ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅದರ ನಿವಾರಣೆ
ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯ, ರಾಮನಿಗೆ ತಕ್ಕ ವಿಜಯ, ವಾನರಬಲದ ವರ್ಣನೆ, ರಾಮನ ಆಗಮನದ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಸೀತೆಯ ಶಾಂತಿ, ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಸಮಾಪ್ತಿ
ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ದೇವಿ ಸೀತೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಹೊರಡಲು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಮತ್ತೆ ಕಳವಳದಿಂದ ಈ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: ‘ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ವೀರನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮರೆಯಾದ ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿದುಕೋ; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನ ಈ ಶೋಕಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ಬಿಡುಗಡೆ ದೊರೆತೀತು. ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ, ದುಃಖದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಂಡ, ದುರ್ಗತಿಗೆ ಬಿದ್ದ, ದುಃಖಭಾಗಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣಿಸದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶೋಕವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುವುದು.’ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ದೂತನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹೊರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೋಕವಿಪಾಕಃ’ (ಶೋಕಪರಿಣಾಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮದ ಫಲವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನನ್ನು ‘ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾ’ (ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳು) ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳು ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಅವಳ ಒಂಟಿತನದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದು ದಿನವೂ ಅವಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭ. ‘ಪುನರಾಗಮನಾಯ’ (ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು, ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೂ ನಡುವಿನ ಕಾಲ ಅವಳಿಗೆ ಅಸಹನೀಯ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದುಃಖಾದ್ ದುಃಖಪರಾಭೂತಾಮ್’ (ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪರಾಭವಗೊಂಡವಳು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖಪರಂಪರೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ವೀರನೇ, ಈ ಮಹಾಸಂದೇಹವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವಂತಿದೆ — ನಿನ್ನಂತಹ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳು ಇದ್ದರೂ, ಆ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಾಗಲೀ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾಗಲೀ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ದಾಟುವರು? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಮೂರೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಿನತೆಯ ಮಗನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ, ವಾಯುವಿಗೆ, ಮತ್ತು ನಿನಗೆ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹೀಗೆ ಮೀರಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ? ಹೇಳು.’ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು — ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸಾಗರಲಂಘನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡಿದ್ದಾಳೆ, ವಾನರರು ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವ ಕಲ್ಪನೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ‘ಕಾರ್ಯನಿರ್ಯೋಗೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ಯನಿಯೋಗೇ’ ಎಂದಿದೆ. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಕಾರ್ಯವಿದಾಂ ವರಃ’ (ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅವಳ ಆಸರೆ. ‘ತ್ರಯಾಣಾಮ್ ಏವ ಭೂತಾನಾಮ್’ (ಮೂರೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುಗಳಿಗೆ ಸಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬನ ಬಲವು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಚಿಂತೆ.
‘ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾಕು; ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬಲದ ಉದಯವು ನಿನಗೇ ಕೀರ್ತಿದಾಯಕವಾಗುವುದು, ರಾಮನಿಗಲ್ಲ. ರಾಮನು ಸಮಗ್ರ ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಕೀರ್ತಿಕರವಾಗುವುದು. ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಆ ವೀರನ ಭಯದಿಂದಲೇ ವನದಿಂದ ಕಪಟದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ, ರಾಘವನು ಕಳ್ಳತನದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಶೂರನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುವುದೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸು.’ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೂ ಆದ ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಉಳಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಅರಿವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ — ರಾವಣನು ಕಪಟದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ರಾಮನಾದರೋ ಬಹಿರಂಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು. ಪತಿಯ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಅವಳ ಪರಮ ಗುರಿ; ತನ್ನ ಶೀಘ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಳು ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಉಪಧಿನಾ’ ಎಂದರೆ ಕಪಟದಿಂದ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಎಂದರ್ಥ. ‘ಬಲೋದಯಃ’ ಎಂದರೆ ಬಲದ ಉದ್ರೇಕ, ಪ್ರಕಾಶ ಎಂದರ್ಥ; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯೂ ಇದನ್ನು ‘ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹದಾಗುವುದು (ಶ್ರೀರಾಮನಿಗಲ್ಲ)’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೇತುಸಂಹಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ಸೀತೆಯು ಕೇವಲ ಭಾವದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ವಿನಯಯುಕ್ತ; ಅವಳು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ದೇವಿ, ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಸಂಪನ್ನರೂ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳವರೂ ಆದ ವಾನರರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಗತಿಯು ಮೇಲಾಗಲೀ ಕೆಳಗಾಗಲೀ ಅಡ್ಡವಾಗಲೀ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ, ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವಾನರರು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ನನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಆದ ಅನೇಕ ವನವಾಸಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ಸುಗ್ರೀವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳ ಮಾತೇನು? ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆಯು ವಾನರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಲಿ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೂತನು ಸಾಮಾನ್ಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನೀತಿ — ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ದೂತನೇ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿರುವಾಗ, ಅವನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಎಲ್ಲರೂ ದಾಟುವರು. ‘ಮನಃಸಂಕಲ್ಪಸದೃಶಾಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳವರು) — ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವರೂ ತಕ್ಷಣ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕಲ್ಪಸಂಪಾತಾಃ’ ಎಂಬ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ನ ತಿರ್ಯಕ್ ಸಜ್ಜತೇ ಗತಿಃ’ (ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಗತಿಯು ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ) — ಅವರ ಗತಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. ‘ಅಸಕೃತ್ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀಕೃತಾ ಭೂಮಿಃ’ (ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವಾಗ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯವನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ, ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು; ನಿನ್ನ ದುಃಖವು ದೂರವಾಗಲಿ. ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪುವರು. ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ನರಸಿಂಹರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನನ್ನ ಬೆನ್ನೇರಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು. ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ಸಿಂಹಸದೃಶನಾದ ಶತ್ರುಘಾತಕ ರಾಘವನನ್ನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದವರಾಗಿ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವ, ಸಿಂಹ-ಶಾರ್ದೂಲಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಗಜೇಂದ್ರರಂತಿರುವ ವೀರವಾನರರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದ ಮಲಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಪರ್ವತಗಳಂತೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಇರುವ ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಹುಬೇಗನೆ ಕೇಳುವೆ. ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಶತ್ರುದಮನ ರಾಘವನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯು ಕ್ರಮೇಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ವಾನರರ ಆಗಮನ, ಅನಂತರ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಗರ್ಜನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ಸುಖದೆಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ಪೃಷ್ಠಗತೌ’ (ನನ್ನ ಬೆನ್ನೇರಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೆನ್ನೇರುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ಏರಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನಾದರೋ ಏರುವನು. ‘ವಾರಣೇಂದ್ರಾಭಾನ್’ ಎಂದರೆ ಗಜೇಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಮಹಾಕಾಯರು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವಾನರೇಂದ್ರಾಭಾನ್’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯೌ ಇವ ಉದಿತೌ’ (ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸೌಮ್ಯತೆಯೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಲಂಕಾಮಲಯಸಾನುಷು’ ಎಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಮಲಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ‘ಶೈಲಾಂಬುದನಿಕಾಶಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ಮೋಡಗಳಂತಹ ಮಹಾಕಾಯರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥಾನಕದ ಸುಖಾಂತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತದಲಂ ಪರಿತಾಪೇನ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸಂದೇಹ’ ಎಂಬ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಏಕೋತ್ಪಾತೇನ’ (ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ‘ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೇರ ಉತ್ತರ. ‘ಧನುಷ್ಮಂತಮ್’ (ಧನುರ್ಧಾರಿ) ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಧನುಷ್ಪಾಣಿಮ್’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳವನು) — ಅರ್ಥ ಸಮಾನ.
ನಿನ್ನ ಬಗೆಗಿನ ಅತಿಶೋಕದಿಂದ ಹಾಗೆ ಅತಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ ದೈನ್ಯದ ಮಾತನ್ನಾಡದ ಆ ಮೈಥಿಲಾತ್ಮಜೆಯು, ನಾನು ಮಂಗಳಕರವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡಳು, ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸುಂದರಕಾಂಡವು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥