇ ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಇದರಾಚೆ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಈ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ದಡವೇ ಕಾಣದು; ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಈ ಮಹಾರ್ಣವವನ್ನು ದಾಟಲಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ಬೀಡುಬಿಡೋಣ; ಈ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಲುಪಬಹುದೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆಗ ಬೀಡುಬಿಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಡಿಸು; ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದಿರಲಿ; ಶೂರರಾದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲಿ; ನಮಗೆ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ಭಯವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.’ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದನು. ಸಾಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಜೇನಿನಂತೆ ಕಂದುಹಳದಿ ಜಲವುಳ್ಳ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಬೆಳಗಿತು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತೀರದ ವನವನ್ನು ಸೇರಿ, ಮಹಾಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು. ಬೀಡುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಸೈನ್ಯಸಿದ್ಧತೆಯ ಸದ್ದು ಸಾಗರದ ಮಹಾನಾದವನ್ನೂ ಮರೆಮಾಡಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರತವಾದ ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು. ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಆ ಹರ್ಷಿತ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅತೀರಃ’ (ದಡವಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ನಾನುಪಾಯೇನ’ (ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಉಪಾಯದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಆದೇಶ ರಾಜನ ಧರ್ಮ — ಕಠಿಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಚಿವರೊಡನೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಛನ್ನಂ ಭಯಮ್’ (ಮರೆಯ ಭಯ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಯಾವಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೈನ್ಯ ಚದುರಿಹೋಗಬಾರದು. ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ‘ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರ’ ಎನ್ನುವ ಉಪಮೆ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ತ್ರಿಧಾ ನಿವಿಷ್ಟಾ’ (ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತು) ಎಂಬುದು ಕರಡಿಗಳು, ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರು ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೈನ್ಯದ ಕೋಲಾಹಲವು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ — ಇದು ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಅತಿಶಯ. ರಾಮನ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಆದೇಶಗಳಿವೆ — ಬೀಡು, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಬೀಡು ಎಂದರೆ ತೀರದ ವನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದು; ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಎಂದರೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಉಪಾಯದ ವಿಚಾರ; ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ಮೂರೂ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳು. ‘ಇತೀವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ, ರಾಮನ ಮಾತು ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಪುರುಷನದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಚಿಂತೆ ಕೇವಲ ಸೈನಿಕವಲ್ಲ, ವೈಯಕ್ತಿಕವೂ ಹೌದು. ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ಬಣ್ಣ ‘ಮಧುಪಾಂಡು’ — ವಾನರರ ಕಂದುಹಳದಿ ಬಣ್ಣವು ಸಮುದ್ರದ ನೀಲಿಬಣ್ಣದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಮುಂದಿನ ಸಾಗರವರ್ಣನೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ. ವಾನರರು ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆಯೇ. ಸೈನ್ಯದ ಸದ್ದು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಭಾಗಗಳ ಬೀಡು ಎಂದರೆ ಕರಡಿಗಳ, ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಿಬಿರಗಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೃಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಯಾತ್ರೆ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದರೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಸಮಸ್ಯೆ ಉಳಿದೇ ಇದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಹ್ಯ-ಮಲಯಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ದರ್ಶನ, ಈಗ ಅದರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು. ‘ಆನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ’ (ಕ್ರಮವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವೂ, ‘ಭೀಮನಿಃಸ್ವನಮ್’ (ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಮೊದಲ ಅನುಭವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಾಣುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕೇಳುವುದು. ‘ಧೌತೋಪಲತಲಾಮ್’ ಎಂಬ ತೀರದ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ — ಅಲೆಗಳಿಂದ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಂಡೆಗಳು. ರಾಮನನ್ನು ‘ರಮಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಆನಂದಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಆನಂದಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಈಗ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ವಿರೋಧದ ವ್ಯಂಜನೆ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ. ವಾನರರ ಬೀಡಿನ ಕೋಲಾಹಲ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆ — ಎರಡು ಧ್ವನಿಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಂತೆ.
ದೂರದ ಆಚೆಯ ದಡವುಳ್ಳ, ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ನೆಲೆಸಿರುವ ವರುಣನ ಆವಾಸವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಕುಳಿತರು. ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಹಗಲು ಮುಗಿಯುವಾಗ, ಉಗ್ರವಾದ ಮೊಸಳೆ-ಗ್ರಾಹಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರವಾದ, ನೊರೆಯ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ, ಚಂದ್ರೋದಯದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರಿದ, ಚಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಗ್ರಾಹಗಳಿಂದಲೂ ತಿಮಿ-ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುವ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದಂತಿರುವ, ಮಹಾಜಂತುಗಳು ಮುಳುಗಿರುವ, ನಾನಾ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ, ದುರ್ಗಮ ಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ, ಆಳ ಕಾಣದ, ಅಸುರರ ನೆಲೆಯಾದ ಆ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಕರಗಳಿಂದಲೂ ಸರ್ಪದೇಹಗಳಿಂದಲೂ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಲರಾಶಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳನ್ನು ಎರಚಿದಂತಿರುವ, ಹೊಳೆಯುವ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳುಳ್ಳ, ದೇವಶತ್ರುಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ, ಸದಾ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಅದು. ಸಾಗರವು ಆಕಾಶದಂತೆ, ಆಕಾಶವು ಸಾಗರದಂತೆ ಇತ್ತು; ಸಾಗರಕ್ಕೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀರು ಆಕಾಶದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿತ್ತು, ಆಕಾಶವು ನೀರಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತಿತ್ತು; ತಾರೆಗಳೆಂಬ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವೆರಡೂ ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೇಲೆದ್ದ ಮೋಡಗಳುಳ್ಳ ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರಕ್ಕೂ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡ ಸಿಂಧುರಾಜನ ಅಲೆಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭೇರಿಗಳಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ರತ್ನರಾಶಿಗಳೊಡನೆ ಜಲದ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಗಾಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಂತಿರುವ, ಕೋಪದಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವ, ಜಲಜಂತುಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಲಾಶಯದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕುಣಿದಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಸುಳಿಯುವ ಅಲೆಗಳ ಜಾಲದ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡರು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಾಗರಕ್ಕೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತಾರೆಗಳು; ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು; ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಾಹು-ಕೇತುಗಳು; ಸಾಗರವು ಅಸುರರ ನೆಲೆ, ಆಕಾಶವೂ ಅವರ ಸಂಚಾರದ ಸ್ಥಳ. ಹೀಗೆ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಭೇದವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರೋದಯದ ಸಮಯ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರೋದಯದಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವು ‘ಸಮುದ್ಧೂತ’ (ಉಕ್ಕೇರಿದುದು). ‘ಹಸಂತಮಿವ ಫೇನೌಘೈಃ’ (ನೊರೆಯ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ನೃತ್ಯಂತಮಿವ ಚೋರ್ಮಿಭಿಃ’ (ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಉತ್ಪತಂತಮಿವ ಕ್ರುದ್ಧಮ್’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಗಳು ಸಾಗರವನ್ನು ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಅದು ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದೆ. ನೂರಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿನ ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಾಯವೇ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವಾಗುವುದು. ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಾಗರದ ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರಮ್ಯ. ಭೀಷಣ ರೂಪ ಮೊಸಳೆ, ಗ್ರಾಹ, ತಿಮಿ, ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಸರ್ಪಗಳಿಂದ, ಅಸುರರ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಪಾತಾಳದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ; ರಮ್ಯ ರೂಪ ಚಂದ್ರಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಿಂದ, ರತ್ನಗಳಿಂದ, ನೊರೆಗಳಿಂದ, ಅಲೆಗಳ ನರ್ತನದಿಂದ. ಈ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವು ಲಂಕೆಯ ಸ್ವಭಾವವೂ ಹೌದು — ಸುಂದರಿಯೂ ಭಯಂಕರಿಯೂ. ಸಾಗರ-ಆಕಾಶಗಳ ಸಾಮ್ಯದ ವರ್ಣನೆ (115–117) ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ‘ಸಾಗರಂ ಚಾಂಬರಪ್ರಖ್ಯಮಂಬರಂ ಸಾಗರೋಪಮಮ್’ (ಸಾಗರವು ಆಕಾಶದಂತೆ, ಆಕಾಶವು ಸಾಗರದಂತೆ) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಅನನ್ವಯಾಲಂಕಾರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿಯೂ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ-ಸಾಗರಗಳ ಎಲ್ಲೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ತಾರೆಗಳೂ ರತ್ನಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಮೋಡಗಳೂ ಅಲೆಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯವು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾವ — ಅವರು ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕರಾಗಿ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತಬ್ಧರಾದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸೇತುಬಂಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಷ್ಟು ಭೀಷಣವಾದ ಸಾಗರದ ಮೇಲಿನ ಸೇತುವೆ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯವಾಗುವುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ರಾಮನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ — ನಡುವೆ ಇಡೀ ಯಾತ್ರೆ. ಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹಸಂತಮ್’ (ನಗುತ್ತಿರುವ), ‘ನೃತ್ಯಂತಮ್’ (ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ), ‘ಉತ್ಪತಂತಮ್’ (ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವ), ‘ಕ್ರುದ್ಧಮ್’ (ಕೋಪಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಅದರ ಚೇತನತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಮುದ್ರದೇವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಗ್ನಿಚೂರ್ಣಮಿವಾವಿದ್ಧಮ್’ (ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳನ್ನು ಎರಚಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ನೊರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಬೆಳಕನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಭೇರ್ಯ ಇವಾಂಬರೇ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭೇರಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧಭೇರಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರವೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥