॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 1ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಚಿಂತೆ

ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸೇವಕರು, ಪ್ರೀತಿಯ ಆಲಿಂಗನ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಚಿಂತೆ

ಹನುಮಂತನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಹನುಮಂತನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಗರುಡ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಉರಗ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ರಾವಣನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೇ ನಂಬಿ ಹೊಕ್ಕು, ಯಾರು ತಾನೇ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೊರಬರಬಲ್ಲರು? ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕಾವಲಿರುವ, ಎದುರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾದ ಆ ನಗರವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲರು?’ ರಾಮನ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಆಮೇಲೆ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಅನಂತರ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೊರಬಂದದ್ದು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದೂ ದುಷ್ಕರ; ಆದರೆ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡಿದನಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯ. ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ಉಪಮೆಯು ಹನುಮಂತನ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯುವು ಅವನ ತಂದೆಯೇ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಮನಸಾಪಿ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಬೇರೆಯವರು ಅಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಆರರು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವ-ದಾನವಾದಿ ಆರು ಗಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಕಡೆ ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಒಳಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬಂದಿದ್ದಾನೆ.

ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲದವನು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ಸೇವಕನ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೇವಕರ ಮೂರು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಒಡೆಯನು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿ, ಒಡೆಯನ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಬೇರೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಸೇವಕನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಿಯಮಿತನಾಗಿ, ಸಮರ್ಥನೂ ಯೋಗ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾಜನಿಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದವನು ಮಧ್ಯಮ ಮನುಷ್ಯ. ನಿಯಮಿತನಾಗಿ, ಸಮರ್ಥನೂ ಯೋಗ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾಜನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಮಾಡದವನನ್ನು ಪುರುಷಾಧಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ತನಗೆ ವಹಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನನ್ನು ಕೀಳಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಸೇವಕ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಮಾತ್ರವೇ ಅವನಿಗೆ ವಹಿಸಿದ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವನು ಲಂಕೆಯ ಕೋಟೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ, ರಾವಣನ ದರ್ಶನ — ಇವನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೆರಡರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲೂ ‘ಭೃತ್ಯೋ ಯುಕ್ತಃ ಸಮರ್ಥಶ್ಚ’ (ಯೋಗ್ಯನೂ ಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಸೇವಕ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದಗುಚ್ಛವಿದೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಧ್ಯಮಂ ನರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷಾಧಮಮ್’ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವಿಂಗಡಣೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ತುತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸೇವಾಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವೂ ಹೌದು — ಸೇವಕನ ಗುಣವು ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಹಿತದ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಮನು ಆಜ್ಞೆಯಷ್ಟನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅಧಮನು ಅದನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಉತ್ತಮನಾದರೋ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಂದು ವೈದೇಹಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು, ರಘುವಂಶ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆವು. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಂದವನಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾರೆನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದೀನನಾದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೊರೆಯುತ್ತಿದೆ.’ ವನವಾಸಿಯಾದ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲದವನು; ಕೊಡಲು ಅವನ ಬಳಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಈ ಸಮಯ ಒದಗಿರುವಾಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವೆನಿಸುವ ಈ ಆಲಿಂಗನವನ್ನೇ ನೀಡಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪುಳಕಿತ ದೇಹದವನಾದ ರಾಮನು, ಕೃತಾತ್ಮನಾಗಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆಲಿಂಗನವೇ ರಾಮನ ಸರ್ವಸ್ವ — ಒಡೆಯನ ಆಲಿಂಗನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬಹುಮಾನ ಸೇವಕನಿಗೆ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಭಾವ. ಹನುಮಂತನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇಹದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಬಹುಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ರಾಮನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ, ಆಲಿಂಗನವು ಅವನ ಹೃದಯದ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾತ್ಮಾನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ಗರ್ವಪಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಕೃತಕಾರ್ಯಮ್’ (ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸಫಲತೆಯೂ, ‘ಉಪಾಗತಮ್’ (ಬಳಿಗೆ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಒಡೆಯನ ಆಲಿಂಗನವೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಪರಮಫಲ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಲೋಚಿಸಿ, ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟವೇನೋ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು; ಆದರೆ ಸಾಗರವನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿದೆ. ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಅಪಾರ ಜಲರಾಶಿಯ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ವಾನರರು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಹೋದಾರು? ವೈದೇಹಿಯೂ ನನಗೆ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾಳೆ — ವಾನರರು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವೇನು?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ, ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಭಾವ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರೀತಿಯು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿ ದೊರಕಿತು, ಆದರೆ ಅವಳಿರುವುದು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ದಾಟಬಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯವಲ್ಲ. ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದೆ ಇದೇ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು ಎಂದು ರಾಮನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಡದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವಸ್ಯೋಪಶೃಣ್ವತಃ’ (ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು, ರಾಮನು ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ಸಾಹವಚನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ