ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು
ಸೀತೆಯ ಶೀಲ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ, ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ, ವಾನರವೀರರ ಬಲವರ್ಣನೆ, ಹೆಸರಿನ ಘೋಷಣೆ, ಸೀತೆಯ ದುರವಸ್ಥೆಯ ನಿವೇದನೆ
ಈ ವೃತ್ತಾಂತವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಘವನ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸಫಲವಾಯಿತು, ಸುಗ್ರೀವನ ಆತುರವೂ ಸಫಲವಾಯಿತು; ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿತು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವು ಅವಳಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲಳು, ಕ್ರುದ್ಧಳಾದರೆ ಅವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲೂ ಬಲ್ಲಳು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಅವನ ದೇಹವು ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ಜನಕನ ಮಗಳು ಏನನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲಳೋ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯೂ ಮಾಡಲಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ರಾವಣನನ್ನು ತಾನೇ ಭಸ್ಮಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥಳು, ಆದರೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ರಾಮನೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಜೀವವು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಎಂದು ಅವನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅವನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯ ಉಪಮೆಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯು ಅಗ್ನಿಗಿಂತಲೂ ತೇಜಸ್ವಿನಿ. ‘ಶೀಲಮ್ ಆಸಾದ್ಯ’ (ಶೀಲವನ್ನು ಕಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತು, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವೇ ಅವನ ಯಾತ್ರೆಯ ಪರಮಫಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಘವನ ಪ್ರಯತ್ನ, ಸುಗ್ರೀವನ ಆತುರ, ಹನುಮಂತನ ಸಂತೋಷ — ಈ ಮೂರರ ಸಫಲತೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ಈ ಭಾಗವು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ವಾನರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಕಪಿಗಳ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಈ ಕಾರ್ಯ ಹೀಗಾಗಿರುವಾಗ, ನಿಮಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿರುವಾಗ, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೇ ಹೋಗಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಕಾಣುವುದು ನ್ಯಾಯವಾದೀತು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣನನ್ನೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಲು ಸಾಕು; ಇನ್ನು ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳೂ ಆದ ವೀರವಾನರರಾದ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಕೂಡಿದರೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ನಾನಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ, ಮುಂದಾಳುಗಳ ಸಹಿತನಾದ, ಪುತ್ರರೊಡನೆಯೂ ಸಹೋದರರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ರಾವಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ವಧಿಸುವೆನು. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬ್ರಾಹ್ಮ, ರೌದ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ವಾರುಣ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾದವುಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನ್ನೂ ನಾನು ನಾಶಮಾಡುವೆನು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವೆನು. ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತರೆ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವುದು; ನಾನು ಸುರಿಸುವ ಅತುಲವಾದ ನಿರಂತರ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯು ರಣದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲದು, ಇನ್ನು ಆ ನಿಶಾಚರರ ಪಾಡೇನು? ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವು ನನ್ನನ್ನೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸಾಗರವೂ ತನ್ನ ತೀರವನ್ನು ಮೀರಬಹುದು, ಮಂದರಪರ್ವತವೂ ಕದಲಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವು ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಅಲುಗಿಸಲಾರದು. ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಸಂಘಗಳ ಮತ್ತು ಅವರ ಪೂರ್ವಜರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕೆ ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ವೀರಕಪಿ ಅಂಗದನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರ ನೀಲನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮಂದರಪರ್ವತವೂ ಪುಡಿಯಾಗಬಹುದು, ಇನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾಡೇನು? ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಉರಗರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು — ಇವರಲ್ಲಿ ಮೈಂದನಿಗಾಗಲೀ ದ್ವಿವಿದನಿಗಾಗಲೀ ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ಹೇಳಿರಿ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಗಳು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು; ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು.’ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಸಾಹಸದ ಉತ್ಕರ್ಷ — ರಾಮನ ಆಗಮನವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವುದನ್ನು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಭವತಾಮ್ ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಃ’ (ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತರೆ); ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಶಿಸ್ತಿನ ಭಾವ. ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನ ಬಲವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜಾಂಬವಂತನ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಅಂಗದನ ಪರಾಕ್ರಮ, ನೀಲನ ವೇಗ, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರ ಅಜೇಯತೆ — ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (5.058.001ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ 5.058.013ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗೆ) ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಬಾಯಲ್ಲಿವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಹನುಮಂತನ ಮಾತು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಶೀಘ್ರ ಬಿಡುಗಡೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವಾನರರ ಗೌರವ. ವಾನರರೇ ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತಂದರೆ ಅವರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರ ಮುಂದೆ ಪರಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವರು. ಬ್ರಾಹ್ಮ, ರೌದ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ವಾರುಣ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತನ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ‘ರುಣದ್ಧಿ ತಮ್’ (ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ), ‘ರುಣದ್ಧಿ ಮಾಮ್’ (ನನ್ನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪಂಕ್ತಿಗಳ ವೈರುಧ್ಯ ಸುಂದರವಾದುದು — ಅನುಮತಿಯಿದ್ದರೆ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ದೂತನ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತಿಳಿವು. ವಾನರವೀರರ ಪರಿಚಯವೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಇವರೇ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗುವರು. ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳೆಂಬುದು, ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂಬಂತೆ, ಅವರ ದಿವ್ಯಜನ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು, ಸುಟ್ಟೆನು, ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿದೆನು; ಎಲ್ಲ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿದೆನು — “ಅತಿಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯ; ರಾಘವನಿಂದ ಪಾಲಿತನಾದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯ. ನಾನು ಕೋಸಲರಾಜನ ದಾಸನಾದ, ಪವನನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹನುಮಂತನು” ಎಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾನು ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿದೆನು.’ ಈ ಘೋಷಣೆಯು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದ್ಘೋಷ — ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಕೋಸಲರಾಜನ ದಾಸ’ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪರಿಚಯವು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸೇವಕತ್ವದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಇದನ್ನೇ ಘೋಷಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಹೆಮ್ಮೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಘೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ — ಈ ಮೂವರ ಜಯವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ಹೆಸರು — ಈ ಕ್ರಮವು ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಯೈವ’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ತಾನು ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆನೆಂದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದರೆ ಹೇಳುವುದೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಅಶೋಕವನದ ನಡುವೆ, ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ, ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆಯು ಕರುಣಾಜನಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ಅವಳು ಮೇಘರೇಖೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಬಲದಿಂದ ಮದಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವಳು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ಸುಂದರ ನಿತಂಬಗಳುಳ್ಳವಳೂ ಆದ ಜಾನಕಿಯು ಬಂಧಿತಳಂತೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಶುಭೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳು; ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪೌಲೋಮಿ (ಶಚಿ) ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಚಿತ್ತಳು. ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಆ ಪ್ರಮದಾವನದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೊಡನೆ ಕಂಡೆನು — ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳು, ದೀನಳು, ಪತಿಯ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದವಳು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವಳು, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವಳು. ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಗೋ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆನು; ಅನಂತರ ಅವಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದೆನು, ಎಲ್ಲ ವಿಷಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದೆನು. ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸ್ನೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಅವಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು; ಅವಳ ನಡತೆ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದುದು, ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಭಕ್ತಿ ಉತ್ತಮವಾದುದು. ಅವಳು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದು ಆ ದಶಾನನನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಅವನ ವಧೆಗೆ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗುವನು. ಸ್ವಭಾವತಃ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಮೈಯುಳ್ಳ ಅವಳು ಅವನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೃಶಳಾಗಿ, ಪಾಡ್ಯದ ದಿನ ಓದುವವನ ವಿದ್ಯೆಯಂತೆ ಕ್ಷೀಣಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರತೀಕಾರವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸಿರಿ.’ ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವೂ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೀಣತೆಯವು — ಮೋಡದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿ, ಪಾಡ್ಯದಂದು ಓದದ ವಿದ್ಯೆ. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಪಾಡ್ಯದಂದು ಅನಧ್ಯಾಯ (ವೇದಾಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ರಜೆ), ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧ್ಯಯನವಿಲ್ಲದೆ ವಿದ್ಯೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಪಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್’ (ಏರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗವು ಎಲ್ಲರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತರ ಚರ್ಚೆಯ ಆರಂಭ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸೀತಾವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ — ಹಿಂದೆ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ, ಈಗ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ. ‘ಪೌಲೋಮೀವ ಪುರಂದರೇ’ (ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪೌಲೋಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಶಚಿಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಶಚಿಯೂ ನಹುಷನಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಳು, ಆದರೂ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಶ್ವಾಸಮ್ ಉಪಪಾದಿತಾ’ (ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಾಯಿತು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನು ಬಹುವಿಧ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾವಣಾದ್ ವಿನಿವೃತ್ತಾರ್ಥಾ’ (ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳಿಗೆ ರಾವಣನೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಸಂಪತ್ತು, ರಾಜ್ಯ, ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನು ಅವಳು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮರ್ತವ್ಯಕೃತನಿಶ್ಚಯಾ’ (ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಕಾಲದ ತುರ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತಡವಾದರೆ ಸೀತೆ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಉಪಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಶೀಘ್ರಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥