॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು

ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ, ಸೀತೆಯ ಉಪಾಲಂಭ, ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಚೂಡಾಮಣಿಯ ದಾನ, ಬೆನ್ನೇರುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವಿ ಜಾನಕಿಯು ಹಿಂದೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರಹಸ್ಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಗುರುತಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಸೀತೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉತ್ತರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ದಂಪತಿಗಳಿಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ದೃಢವಾದ ಗುರುತು. ಹನುಮಂತನ ನಿವೇದನೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನೀನು’ ಎಂದರೆ ರಾಮ.

ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ನೀನು’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿಯು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದು, ನಿನಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಎದ್ದಳು. ಆಗ ಒಂದು ಕಾಗೆಯು ಥಟ್ಟನೆ ಹಾರಿಬಂದು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಅವಳ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿತು. ಅನಂತರ ಸರದಿಯಂತೆ ನೀನು ದೇವಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದಾಗ, ಅದೇ ಪಕ್ಷಿಯು ಮತ್ತೆ ಬಂದು ದೇವಿಗೆ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದು ಅದು ಬಲವಾಗಿ ಸೀಳಿತು; ಅವಳ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ನೀನು ಆಗ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡೆ. ಆ ಕಾಗೆಯಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವಿಯೇ ಸುಖನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಭೀರುವೇ, ಉಗುರುಗಳ ತುದಿಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿದವನು ಯಾರು? ಕ್ರುದ್ಧವಾದ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪದೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವವನು ಯಾರು?’ ಅಂದರೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆಯೇ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ಥಟ್ಟನೆ ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ — ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ಹರಿತ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದು ಅವಳೆದುರೇ ನಿಂತಿತ್ತು, ಓಡಿಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಕಾಗೆಯು ಇಂದ್ರನ ಮಗನೆಂದು ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ; ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಅದು ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸಾಧಾರಣ ಪಕ್ಷಿಯಲ್ಲ, ದೇವಾಂಶವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಸೀತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪರ್ಯಾಯೇಣ’ (ಸರದಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು — ಮೊದಲು ಸೀತೆ ರಾಮನ ಬಳಿ, ಅನಂತರ ರಾಮ ಸೀತೆಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿದದಾರ’ ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗವು ಪರೋಕ್ಷ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಕಿಲ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಎಂದು ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು; ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಸ್ವತಃ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದನು. ರಾಮನ ನಿದ್ರೆಯು ದೇವಿಯ ರಕ್ತದಿಂದ ಭಂಗವಾಯಿತು, ಅವಳ ಕೂಗಿನಿಂದಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಹನಶೀಲತೆಯೂ ಪತಿಯ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಕೆಡಿಸಬಾರದೆಂಬ ಅವಳ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಗೆಯ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಉಗುರುಗಳಿದ್ದರೂ ಅದು ಓಡಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ.

ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತಿರುಗಿದವು, ನೀನು ಆ ಕಾಗೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರವಾದ ದಂಡನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಒಂದು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದೆ; ಆ ಚಿಕ್ಕ ದರ್ಭೆಯೂ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿತು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯೂ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಗೆಯ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದೆ; ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದರ್ಭೆಯು ಕಾಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋಯಿತೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ಭಯಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಾಗೆಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿದರೂ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯಾರೂ ಧೈರ್ಯಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅದು ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೇ ಬಂದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಶರಣಾಗತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನೀನು, ವಧೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಶರಣಾಗತವಾದ ಅದನ್ನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದೆ — ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆ ರಾಮನ ವ್ರತ. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅದರ ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾಶಮಾಡಿದೆ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನಾದರೋ ಕಾಪಾಡಿದೆ. ಅನಂತರ ಆ ಕಾಗೆಯು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ನಿನಗೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನ ನೆಲೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನೀನು ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ, ಶೀಲವಂತನು.’ ಈ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ದುಷ್ಟನಿಗೆ ದಂಡನೆ, ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ. ಕಾಗೆಯು ಅಪರಾಧಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಶರಣು ಬಂದ ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ; ಅಸ್ತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಲಾಯಿತು — ಅದು ಒಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾಶಮಾಡಿತು. ‘ತ್ರೀನ್ ಲೋಕಾನ್ ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕರುಣೆಯೇ ಏಕಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಇದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಕಾಗೆಗೂ ಇಂತಹ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ಏಕೆ ದಂಡಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ‘ಮೋಘಮ್ ಅಸ್ತ್ರಂ ನ ಶಕ್ಯಂ ಕರ್ತುಮ್’ (ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ಅಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮ — ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ಗುರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವಳು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆದರೂ ರಾಘವನೇ, ಇಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದೂ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ದಾನವರಾಗಲೀ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲೀ, ಅಸುರರಾಗಲೀ, ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಲೀ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೆದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನಿನಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಆದರವೋ ಆತುರವೋ ಇದ್ದರೆ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಲ್ಲು. ಅಥವಾ ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ವಾಯು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವರು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರು; ಆದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ? ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನನ್ನದೇ ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವಿರಬೇಕು; ಅದರಿಂದಲೇ ಸಮರ್ಥರಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಶತ್ರುತಾಪನರಿಬ್ಬರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೂ ರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು, ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವಳ ವೇದನೆಯ ಮೂಲ. ವೈದೇಹಿಯ ಈ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ, ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದೆನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಾಲಂಭವು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ನಿರಾಶೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವಳು ರಾಮನ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಪಾಪವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಂಭ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆದರ, ಆತುರ, ಚಿಂತೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ ಆತುರಪಡು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಪ್ರತಿಸಮಾಸಿತುಮ್’ ಎಂದರೆ ತಡೆಯಲು, ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಎಂದರ್ಥ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೇ — ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮತ್ತೆ ನಾನು ಆ ಪೂಜ್ಯಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು — ‘ದೇವಿ, ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ರಾಮನು ದುಃಖದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ; ಅವರಿಗೆ ನಿನ್ನ ನೆಲೆಯೇ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೇಗೋ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಶೋಕಿಸುವ ಕಾಲವಲ್ಲ. ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನೀನು ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸು. ನರಶಾರ್ದೂಲರೂ ಶತ್ರುತಾಪನರೂ ಆದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವರು. ಸುಂದರಿಯೇ, ರೌದ್ರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ರಾಘವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು. ನಿಂದಾರಹಿತಳೇ, ರಾಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಲ್ಲ ಗುರುತನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಯಾವ ರಾಕ್ಷಸನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಜಡೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದಿದ್ದ ಈ ಉತ್ತಮ ಮಣಿಯನ್ನು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಚ್ಚಿ ಅವಳು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ. ರಘುಪ್ರಿಯನೇ, ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಆ ಮಣಿಯನ್ನು ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆನು. ಆ ಮಣಿಯೇ ಈಗ ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ‘ತ್ವಚ್ಛೋಕವಿಮುಖಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನು; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯೂ ಇದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಸ್ಥಳ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಅನಂತರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕಾದಹನ, ರಾವಣವಧೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವಿಕೆ; ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನು ದೂತನ ಮಾತನ್ನು ನಂಬುವಂತೆ ಗುರುತನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಾಃ ದಿಶಃ ಅಭಿವೀಕ್ಷ್ಯ’ (ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಣಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅದು ಸೀತೆಯ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೂ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ಆಶೆಗೂ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ‘ನಿನಗಾಗಿ’ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಅವಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಆತುರಪಟ್ಟೆನು. ಹೊರಡಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು, ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಂದರವರ್ಣದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದವಳಾಗಿ, ದೀನಳಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದಿತ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವಳಾದಳು. ನನ್ನ ನೆಗೆತದ ಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು, ಶೋಕದ ವೇಗದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಅವಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ನೀನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನನ್ನೂ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ನನ್ನ ಮೈದುನ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಅವಳಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದು ದೂತನಿಗೆ ಸುಲಭ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯಿದೆ. ಆಗ ನಾನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೇಳಿದೆನು — ‘ಜನಕನಂದಿನಿಯಾದ ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರು; ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ಇಂದೇ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿರುವ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಘವನನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ದೇವಿಯು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರುವುದು ನನ್ನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಾಗ, ಕಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ವಿವಶಳಾಗಿದ್ದ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು? ಅದು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆದುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಆ ರಾಜಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲಿರುವರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನೀನೇ ಹೋಗು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ಪತಿವ್ರತೆಯ ಧರ್ಮವು ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸಂಕಟದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಪರಪುರುಷನ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿವರ್ಧಮಾನಮ್’ (ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಹನುಮಂತನು ನೆಗೆಯಲು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅದನ್ನು ಕಂಡೇ ಸೀತೆಯು ಅವನ ಹೊರಡುವಿಕೆ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದು ವ್ಯಾಕುಲಳಾದಳು. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟುದು — ಅವನು ಒಡತಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿರುವಾಗ ಪರಪುರುಷನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರುವುದಿಲ್ಲ; ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶವು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಾದುದು, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ; ರಾಮನೇ ಬಂದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (34–40) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸೀತಾ-ಹನುಮಂತರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ‘ಸಭಾಗ್ಯೋಽಸಿ’ (ನೀನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ವಿರಹವೇದನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕಾಣಲಾಗದವನನ್ನು ಈ ವಾನರನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವನು. ‘ಕಾಲೇನೋಪನಿಪೀಡಿತಾ’ (ಕಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ದೈವದ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದವಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೋಷವಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ಈಗಲಾದರೋ ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿರುವ ಅವಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹನುಮಂತ, ಸಿಂಹಸದೃಶರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೂ ನನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ-ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಮಹಾಬಾಹು ರಾಘವನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಾರುಮಾಡುವಂತೆ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು. ನನ್ನ ಈ ತೀವ್ರವಾದ ಶೋಕವೇಗವನ್ನೂ, ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಗದರಿಕೆಯನ್ನೂ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳು. ವಾನರವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಮಂಗಳಮಯವಾಗಲಿ.’ ರಾಜನೇ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತೆಯು ವಿಷಾದದಿಂದ ಈ ಮಾತೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದಳು. ನಾನು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸೀತೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಶಲದಿಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ನಂಬು — ಅವಳು ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ನಿನಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಮಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಕುಶಲ, ಆರೋಗ್ಯ ಎಂದರ್ಥ. ‘ದುಃಖಾಂಬುಸಂರೋಧಾತ್’ (ದುಃಖಜಲದ ಬಂಧನದಿಂದ) ಎಂಬುದು ರೂಪಕ — ದುಃಖವೇ ಜಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸಿಲುಕಿದ್ದಾಳೆ, ರಾಮನೇ ಅವಳನ್ನು ಪಾರುಮಾಡುವ ಉಪಾಯ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಶಿವಶ್ಚ ತೇಽಧ್ವಾಸ್ತು’ (ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಮಂಗಳಮಯವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಸೀತೆಯು ದೂತನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ