॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 3ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಂಕೆಯ ಕೋಟೆಗಳ ವರ್ಣನೆ

ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳು, ಯಂತ್ರಗಳು, ಕಂದಕಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕಾರ, ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ದುರ್ಗ, ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ವಿಭಾಗ, ಹನುಮಂತನು ಮಾಡಿದ ನಾಶ, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ

ಸುಗ್ರೀವನ ಸಕಾರಣವಾದ, ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲೀ, ಸೇತುಬಂಧದಿಂದಾಗಲೀ, ಸಾಗರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವುದರಿಂದಾಗಲೀ — ಹೇಗಾದರೂ ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ದುರ್ಗಮವಾದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಕೋಟೆಗಳಿವೆ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು; ವಾನರನೇ, ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಂತೆಯೇ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ, ದ್ವಾರಗಳ ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳ ರಚನೆ, ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳು — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳು; ನೀನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಂತೆ, ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರವು ಅವನಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ಸು, ಸೇತುವೆ, ಬತ್ತಿಸುವಿಕೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳೂ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಸೇನಾಪತಿಯಂತೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಕೋಟೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ದರ್ಶನಾದಿವ’ (ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆ ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಕಂಡಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನೇ ಯೋಗ್ಯ — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅದರ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕ್ರಮ. ರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ, ದ್ವಾರಗಳ ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳ ರಚನೆ, ನಗರದ ರಕ್ಷಣಾವಿಧಾನ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳು. ಪ್ರಾಚೀನ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳು ಇವೇ. ‘ಯಥಾಸುಖಂ ಯಥಾವಚ್ಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳು, ಏನನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡಬೇಡ, ಏನನ್ನೂ ಹಿಗ್ಗಿಸಬೇಡ. ‘ಸರ್ವಥಾ ಕುಶಲೋ ಹ್ಯಸಿ’ (ನೀನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕುಶಲನಲ್ಲವೇ) ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನು ದೂತನ ನಿರೀಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ‘ವಾಕ್ಯವಿದಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ರಾವಣನೊಡನೆಯೂ ಕುಶಲವಾಗಿ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಿದ್ದನು. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ‘ತಪಸಾ ಸೇತುಬಂಧೇನ ಸಾಗರೋಚ್ಛೋಷಣೇನ ಚ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳ ಕ್ರಮ ಮುಂದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಘಟಿಸುತ್ತದೆ: ಮೊದಲು ರಾಮನು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಬತ್ತಿಸಲು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಸೇತುಬಂಧ ಪ್ರಸಂಗದ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

‘ಕೇಳು; ಕೋಟೆಯ ರಚನೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಲಂಕಾನಗರಿ ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಕಾವಲಿದೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಲಂಕೆಯ ಪರಮ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸಾಗರದ ಭೀಕರತೆ, ಸೈನ್ಯಸಮೂಹದ ವಿಭಾಗ, ವಾಹನಗಳ ವಿವರ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಇದ್ದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ವಿವರಿಸಿದನು: ‘ಲಂಕೆಯು ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ; ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಶಾಲವಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದ್ವಾರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕದಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಿಗಿದಿವೆ, ದೊಡ್ಡ ಅಗುಳಿಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಎಸೆಯುವ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ದೊಡ್ಡ ಯಂತ್ರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ವೀರರಾದ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ಹರಿತವಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಶತಘ್ನಿಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅದರ ಪ್ರಾಕಾರವು ಚಿನ್ನದ್ದು, ವಿಶಾಲವಾದುದು, ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು; ಅದರ ನಡುನಡುವೆ ಮಣಿ, ಹವಳ, ವೈಡೂರ್ಯ, ಮುತ್ತುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ, ತಣ್ಣೀರಿನ, ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ, ಆಳ ಕಾಣದ, ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಕಂದಕಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅತಿ ಉದ್ದವಾದ ಸಂಕ್ರಮಗಳಿವೆ (ಕಂದಕದ ಮೇಲಿನ ಸೇತುವೆಗಳು); ಅವುಗಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಯಂತ್ರಗಳೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳೂ ಇವೆ. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ಬಂದಾಗ ಆ ಸಂಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಕಂದಕಗಳಿಗೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಸಂಕ್ರಮ ಮಾತ್ರ ಅಲುಗಾಡದ್ದು, ಬಲಿಷ್ಠವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದುದು; ಅನೇಕ ಚಿನ್ನದ ಕಂಬಗಳಿಂದಲೂ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನೇ, ರಾವಣನು ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಭಾವತಃ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಕ್ಷೋಭೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಸದಾ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ.’ ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ಒಂಬತ್ತನೆಯದು ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ…’ ಎಂಬ ಕಥಕನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಕ್ರಮಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕಂದಕದ ಮೇಲಿನ ಸೇತುವೆಗಳು; ಅವುಗಳನ್ನು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಕಂದಕಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಬಹುದು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾಚೀನ ದುರ್ಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದ್ವಾರ, ಕದ, ಅಗುಳಿ, ಯಂತ್ರ, ಶತಘ್ನಿ, ಪ್ರಾಕಾರ, ಕಂದಕ, ಸಂಕ್ರಮ ಎಂದು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸ್ತರಗಳು. ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಜಾಗರೂಕತೆಯೇ ಕೊನೆಯ ಸ್ತರ — ಅವನು ಕೇವಲ ಭೋಗಿಯಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವವನೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ‘ಸ್ನಿಗ್ಧ’ರು, ಅಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರು; ಲಂಕೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಇದು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ — ಒಡೆಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಲೆಂದು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಣಿವಿದ್ರುಮವೈಡೂರ್ಯಮುಕ್ತಾ’ ಎಂಬ ರತ್ನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ, ‘ಗ್ರಾಹವತ್ಯಃ ಮೀನಸೇವಿತಾಃ’ (ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಂದಕಗಳ ಭೀಷಣತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಯ ಒಂದೇ ಕಡೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲಂಕೆಯ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇದು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಚಲಿಸದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಬಹುಶಃ ಅದು ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಹೊರಹೋಗುವ ರಾಜಮಾರ್ಗ.

‘ಇದಲ್ಲದೆ ಲಂಕೆಯು ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲದ್ದು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಗಮವಾದುದು, ಭಯಾನಕವಾದುದು; ಅದಕ್ಕೆ ನದಿಯ, ಪರ್ವತದ, ಕಾಡಿನ ಮತ್ತು ಕೃತ್ರಿಮ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ದುರ್ಗಗಳಿವೆ. ರಾಘವನೇ, ಅದು ದೂರದ ಆಚೆಯ ದಡವುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ದೋಣಿಯ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಯಾವ ಗುರುತೂ ಸಿಗದು. ಪರ್ವತಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ, ದೇವನಗರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ದುರ್ಗಮ ಪಟ್ಟಣ ಲಂಕೆಯು ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ, ಗೆಲ್ಲಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದುದು. ಕಂದಕಗಳು, ಶತಘ್ನಿಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಂತ್ರಗಳು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನು ಅಯುತ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ಶೂಲಧಾರಿಗಳು, ಎದುರಿಸಲಾಗದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಖಡ್ಗದ ತುದಿಯಿಂದ ಹೋರಾಡುವವರು. ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರವನ್ನು ನಿಯುತ (ಲಕ್ಷ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನುಪಮ ಯೋಧರು. ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರವನ್ನು ಪ್ರಯುತ (ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ಗುರಾಣಿ-ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ನಿಪುಣರು. ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ನ್ಯರ್ಬುದ (ಹತ್ತು ಕೋಟಿ) ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ರಥಿಕರು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು, ಸನ್ಮಾನಿತರಾದ ಕುಲಪುತ್ರರು.’ ‘ನಾದೇಯ’ ಎಂದರೆ ನದೀಜಲದಿಂದ, ‘ಪಾರ್ವತ’ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತದಿಂದ, ‘ವಾನ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಕಾಡಿನಿಂದ, ‘ಕೃತ್ರಿಮ’ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿರ್ಮಿತ ಪ್ರಾಕಾರ-ಕಂದಕಾದಿಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ದುರ್ಗ. ಲಂಕೆಯು ಈ ನಾಲ್ಕರಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರ, ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತ, ಉಪವನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕಾರ. ಅಯುತ, ನಿಯುತ, ಪ್ರಯುತ, ನ್ಯರ್ಬುದ ಎಂಬವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತರದ್ವಾರವೇ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾದುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ದ್ವಾರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅದಲುಬದಲಾಗಿವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಯುತ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುತ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದ ಯೋಧರ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಶೂಲ-ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಚತುರಂಗಬಲ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ನಿಪುಣರಾದ ಗುರಾಣಿ-ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕುಲೀನರಾದ ರಥಿಕರು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು. ಕುಲಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವುದು ಉತ್ತರದ್ವಾರವೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವು ಆ ಕಡೆಯಿಂದಲೇ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ‘ನೌಪಥಶ್ಚಾಪಿ ನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ’ (ಅಲ್ಲಿಗೆ ದೋಣಿಯ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ — ದೋಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೋಗಲಾಗದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೇತುವೆಯೊಂದೇ ದಾರಿ.

‘ನಗರದ ಮಧ್ಯದ ಸೇನಾಸ್ಕಂಧವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರ ದುರ್ಜಯರಾದ ಯಾತುಧಾನರು, ಕೋಟಿಗೂ ಮೀರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇದ್ದಾರೆ. ಆ ಸಂಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಮುರಿದಿದ್ದೇನೆ, ಕಂದಕಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿದ್ದೇನೆ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದಲಾದರೂ ನಾವು ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ದಾಟೋಣ; ಆಮೇಲೆ ಲಂಕಾನಗರಿ ನಾಶವಾದಂತೆಯೇ ಎಂದು ವಾನರರು ತಿಳಿಯಲಿ. ಅಂಗದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ಜಾಂಬವಂತ, ಪನಸ, ನಳ, ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲ — ಇವರಿರಲು ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ನಿನಗೇನು? ರಾಘವನೇ, ಇವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗಿಯೇ ರಾವಣನ ಮಹಾನಗರಿಯನ್ನು ಅದರ ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಕಂದಕಗಳು, ತೋರಣಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಭವನಗಳು ಸಹಿತ ಭೇದಿಸಿ ತರುವರು. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಬೇಗನೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ಯೋಗ್ಯ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು.’ ‘ಮಧ್ಯಮ ಸ್ಕಂಧ’ ಎಂದರೆ ನಗರದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸೇನಾದಳ; ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳಿಗೂ ನೆರವು ಕಳುಹಿಸಬಲ್ಲದು. ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಆಶಾವಾದ — ಲಂಕೆ ದುರ್ಗಮವೇ, ಆದರೆ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ಈಗಾಗಲೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದೆ. ಒಬ್ಬ ದೂತನು ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯ ಮಾಡಲಾರದೇ? ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಬಲಶೇಷೇಣ ಕಿಂ ತವ’ (ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ನಿನಗೇನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು, ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಧಾನ ವಾನರರೇ ಸಾಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತೇನ ತು ಯುಕ್ತೇನ’ (ಯೋಗ್ಯ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಶುಭಮುಹೂರ್ತದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಜಯಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಗರ್ವದಿಂದ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಬಲೈಕದೇಶಃ ಕ್ಷಪಿತಃ’ (ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ) ಎಂದು ಅದನ್ನು ಅಲ್ಪವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದಾದಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಖಾತಾಂ ಸತೋರಣಾಂ ಸಪ್ರಾಕಾರಾಂ ಸಭವನಾಮ್’ (ಕಂದಕ, ತೋರಣ, ಪ್ರಾಕಾರ, ಭವನಗಳ ಸಹಿತ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ವಾನರರು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ತರಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಅವನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗವು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಬಲದ ಜ್ಞಾನವು ಸೈನ್ಯದ ಉತ್ಸಾಹವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ವಕ್ತಾರನ ಕ್ರಮವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದುದು — ಮೊದಲು ಭಯ, ಆಮೇಲೆ ಆಶೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನು ಅದರ ಭಂಗವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ