ಸರ್ಗ
ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ
ಶೋಕತ್ಯಾಗದ ಉಪದೇಶ, ಸೇತುಬಂಧದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ವಾನರರ ಶೌರ್ಯ, ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು
ಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನಿಗೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ವೀರನೇ, ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಕಟಪಡುವಂತೆ ನೀನೇಕೆ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತೀಯೆ? ಹೀಗಾಗಬೇಡ; ಕೃತಘ್ನನು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ನೀನು ಸಂತಾಪವನ್ನು ತೊರೆ. ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿ ದೊರಕಿರುವಾಗ, ಶತ್ರುವಿನ ನೆಲೆಯೂ ತಿಳಿದಿರುವಾಗ, ನಿನ್ನ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೀನು ಮತಿವಂತ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಪ್ರಾಜ್ಞ, ಪಂಡಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃತಾತ್ಮನಾದ ಪುರುಷನು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊರೆ. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ನಾವು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರುವೆವು, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆವು. ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದ, ದೀನನಾದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ಕುಸಿಯುತ್ತವೆ, ಅವನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ.’ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಿತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿವಧೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಇಂದು ಅವನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಘ್ನ ಇವ ಸೌಹೃದಮ್’ (ಕೃತಘ್ನನು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹರಿತವಾಗಿದೆ — ಕೃತಘ್ನನು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆಯುವಂತೆ ಶೋಕವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊರೆಯಬೇಕು. ಶೋಕದ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಮೊದಲ ತರ್ಕವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ತಿಳಿಯದಿದ್ದುದು ಈಗ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಕರ್ಮದ ಸಮಯ, ಶೋಕದ್ದಲ್ಲ. ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದವನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯವೇ ಇಡೀ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲ. ‘ಮತಿಮಾನ್ ಶಾಸ್ತ್ರವಿತ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಪಂಡಿತಃ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ — ಇಂತಹವನಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಂತೆ ಶೋಕಿಸುವುದು ಶೋಭಿಸದು. ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ವಸ್ಥನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಂಕಾಮಾರೋಹಯಿಷ್ಯಾಮಃ’ (ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರುವೆವು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಮೇಲಿರುವುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಈ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಶೂರರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಗಲೂ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ನನ್ನ ತರ್ಕವೂ ದೃಢವಾಗಿದೆ — ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು. ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲು ನೀನು ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ರಾಘವನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವಂತೆ, ನಾವು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ನಗರವನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸು. ತ್ರಿಕೂಟಶಿಖರದ ಮೇಲಿರುವ ಆ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೋ. ವರುಣನ ನೆಲೆಯಾದ ಭಯಂಕರ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟದೆ, ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲಾಗದು. ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದವರೆಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತುಬಂಧವಾದ ಕೂಡಲೇ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ದಾಟಿತು, ಗೆದ್ದಿತು ಎಂದೇ ತಿಳಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕಾಮರೂಪಿ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೇತುವೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ನಳನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ (6.013.021) ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಾಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ತರ್ಕ ಸರಳ — ಅಡ್ಡಿ ಒಂದೇ, ಸಮುದ್ರ; ಅದಕ್ಕೆ ಉಪಾಯ ಸೇತುವೆ; ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಯುದ್ಧ ಗೆದ್ದಂತೆಯೇ. ವಾನರರ ಹರ್ಷವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ದರ್ಶನಾದವಧಾರಯ’ (ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೋ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದೇ ರಾವಣವಧೆಯ ನಿಶ್ಚಯ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಷ್ಟು ದೃಢವೆಂದರೆ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುದೇ ವಿಜಯ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವುದು ದುಷ್ಕರ, ರಾವಣವಧೆಯಾದರೋ ಸುಕರ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ವಿಕಲವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಸಾಕು. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಮನುಷ್ಯನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ. ಶೌಟೀರ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವೇ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಅಲಂಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ನಿನ್ನಂತಹ ಶೂರರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ, ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತು ನಾಶವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ಶೋಕವು ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೀನು ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ನನ್ನಂತಹ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥ. ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದ ನಿನ್ನ ಎದುರು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲವನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ನಾನು ಕಾಣೆ.’ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶೌಟೀರ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮದ್ವಿಧೈಃ ಸಚಿವೈಃ’ (ನನ್ನಂತಹ ಸಚಿವರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಕೇವಲ ಮಿತ್ರನಲ್ಲ, ಸಚಿವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕವು ಎರಡು ಬಗೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಶೌರ್ಯದ್ದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕತ್ಯಾಗವು ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಸಿದ್ಧತೆ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಶಯ. ‘ವಿನಷ್ಟೇ ವಾ ಪ್ರಣಷ್ಟೇ ವಾ’ (ನಾಶವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಕಳೆದುಹೋದಾಗ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ವಸಾಮಾನ್ಯವಾದುದು — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ನಾಶವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿರಲಿ, ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಶೋಕ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಸೀತೆ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ, ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಅಷ್ಟೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಎಡೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ.
‘ವಾನರರಿಗೆ ವಹಿಸಿದ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವು ವಿಫಲವಾಗದು; ಅಕ್ಷಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬೇಗನೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಪತಿಯೇ, ಶೋಕವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವುದು ಸಾಕು; ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದ, ಮಂದರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ನಿರರ್ಥಕರು; ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಉಗ್ರನಾದವನಿಗೇ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ಭಯಂಕರವಾದ ನದೀಪತಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನೀನು, ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು. ಆ ಸೈನ್ಯಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ದಾಟಿದರೆ, ಗೆದ್ದಾಯಿತು ಎಂದೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸು; ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ದಾಟಿತು, ಗೆದ್ದಿತು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶೂರರಾದ ಈ ವಾನರರು ಬಂಡೆಗಳ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಮಳೆಗರೆದು ಆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವರು. ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ಹೇಗಾದರೂ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡರೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹತನಾದನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುವೆ. ಬಹಳ ಹೇಳಿ ತಾನೇ ಏನು? ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನೀನು ವಿಜಯಿಯಾಗುವೆ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹರ್ಷಿಸುವಂತಹ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೋಕದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಕ್ರೋಧವೇ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ಸರ್ವಂ ತೀರ್ಣಂ ಚ ಮೇ ಸೈನ್ಯಮ್’ (ನನ್ನ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ದಾಟಿತು) ಎಂಬ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪದಗುಚ್ಛವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಶಕುನಗಳಲ್ಲಿನ ನಂಬಿಕೆ ಈ ಕಾಂಡದ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಕೋಟೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಚಾರಯ’ (ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಉಪಾಯದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಬುದ್ಧಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೈನ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾಯಕನೇ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ‘ಶಿಲಾಪಾದಪವೃಷ್ಟಿಭಿಃ’ (ಬಂಡೆ-ಮರಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಯುದ್ಧಶೈಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು ಬಂಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳೇ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥