॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 58ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ಲಂಕಾಯಾತ್ರೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು

ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಮೈನಾಕ, ಸುರಸೆ, ಸಿಂಹಿಕೆ, ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಸೀತಾದರ್ಶನ, ರಾವಣನ ಬೆದರಿಕೆ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನ, ಸಂಭಾಷಣೆ, ಚೂಡಾಮಣಿ, ವನಭಂಗ, ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಬಂಧನ, ರಾವಣನ ಸಭೆ, ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ, ಲಂಕಾದಹನ, ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನ

ಅನಂತರ ಆ ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರಲು, ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಜಾಂಬವಂತನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಕಪಿ ಅನಿಲಾತ್ಮಜನನ್ನು ಕಾರ್ಯದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ದೇವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಂಡೆ? ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾಳೆ? ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ದಶಾನನನು ಅವಳೊಡನೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಮಗೆ ಇದ್ದದ್ದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳು. ದೇವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹುಡುಕಿದೆ, ಅವಳು ಏನು ಉತ್ತರ ನೀಡಿದಳು? ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವು ಮುಂದೆ ಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವೆವು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾಗ ನಾವು ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವೇಕಿಯಾದ ನೀನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಅವನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡ ಆ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ವೃದ್ಧನಾಯಕನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿವೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದ ಮುಂದಿನ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏನನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಏನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ರಾಜನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಏನನ್ನು ನಿವೇದಿಸಬೇಕು, ಏನನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೂ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತಿದೆ — ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ. ಈ ಭಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥನದ ಭಾವವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ರೋಮಾಂಚನವು ಅವನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಭಾವಾವೇಶಗಳ ದೈಹಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಅತಿ ದೀರ್ಘ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಹನುಮಂತನು ಇಡೀ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಸಂಕ್ಷೇಪದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಮೊದಲನೆಯದು, ರಾವಣನ ವರ್ತನೆ ಎರಡನೆಯದು, ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಮೂರನೆಯದು — ವಾನರರ ಚಿಂತೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕ್ರಮ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಲ್ಲ, ಘಟನೆಗಳ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಒಂದು ಸಂವಾದದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

‘ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರಲ್ಲೇ ನಾನು ಮಹೇಂದ್ರದ ತುದಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದೆನು. ನಾನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಘೋರವಾದ ವಿಘ್ನದಂತಹದ್ದೊಂದು ಎದುರಾಯಿತು — ಅತಿ ಮನೋಹರವಾದ ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದೆನು. ದಿವ್ಯವೂ ಚಿನ್ನದ್ದೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಸಾರಿ “ಇದನ್ನು ನಾನು ಸೀಳಬೇಕು” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು. ನನ್ನ ಬಾಲದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಗಿರಿಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಿಖರವು ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು. ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತ ಆ ಮಹಾಗಿರಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವಂತೆ “ಮಗನೇ” ಎಂದು ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿತು: “ನನ್ನನ್ನು ವಾಯುವಿನ ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದೂ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೆಂದೂ ತಿಳಿ; ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಮೈನಾಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು ನಾನು. ಮಗನೇ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳು ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದವು; ಅವು ಮನಬಂದಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಪರ್ವತಗಳ ಈ ನಡತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಭಗವಾನ್ ಮಹೇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಇವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ನಾನಾದರೋ ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾದೆನು — ಕಂದಾ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುದಮನನೇ, ನಾನು ರಾಘವನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು; ರಾಮನು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮಿ.” ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮೈನಾಕನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಗಿರಿಗೆ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮೈನಾಕನು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದನು. ಆ ಮಹಾಶೈಲವು ತನ್ನ ಸುಂದರವಾದ ಮಾನವದೇಹದಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಯಿತು, ಪರ್ವತದೇಹದಿಂದಾದರೋ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿತು.’ ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮೈನಾಕನು ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದಿದ್ದನು, ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಎದೆಯಿಂದ ತಳ್ಳಿ ಬೀಳಿಸಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನು ಬಾಲದಿಂದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ — ಇದು ಮೂಲಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಪಾಠಾಂತರವಲ್ಲ. ಮೈನಾಕನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಂಬಂಧಗಳಿವೆ — ವಾಯುವಿನ ಸ್ನೇಹ, ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ, ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸೇವೆ. ಇದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಆದರ್ಶ — ಹಿಂದೆ ವಾಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಮೈನಾಕನು ಇಂದು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತೃವ್ಯಮ್’ (ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಸಂಬಂಧದ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೈನಾಕನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ರೂಪವನ್ನೂ — ಮಾನವರೂಪ ಮತ್ತು ಪರ್ವತರೂಪ — ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮಾನವರೂಪದಿಂದ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು, ಪರ್ವತರೂಪದಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ಉಳಿದನು. ಈ ಕಥನದ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದು. ಈ ಕಥನದ ಶೈಲಿ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೇರ ಮಾತುಗಳಾಗಿಯೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗರು ಮೈನಾಕನ ಧ್ವನಿಯನ್ನೇ ಸ್ವತಃ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶೈಲಿಯು ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸುರಸೆ, ಸಿಂಹಿಕೆ, ಲಂಕಾಪುರಿ, ರಾವಣ, ಸೀತೆ, ತ್ರಿಜಟೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಥೆಯು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹಿಂದೆ ಪರ್ವತಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಹಾರಿ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು, ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಾಯುವಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮೈನಾಕನೊಬ್ಬನೇ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಉಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮಾತ್ರ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೈನಾಕನನ್ನು ಮೊದಲು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಶತ್ರುದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ದೂತನಿಗೆ ಅಪರಿಚಿತವಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಸಂದೇಹದ ವಿಷಯ. ಆದರೆ ಮೈನಾಕನ ಮಧುರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ತತ್ಕ್ಷಣ ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕೋಪ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೈನಾಕನು ರಾಮನಿಗೆ ಬಳಸುವ ‘ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯು ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಗಳೂ ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

‘ಅನಂತರ ಉತ್ತಮ ವೇಗವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದೆನು. ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ನಾಗಮಾತೆಯಾದ ಸುರಸಾದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು; ಆ ದೇವಿಯು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಸುರರು ನಿನ್ನನ್ನು ನನಗಾಗಿ ವಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುವೆನು.” ಸುರಸೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಾನು ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ನಿಂತು, ಬಿಳಿಚಿದ ಮುಖದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು: “ದಾಶರಥಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ಆದ ರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ದೂತನಾಗಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಕಂಡು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುವೆನು — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.” ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ಸುರಸೆಯು, “ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗಲಾರರು — ಇದು ನನಗಿರುವ ವರ” ಎಂದಳು. ಸುರಸೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ನಾನು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದೆನು; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವುಳ್ಳವನಾದೆನು. ಅವಳೂ ನನ್ನ ಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬಾಯಿ ತೆರೆದಳು. ತೆರೆದ ಆ ಬಾಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದೆನು; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಗಾತ್ರದವನಾದೆನು. ಬೇಗನೆ ಅವಳ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದೆನು. ಅನಂತರ ಸುರಸಾದೇವಿಯು ತನ್ನ ನಿಜರೂಪದಿಂದ ನನಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು: “ಸೌಮ್ಯನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ಸೇರಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಾನರನೇ, ಸುಖಿಯಾಗಿರು; ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.” ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ “ಸಾಧು, ಸಾಧು” ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು.’ ಸುರಸೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಅವನು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಉಪಾಯದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ವಿನಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟಾಗಿ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಅವಳ ವರವೂ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನ ದಾರಿಯೂ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುವೆನು’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆಯ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿವರ್ಣವದನಃ’ (ಬಿಳಿಚಿದ ಮುಖದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ವಿನಯದ ಸೂಚಕ, ಭಯದದಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಸೆಯು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ದೇವತೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಫಲನಾದುದರ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮನ್ನಣೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುರಸೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ದೇವೈಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ’ (ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಅಂಶವಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ‘ಅಮರೈಃ’, ‘ಸುರೈಃ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸುರಸೆಯು ದೇವತೆಗಳ ನಿಯೋಗದಂತೆ ಹನುಮಂತನ ಬಲ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹನುಮಂತನ ದೇಹವು ಹತ್ತು ಯೋಜನದಿಂದ ಹದಿನೈದು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಕುಗ್ಗುವುದು — ಈ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಉಪಾಯಗಳು ಅವನ ‘ಮಹಿಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅಣಿಮಾ’ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗಲಾರರು’ ಎಂಬುದು ಸುರಸೆಯ ವರ; ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವರವೂ ಭಂಗವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅವನೂ ತಿನ್ನಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯ ಈ ವಿಜಯವು ಬಲದ ವಿಜಯಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುರಸೆಯು ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರಾಘವನೊಡನೆ ಸೇರಿಸು’ — ಈ ಆಶೀರ್ವಾದವು ಇಡೀ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಮಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪವೂ ಇದೆ — ದಂಡಕಪ್ರವೇಶ, ಸೀತಾಪಹರಣ, ದೂತನಾಗಿ ಹೋಗುವಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಘ್ನವನ್ನೂ ರಾಮಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಆಯುಧ.

‘ಅನಂತರ ನಾನು ಗರುಡನಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಾರಿದೆನು. ಥಟ್ಟನೆ ನನ್ನ ನೆರಳು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದರೆ ನನಗೆ ಏನೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ವೇಗ ಕುಂದಿದ ನಾನು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದುದು ಯಾವುದು ಎಂಬುದು ಏನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನನಗೆ ಆಲೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — “ನನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಘ್ನವು ಹುಟ್ಟಿದುದಾದರೂ ಏನು? ಇದರ ರೂಪ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ?” ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಆ ಭಯಂಕರಿಯು ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಅಟ್ಟಹಾಸಗೈದು, ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ನನಗೆ ಈ ಅಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಮಹಾಕಾಯನೇ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಹಸಿದಿರುವ ನನಗೆ ನೀನು ಬಯಸಿದ ಆಹಾರ; ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದ ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸು.” “ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅವಳ ಬಾಯಿಯ ಅಳತೆಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದೆನು. ನನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಅವಳ ದೊಡ್ಡ ಭಯಂಕರ ಬಾಯಿಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನನ್ನನ್ನಾಗಲೀ, ನಾನು ಮಾಡಿದ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನಾಗಲೀ ಅವಳು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ನಾನು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದೆನು. ನನ್ನಿಂದ ಹೃದಯ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರಿಯು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಳು. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸೌಮ್ಯರಾದ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು — “ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಿ ಸಿಂಹಿಕೆಯು ಹನುಮಂತನಿಂದ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹತಳಾದಳು.”’ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಪ್ರಸಂಗವು ಸುರಸೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಿನ್ನವಾದುದು — ಸುರಸೆಯು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಂದ ದೇವಿಯಾಗಿದ್ದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಉಪಾಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಿಂಹಿಕೆಯಾದರೋ ದುಷ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಮತ್ತು ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ. ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಸಿಂಹಿಕೆಯ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿ — ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಅವಳು ನೆರಳಿನ ಮೂಲಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿ ಬಿತ್ತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಿಘ್ನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ಸಿದ್ಧರ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಮತ್ತೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಕ್ಷಿ. ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಮೊದಲೇ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವೇ ಮಹಾಸಾಹಸವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಎರಡು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಿಂಹಿಕೆಯು ರಾಹುವಿನ ತಾಯಿ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಅವಳು ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವವಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಜೀವಿಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನ್ನು ಸೆಳೆದು ತಿನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನು ಸುರಸೆಯ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕಂತೆಯೇ ಇವಳ ಬಾಯೊಳಕ್ಕೂ ಹೊಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಘಟನೆಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ — ಎಲ್ಲಿ ವಿನಯ, ಎಲ್ಲಿ ದಂಡನೆ ಎಂದು. ‘ನಿಮಿಷಾಂತರಾತ್’ (ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಿಂಹಿಕೆಗೆ ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಮ ವಾ ವಿಕೃತಂ ಕೃತಮ್’ (ನಾನು ಮಾಡಿದ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆ) — ಅವನ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಬಲವಲ್ಲ, ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕೌಶಲವೂ ಹೌದು. ಸಿಂಹಿಕೆಯ ವಧೆಯ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ‘ಕೃತ್ಯಮ್ ಆತ್ಯಯಿಕಂ ಸ್ಮರನ್’ (ತುರ್ತಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ವಿಜಯದ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಏಕಾಗ್ರತೆಯೇ ಅವನ ಸಫಲತೆಯ ರಹಸ್ಯ.

‘ಅವಳನ್ನು ಕೊಂದು, ತುರ್ತಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಮತ್ತೆ ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ, ಲಂಕಾಪುರಿಯು ನೆಲೆಸಿರುವ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ನೆಲೆಯಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಯಾವಳೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ಎದ್ದು ನಿಂತಳು. ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಹ ಕೂದಲುಳ್ಳ, ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸಿದ ಆ ಅತಿಭಯಂಕರಿಯನ್ನು ಎಡಗೈ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಸೋಲಿಸಿ ನಾನು ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು. ಭಯಗೊಂಡ ಅವಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು: “ವೀರನೇ, ನಾನು ಲಂಕಾಪುರಿ; ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುವೆ.” ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲಾ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ಆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನವಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಶೋಕಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಅದರ ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾದೆನು. ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ಎತ್ತರವಾಗಿ ಎಳೆದ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಉತ್ತಮವಾದ ಗೃಹೋದ್ಯಾನವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಹಾರಿ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿದೆನು; ಅಶೋಕವನದ ನಡುವೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷವಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಏರಿ ಚಿನ್ನದ ಬಾಳೆಯ ತೋಟವನ್ನು ಕಂಡೆನು; ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಿಂದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಸುಂದರವರ್ಣದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕಂಡೆನು — ಯೌವನಸ್ಥೆ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶವಾದ ಮುಖದವಳು, ಅದೇ ಒಂದು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟವಳು, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ ಕೂದಲಿನವಳು, ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ದೀನವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತಳು; ಹುಲಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ, ವಿಕಾರರೂಪಿಣಿಯರೂ ಕ್ರೂರಿಯರೂ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವಳು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ಪತಿಯ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವ, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಿಂತೆಗೆದಿದ್ದ, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೋ ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿದೆನು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಅಲ್ಲೇ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತೆನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಡ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಅತಿ ಗಂಭೀರವಾದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು.’ ಲಂಕಾಪುರಿಯ ಅಧಿದೇವತೆಯ ಪರಾಜಯವು ಎಡಗೈ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದಾಯಿತು — ಹನುಮಂತನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಬಲದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಅವಳ ಮಾತು ಲಂಕೆಯ ಮುಂದಿನ ಪತನದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ‘ಶೋಕಸಾಗರಮ್ ಆಸಾದ್ಯ’ (ಶೋಕಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗಿನ ಹನುಮಂತನ ನಿರಾಶೆಯ ನೆನಪು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹಿಮಾಗಮೇ ಪದ್ಮಿನೀ’ (ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು — ಕಾಂತಿಹೀನತೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರ ಇದು. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ರಮವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಂಜೆ ಪ್ರವೇಶ, ರಾತ್ರಿ ಹುಡುಕಾಟ, ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಸೀತಾದರ್ಶನ. ರಾವಣನ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆಯೂ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ — ಒಡ್ಯಾಣ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಧ್ವನಿಯು ಸ್ತ್ರೀಸಮೂಹದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಂಕಾಪುರಿಯ ಅಧಿದೇವತೆಯು ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಳಾದಳು — ಅವಳು ನಗರದ ರಕ್ಷಕಿ. ಅವಳ ಪರಾಜಯವು ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಿರುಕು. ‘ವಿಜೇತಾಸಿ ಸರ್ವರಕ್ಷಾಂಸಿ ಅಶೇಷತಃ’ (ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುವೆ) ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ — ಯಾವಾಗ ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ತನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವನೋ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನು ಇದನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹುಡುಕಾಟದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಅಲೆದಾಟ, ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ, ನಿರಾಶೆ; ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ಹತ್ತು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ‘ಶೋಕಸಾಗರಮ್ ಆಸಾದ್ಯ ನ ಪಾರಮ್ ಉಪಲಕ್ಷಯೇ’ (ಶೋಕಸಾಗರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾದೆ) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ಹನುಮಂತನ ಆಗಿನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭೌತಿಕ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಶೋಕಸಾಗರದ ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾಗಿದ್ದನು. ಅಶೋಕವನದ ದರ್ಶನವು ಆಕಸ್ಮಿಕ — ‘ಶೋಚತಾ ಚ ಮಯಾ ದೃಷ್ಟಮ್’ (ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಕಂಡಿತು); ನಿರಾಶೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಆಶೆಯ ದಾರಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷವು ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಅಲ್ಲಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಳೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿದೆ — ದೈಹಿಕ (ಯೌವನಸ್ಥೆ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆ, ಕೃಶಮುಖಿ), ವೇಷ (ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ ಕೂದಲು), ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ (ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ದೀನಳು, ಪತಿಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳು), ಪರಿಸರ (ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವಳು). ‘ಶ್ಯಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯೌವನಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ತೂರ್ಣಮ್ ಆಸಾದಿತಾ’ (ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆತುರಗಳ ಸೂಚಕ. ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದೂ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ — ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರೆ ಅವನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಗಾಢರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡರ ಸಮತೋಲನ. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಉಂಟಾದ ಅವನ ನಿರಾಶೆ — ಇದೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಮಂಡೋದರೀದರ್ಶನ’ದ ಭ್ರಮೆಯ ಪ್ರಸಂಗ; ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಅನಂತರ ತಾನೇ ಆ ಅವಿವೇಕವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ವನದ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರವೂ ಚಿನ್ನದ ಬಾಳೆಯ ತೋಟವೂ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಆ ವೈಭವದ ನಡುವೆಯೂ ಸೀತೆ ಧೂಳುಮೆತ್ತಿದವಳು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳು.

‘ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ನಾನು ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು, ದಟ್ಟವಾದ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಕುಳಿತೆನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣನೂ ಸೀತೆಯಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಂದರಿ ಸೀತೆಯು ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಕೊಂಡು, ಪುಷ್ಟವಾದ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಳು. ಭಯಗೊಂಡ, ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ, ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ಯಾವ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಕಾಣದಿದ್ದ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ, ಪರಮದುಃಖಿತೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ದಶಗ್ರೀವನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಅಡ್ಡಬಿದ್ದು ಹೇಳಿದನು: “ನನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸು. ಗರ್ವಿಷ್ಠಳೇ, ದರ್ಪದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಸೀತೆ, ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು.” ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಳಾದ ಸೀತೆಯು ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಗೆ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಒಡೆಯನಾದ ದಶರಥನ ಸೊಸೆಗೆ ಆಡಬಾರದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ನಾಲಗೆ ಏಕೆ ಕಳಚಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ? ಅನಾರ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯವಾದರೂ ಎಂತಹದು? ಪಾಪಿಯೇ, ಪತಿಯು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಲ್ಲದಾಗ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದವನು ನೀನು. ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲ, ಅವನ ದಾಸ್ಯಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ರಾಘವನು ಅಜೇಯನು, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಶೂರ, ರಣದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವವನು.” ಜಾನಕಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ದಶಾನನನು ಕೋಪದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಚಿತೆಯ ಮೇಲಿನ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಬಲಗೈ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಮುಂದಾದನು; ಆಗ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವಿನಿಂದ ಎದ್ದುಬಂದ, ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿ ಎಂಬುವಳು ಅವನನ್ನು ತಡೆದಳು. ಕಾಮಪೀಡಿತನಾದ ಅವನಿಗೆ ಅವಳು ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಸೀತೆಯಿಂದ ನಿನಗೇನು ಕೆಲಸ? ಇಂದು ನನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸು; ಜಾನಕಿ ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಲ್ಲ. ಪ್ರಭೂ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ ಕನ್ಯೆಯರೊಡನೆಯೂ ಯಕ್ಷಕನ್ಯೆಯರೊಡನೆಯೂ ರಮಿಸು; ಸೀತೆಯಿಂದ ಏನು ಮಾಡುವೆ?” ಅನಂತರ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅವನ ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣ-ಸೀತೆಯರ ಸಂವಾದವನ್ನು ನಾಟಕದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಯಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿತ್ರ. ರಾವಣನು ‘ಅವಾಕ್ಶಿರಾಃ ಪ್ರಪತಿತಃ’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಅಡ್ಡಬಿದ್ದವನು) — ಅವನು ಯಾಚಕನಂತೆ, ಆದರೂ ಬೆದರಿಸುವವನು — ಈ ದ್ವಂದ್ವವು ಅವನ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅನಂತರ’ ಎಂಬ ಕಾಲಮಿತಿಯು ಕಥೆಯ ತುರ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಸೂಚನೆಯೇ ವಾನರರು ಆತುರಪಡಲು ಕಾರಣ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ರಾವಣನ ನಿಂದೆ, ಅವನ ಕಳ್ಳತನದ ಅಪಹಾಸ್ಯ, ರಾಮನ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ. ‘ದಾಸ್ಯಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷ — ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಸೀತಾವಧೆಯಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಮಾತಿನಿಂದ; ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವು ಕಾಮವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಚಿತಾಸ್ಥಃ ಪಾವಕಃ’ (ಚಿತೆಯ ಮೇಲಿನ ಬೆಂಕಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಸ್ಮಶಾನದ ಬೆಂಕಿಯದು — ಅಶುಭವೂ ಭಯಂಕರವೂ ಆದ ಚಿತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ತಾನು ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡನು; ಇದರಿಂದ ತಾನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಲು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದು ಗೂಢಚಾರನ ಕಲೆ. ರಾವಣನು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಬರುವುದು ಅವನ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಕಾಮುಕತೆಗಳ ಚಿಹ್ನೆ. ಸೀತೆಯ ಭಯದ ವರ್ಣನೆ — ‘ತ್ರಾಣಂ ಕಂಚಿತ್ ಅಪಶ್ಯಂತೀಮ್’ (ಯಾವ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಕಾಣದಿದ್ದವಳು) — ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಿಲ್ಲ — ‘ಪರಮಕ್ರುದ್ಧಾ’ ಆದ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲ — ದೇಹ ದುರ್ಬಲ, ಮನಸ್ಸು ವಜ್ರಸಮಾನ. ರಾವಣನು ‘ಕೋಪಾತ್ ಜಜ್ವಾಲ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದನು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯಾಚಕ, ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕೊಲೆಗಾರ, ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ಷಣ ಮತ್ತೆ ಕಾಮಿ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಕಾಮವು ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚೆತ್ತಿತು, ಅವನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು — ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣಗಳು ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಉಳಿದವು. ಸೀತೆಯು ರಾವಣನನ್ನು ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನನ್ನಾದರೋ ‘ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ತನ್ನನ್ನು ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಒಡೆಯನ ಸೊಸೆ’ ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ತನ್ನ ಕುಲದ ಗೌರವದಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ತೇನ ಅದೃಷ್ಟಃ ಅಪಹೃತ್ಯ’ (ಅವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದಂತೆ ಅಪಹರಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ವೀರನಾದವನು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ಕೇಳಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ದಶಗ್ರೀವನು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ವಿಕಾರಮುಖಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕ್ರೂರವೂ ಅತಿ ದಾರುಣವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಗದರಿಸಿದರು. ಜಾನಕಿಯು ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಲೆಕ್ಕಿಸಿದಳು; ಅವರ ಗರ್ಜನೆ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತು. ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದ ಆ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯ ಮಹಾನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಆಸೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಳಲಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶರಾದರು. ಅವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಕರುಣವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ದೀನಳಾಗಿ, ಅತಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶೋಕಿಸಿದಳು. ಅವರ ನಡುವಿನಿಂದ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಎದ್ದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಬೇಗನೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೀವೇ ತಿನ್ನಿರಿ, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ — ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು, ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯನ್ನು. ಇಂದು ನಾನು ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡೆನು — ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕೂ ಇವಳ ಪತಿಯ ವಿಜಯಕ್ಕೂ ಸೂಚಕವಾದುದು. ರಾಘವನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಇವಳೊಬ್ಬಳೇ ಸಾಕು; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ — ಇದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ದುಃಖಿತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ವಪ್ನವು ಕಂಡರೆ, ಅವಳು ನಾನಾ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ಅನುತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುವ ಮೈಥಿಲಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥಳು.” ಅನಂತರ ಪತಿಯ ವಿಜಯದ ಸುದ್ದಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ನಾಚಿಕೆಯುಳ್ಳ ಆ ಎಳೆಯ ಸೀತೆಯು, “ಅದು ನಿಜವಾದರೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುವೆನು” ಎಂದಳು. ಸೀತೆಯ ಅಂತಹ ದಾರುಣ ದಶೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತು ಚಿಂತಿಸಿದೆನು; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಜಾನಕಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದೆನು.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯು ಸೀತೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ತೃಣವತ್’ (ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಯೂ ರಾವಣನ ಬಗ್ಗೆ ಸೀತೆಯ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ — ರಾಮನ ವಿಜಯ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ, ಲಂಕೆಯ ದಹನ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ವೃದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಮಗಳು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಅವಳ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಭವೇಯಂ ಶರಣಂ ಹಿ ವಃ’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುವೆನು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವು ಕರುಣೆಯ ಪರಮ ನಿದರ್ಶನ — ತನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿ ಅವಳು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡಲಿ’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ಅವನು ಥಟ್ಟನೆ ಪ್ರಕಟನಾದರೆ ಸೀತೆ ಭಯಗೊಳ್ಳಬಹುದು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ‘ವೃಥಾ ಗರ್ಜಿತನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಾಃ’ (ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದವರು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಅವರ ಪರಾಜಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ಸೀತೆಯ ದೃಢತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಷ್ಫಲ. ಅವರು ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಸೀತಾವ್ಯವಸಿತಂ ಮಹತ್’ (ಸೀತೆಯ ಮಹಾನಿಶ್ಚಯ) ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳೂ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ನಿದ್ರೆ ಸೀತೆಗೆ ಏಕಾಂತದ ಅವಕಾಶ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖಿತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಂಡ ಸ್ವಪ್ನವು ಶುಭಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತ್ರಿಜಟೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಲೋಕನಂಬಿಕೆ. ‘ಆತ್ಮಾನಂ ಖಾದತ’ (ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೀವೇ ತಿನ್ನಿರಿ) ಎಂಬ ಅವಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಅವರೆಡೆಗೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯದಿ ತತ್ ತಥ್ಯಮ್’ (ಅದು ನಿಜವಾದರೆ) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿದೆ — ಅವಳು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹ್ರೀಮತೀ’ (ನಾಚಿಕೆಯುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಲಜ್ಜಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪತಿಯ ವಿಜಯದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿಯೂ ಅವಳು ಹರ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನ ‘ವಿಶ್ರಾಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಉಚಿತ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಕ್ರೂರಿಗಳಾಗಿ ಬೆದರಿಸುವವರು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತ್ರಿಜಟೆಯಂತಹ ವಿವೇಕಿಗಳು. ದುಷ್ಟರ ನಡುವೆಯೂ ಸಜ್ಜನರಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಹೀಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜಟೆ ಅದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆಯೂ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನ — ಶತ್ರುಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಲು ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು. ಇದೇ ಅವಳ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದಿವ್ಯ ಅಂಶ.

‘ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದೆನು, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಮಾತನಾಡಿದೆನು. ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನಾನಾಡಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ದೇವಿಯು ನನಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: “ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಯಾರು? ಯಾರಿಂದ, ಹೇಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ? ರಾಮನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಸ್ನೇಹ? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.” ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನೂ ಹೇಳಿದೆನು: “ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕನಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾನರೇಂದ್ರನಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಸೇವಕನಾದ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ತಿಳಿ. ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯೇ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ದಾಶರಥಿಯು ಸ್ವತಃ ಈ ಉಂಗುರವನ್ನು ಗುರುತಾಗಿ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ದೇವಿ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಏನು ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲೇ? ನಿನ್ನ ಉತ್ತರವೇನು?” ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅರಿತು, ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯು, “ರಾಘವನು ರಾವಣನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ” ಎಂದಳು. ನಾನು ಪೂಜ್ಯಳೂ ನಿಂದಾರಹಿತಳೂ ಆದ ದೇವಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಘವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ ತರುವ ಗುರುತನ್ನು ಬೇಡಿದೆನು. ಆಗ ಸೀತೆಯು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು: “ಈ ಉತ್ತಮ ಮಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ; ಇದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವನು.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಸುಂದರಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳದಿಂದ ಉತ್ತಮವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು, ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ನಾನು ಆ ರಾಜಪುತ್ರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದೆನು. ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು: “ಹನುಮಂತ, ನನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡು. ಇದು ಹಾಗಾಗದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಜೀವನ ಇನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು, ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಸಾಯುವೆನು.” ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವು ಉಕ್ಕಿತು; ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಅನಂತರ ನನ್ನ ದೇಹವು ಪರ್ವತದಂತೆ ಬೆಳೆಯಿತು; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಅವನ ವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದೆನು.’ ಮಾತನಾಡಲು ಹನುಮಂತನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಉಪಾಯ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಸ್ತುತಿ — ರಾಮನ ಕುಲದ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ನೀನು ಯಾರು’ — ಇದು ಸಂಶಯದ ಸಹಜ ಭಾವ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಮವಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಚಯ, ಸ್ವಪರಿಚಯ, ರಾಮನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಗುರುತು. ಉಂಗುರವನ್ನು ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟನು, ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಸೀತೆ ಕೊಟ್ಟಳು — ಈ ಎರಡು ಗುರುತುಗಳು ದಂಪತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸೇತುವೆ. ‘ರಾವಣನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ. ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬ ಮಿತಿಯು ರಾವಣನ ಬೆದರಿಕೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಕರುಣವಾಕ್ಯದಿಂದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕ್ರೋಧ — ಈ ಕ್ರೋಧವೇ ಮುಂದಿನ ವನಭಂಗದ ಮೂಲ. ಅವನು ‘ಕಾರ್ಯಶೇಷಮ್’ (ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದ ಪರೀಕ್ಷೆ, ರಾವಣನ ದರ್ಶನ, ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು — ಇವು ದೂತನ ಉಳಿದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು. ‘ಬಾಷ್ಪೈಃ ಪಿಹಿತಲೋಚನಾ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಸೀತೆಯ ಭಾವಾವೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಕುಲದ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ‘ಏನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಅವನ ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರ ದೃಢವಾದುದು — ರಾಮನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲಿ. ಚೂಡಾಮಣಿಯ ದಾನವು ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದ ದಾನದಂತೆ — ಆ ಮಣಿಯು ಅವಳ ವಿವಾಹದ, ತಂದೆಯ ಮನೆಯ, ರಾಮನೊಡನೆಯ ಜೀವನದ ಸ್ಮಾರಕ. ‘ಯೇನ ರಾಮಃ ತ್ವಾಂ ಬಹು ಮನ್ಯತೇ’ (ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ದೂತನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಅರಿಯುವನು. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯು ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೇವತೆಯೆಡೆಗಿನಂತಹ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮ್ರಿಯೇ ಸಾಹಮ್ ಅನಾಥವತ್’ (ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಸಾಯುವೆನು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಕರುಣರಸದ ಪರಮಬಿಂದು — ರಾಜಪುತ್ರಿ, ರಾಜವಧು, ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದೂ ಅವಳು ‘ಅನಾಥೆಯಂತೆ’ ಸಾಯುವುದನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಕ್ರೋಧವು ನ್ಯಾಯವಾದುದು. ‘ಅಂಗುಲೀಯಮ್ ಅಭಿಜ್ಞಾನಮ್’ (ಉಂಗುರವೆಂಬ ಗುರುತು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ — ಇದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯ ದೂರವಾಯಿತು. ಹನುಮಂತನು ‘ರಾಮೇಣ ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ (ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಮಾತಿನದು (ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಬರಲಿ), ಇನ್ನೊಂದು ಗುರುತಿನದು (ಚೂಡಾಮಣಿ). ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಕಾಸುರನ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಗುರುತಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿವೇಕ; ‘ಏನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಇದೂ ಉತ್ತರ.

‘ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ವಿಕಾರಮುಖಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು, ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಭಯಗೊಂಡ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಆ ವನಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆ ವನದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಅವರು ಬೇಗನೆ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು: “ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಜನೇ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ವಾನರನೊಬ್ಬನು ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ನಿನ್ನ ಈ ವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಇದು; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೋಗದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಅವನ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡು.” ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಗೆಲ್ಲಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾದ ಕಿಂಕರರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯನ್ನು ನಾನು ಆ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರಿಘದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿದೆನು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ಅಲ್ಪಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿ, “ಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಯಿತು” ಎಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ನನಗೆ ಒಂದು ಆಲೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ಅಲ್ಲಿದ್ದ ನೂರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಬದಿಂದ ಕೊಂದು, ಲಂಕೆಗೆ ತಿಲಕಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕೋಪದಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯನ್ನು ಘೋರರೂಪಿಗಳೂ ಭಯಾನಕರೂ ಆದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಬಲಸಂಪನ್ನನೂ ಯುದ್ಧಕೋವಿದನೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅವನ ಅನುಚರರೊಡನೆ ನಾನು ಅತಿಘೋರವಾದ ಪರಿಘದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿದೆನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪರಿಘದಿಂದಲೇ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆನು. ವೇಗವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸೇನೆಯ ಮುಂದಾಳುಗಳಾದ ಐವರು ಶೂರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅವರ ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಸಂಹರಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ದಶಗ್ರೀವನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ತನ್ನ ಮಗ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಗನೂ ಯುದ್ಧಪಂಡಿತನೂ ಆದ ಆ ಕುಮಾರನು ಥಟ್ಟನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅವನನ್ನು ನೂರು ಬಾರಿ ಗಿರಗಿರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದೆನು. ಬಂದಿದ್ದ ಅಕ್ಷನು ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ದಶಾನನ ರಾವಣನು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನೂ ಆದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಎಂಬ ತನ್ನ ಎರಡನೆಯ ಮಗನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲವನ್ನೂ, ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ತೇಜೋಹೀನರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ನಾನು ಪರಮಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆನು. ರಾವಣನು ಬಹಳ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾದ ವೀರರೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯು, ನನ್ನನ್ನು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯನೆಂದೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ಧ್ವಂಸವಾಯಿತೆಂದೂ ಅರಿತು, ಅತಿವೇಗದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದನು; ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವರು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು; ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿಯೇ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು: “ಪ್ರಭೂ, ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದೆನು. ನಾನು ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರನು. ನನ್ನನ್ನು ರಾಮದೂತನೆಂದೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನಾದ ಕಪಿಯೆಂದೂ ತಿಳಿ; ಅಂತಹ ನಾನು ರಾಮನ ದೂತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.”’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕಿಂಕರರು, ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ರಕ್ಷಕರು, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಅಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತ್. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧವೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಕಠಿಣ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಶತ್ರುವೂ ಹಿಂದಿನವನಿಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠ — ಈ ಕ್ರಮವು ರಾವಣನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಆಯುಧ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿಘ — ಸರಳವಾದರೂ ಭಯಂಕರವಾದುದು. ಅಕ್ಷನ ವಧೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೂರು ಬಾರಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಜಜ್ಜುವುದು. ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಂಧನದ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಪರಿಚಯವು ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಮಾರುತನ ಪುತ್ರ, ರಾಮನ ದೂತ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ — ಈ ಪರಿಚಯವು ಅವನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೀರ್ಘ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಕಥನದ ವೇಗವು ಗಮನಾರ್ಹ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧವೂ ಒಂದೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆಯು ಅವನ ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಹೌದು — ಅವನು ತನ್ನ ವೀರತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಿಂಕರರ ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅವನ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವು ಲಂಕೆಗೆ ‘ಲಲಾಮಭೂತಃ’ (ತಿಲಕಪ್ರಾಯ) — ಅದರ ನಾಶವು ರಾವಣನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು; ಹನುಮಂತನು ಕಂಬವನ್ನೇ ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ರಕ್ಷಕರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಜಂಬುಮಾಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗ — ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿ; ಅವನ ಮಗನ ವಧೆಯು ಸೇನಾಪತಿಯ ಗೌರವಕ್ಕೂ ಹಾನಿ. ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಏಳು ಮಂದಿ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಐವರು ಸೇನಾಮುಖ್ಯರು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರು. ಅಕ್ಷನು ರಾವಣನ ಮಗ, ಮಂಡೋದರಿಯ ಸುತ — ಅವನ ವಧೆಯು ರಾವಣನಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಘಾತ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾವಣನು ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರಜಿತನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಕುಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಬದ್ಧ್ವಾ’ (ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂಧನವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಹಗ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ — ಹಗ್ಗದ ಬಂಧನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಬಂಧನವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಡಿಲವಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಎಲ್ಲವೂ ‘ಸೀತಾರ್ಥಮ್’ (ಸೀತೆಗಾಗಿ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಒಂದೇ ಕಾರಣ. ಈ ಭಾಗದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸಾರ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಾರುತಸ್ಯ ಔರಸಃ ಪುತ್ರಃ’ (ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಜನ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನು ಅವನ ಬಲದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅರಿಯಲಿ ಎಂದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಿಂಕರರು, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮಗ, ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಅನಂತರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಮಗ, ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಗ. ಈ ಸೋಪಾನಪರಂಪರೆಯು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರದ ಕ್ರಮಿಕ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ತುಚ್ಛನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅಲ್ಪಬಲವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲೂ ಬಲವಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಕಥೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹವರ್ಧಕ — ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದನೆಂದರೆ, ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡದು? ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಅಂಗದರು ಮುಂದಿಡುವ ಲಂಕಾವಿಜಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ಮೂಲ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ರಾವಣನ ಸಭೆಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಅವನು ಬಂಧನವನ್ನೇ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು ಎಂಬುದೂ ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು.

‘“ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ಕೇಳು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವಾನರೇಶ್ವರನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿತವೂ ಪಥ್ಯವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ: ‘ಅನೇಕ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾಜನೇ, ಅವನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ರಾಕ್ಷಸನೊಬ್ಬನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.” ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಪ್ರಭು ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸ್ನೇಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಅವನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ನನ್ನನ್ನು ಹಾರುವ ವಾನರರ ಮಹಾರಾಜನನ್ನಾಗಿ, ಪ್ರಭುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನು ಇವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದೇನೆ. ವೀರರಾದ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು. ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ವಾನರರ ಈ ಪ್ರಭಾವ ಹಿಂದೆ ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ವಾನರರಾಜನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.” ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರಿಯದ, ರೌದ್ರಕರ್ಮಿಯೂ ದುರಾತ್ಮನೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ತಮ್ಮನಾದ ಮಹಾಮತಿ ವಿಭೀಷಣನೆಂಬುವನು ನನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು: “ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಹೀಗಲ್ಲ; ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬಿಡು. ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀನು ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೂತವಧೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ; ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆ ತಿಳಿಸುವ ದೂತನಿಂದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಷ್ಟೆ. ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧವಿದ್ದರೂ ದೂತನನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ವಧೆಯಿಲ್ಲ.”’ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವು ರಾಜನೀತಿಯ ಆದರ್ಶ — ಮೊದಲು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಘಟನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಅನಂತರ ಮೈತ್ರಿಯ ಘೋಷಣೆ, ಕೊನೆಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ‘ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಸಹಿತಂ ಹಿತಂ ಪಥ್ಯಮ್’ (ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿತವೂ ಪಥ್ಯವೂ ಆದುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸಂದೇಶದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕೇವಲ ಭಯದ ಸಂದೇಶವಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ವಾಲಿವಧೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ವಾಲಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದವನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ‘ಚಕ್ಷುಷಾ ಪ್ರದಹನ್ ಇವ’ (ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ) — ಅವನ ಕ್ರೋಧವು ನೋಟದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜನೀತಿಗಳ ಧ್ವನಿ — ‘ದೂತನು ಅವಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ನಿಯಮ. ಅವನು ವಧೆಯ ಬದಲು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ದಂಡನೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟುದರ ಮೂಲ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರವೇಶ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವನು. ‘ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಾನರರ ಹಿಂದಿನ ವೀರತೆಯ ನೆನಪು — ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಧ್ವಂಸಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ’ ಎಂಬ ಕಾಲಮಿತಿಯು ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಅವಕಾಶ. ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಉತ್ತರ ವಧಾಜ್ಞೆ. ‘ಮತ್ಪ್ರಭಾವಮ್ ಅವಿಜ್ಞಾಯ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರಿಯದೆ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ — ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದುದು — ಅವನು ನೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಯೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೂತವಧೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ; ದೂತನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧಕ್ಕೂ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದೇ ದಂಡನೆ. ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ಮೊದಲ ಪರಿಚಯ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ರಣವಿಕ್ರಾಂತಃ’ (ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ) ಎಂದೂ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ಹೃತರಾಜ್ಯಃ’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು) ಎಂದೂ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಬ್ಬರ ದುಃಖದ ಸಾಮ್ಯವೇ ಅವರ ಮೈತ್ರಿಯ ಆಧಾರ. ಹನುಮಂತನು ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತನ ಧರ್ಮ.

‘ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾವಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: “ಇವನ ಈ ಬಾಲವನ್ನೇ ಇಂದು ಸುಡಿರಿ.” ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಸೆಣಬಿನ ನಾರುಗಳಿಂದಲೂ ಹತ್ತಿಯ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ ರೇಷ್ಮೆಯ ಪಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದ, ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರದ ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಆಗ ನನ್ನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟರು. ಅನೇಕ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹಿಡಿದಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ಯಾವ ನೋವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ್ದೆನು. ಅನಂತರ ಆ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಡಂಗುರ ಸಾರುತ್ತಾ ನಗರದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅನಂತರ ನಾನು ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಆ ಬಂಧನವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದೆನು. ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದೆನು; ಅನಂತರ ಆ ನಗರದ್ವಾರದ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿದೆನು. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲದಿಂದ, ಅಟ್ಟಾಲಿಕೆ-ಗೋಪುರಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಆ ನಗರವನ್ನು, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಸುಟ್ಟೆನು.’ ಹನುಮಂತನು ಬಂಧನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡುದು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ — ಅವನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು; ಬಂಧನದ ಮೂಲಕ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಅವನನ್ನು ಇಡೀ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳೇ ಅವನ ಗೂಢಚಾರಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕರಾದರು. ‘ದಿದೃಕ್ಷೋಃ’ (ನೋಡಲು ಬಯಸಿದವನ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಲವನ್ನು ಸುತ್ತಲು ಸೆಣಬಿನ ನಾರು, ರೇಷ್ಮೆಯ ಬಟ್ಟೆ, ಹತ್ತಿ — ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉರಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳು; ರಾಕ್ಷಸರು ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ನಗರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ದ್ವಾರವನ್ನು ಏರುವುದು, ದಹನ — ಈ ಕಾರ್ಯಗಳು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಃ ಇವ’ (ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಲಂಕಾದಹನದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲ್ಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿಯೇ ದಹನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನೇ ತನ್ನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನವು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಂಕಾದಹನದ ವಿಸ್ತಾರ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಅವನು ದಹನದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬಂಧನ, ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಡಂಗುರ — ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಯೋಜನೆಯ ಅಂಶವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರ ನಗರ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು. ಇದು ವಿಧಿಯ ಪರಿಹಾಸ. ನಗರದ್ವಾರವನ್ನು ಏರಿದುದು ದಹನದ ಆರಂಭಬಿಂದು — ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತಾ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿದನು, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ.

‘“ಜಾನಕಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ನಾಶವಾದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಯಾವ ಭಾಗವೂ ಸುಡದೆ ಉಳಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರವೇ ಭಸ್ಮವಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ರಾಮನ ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿದೆ.” ಹೀಗೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಾನು ಚಿಂತೆಗೀಡಾದೆನು. ಅನಂತರ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಚಾರಣರ, “ಜಾನಕಿಯು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಶುಭಾಕ್ಷರಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು. ಆ ಅದ್ಭುತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಆಲೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ಜಾನಕಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿತ್ತು; ಬಾಲವು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತ್ತು, ಗಾಳಿಯು ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಫಲವನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರೇ ತೋರಿಸುವ ಆ ಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಗುಣಯುತ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಋಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ನಾನು ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾದೆನು. ಮತ್ತೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು, ಅವಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬೀಳ್ಕೊಂಡೆನು. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಅರಿಷ್ಟಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವ ನೆಗೆತವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡೆನು. ರಾಘವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿದೆನು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡದೆ ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಈಗ ಮಾಡಿರಿ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನೂರ ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆ ಸರ್ಗದ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಭಯವನ್ನೂ ದೋಷವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ. ಚಾರಣರ ಮಾತು, ಶಕುನಗಳು, ಸುಡದಿದ್ದ ತನ್ನ ಬಾಲ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ಆದರೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡಮೇಲೆಯೇ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯವು ಅತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ‘ರಾಘವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ’, ‘ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ’ ಆಯಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಎಂದಲ್ಲ. ‘ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಚಾರದ ಆರಂಭ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘ ಕಥನವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥಾನಕವನ್ನು ಕೇಳುಗರಾದ ವಾನರರಿಗೂ ಓದುಗರಿಗೂ ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ವಸನಚಂದ್ರಾರ್ಕಸಿದ್ಧಗಂಧರ್ವಸೇವಿತಂ ಪಂಥಾನಮ್’ (ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಸಿದ್ಧ, ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಗಗನಸಾಗರದ ರೂಪಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭವತಃ ಇಹ ದೃಷ್ಟವಾನ್’ (ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಥೆಯು ವರ್ತಮಾನಕಾಲಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ನಡುವೆ. ಅವನ ಕಥನದ ಆರಂಭ ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ಸಭೆಗೆ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ — ಹೀಗೆ ವೃತ್ತವು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ರ ಯನ್ನ ಕೃತಂ ಶೇಷಮ್’ (ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡದೆ ಉಳಿದುದು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿನಯದ ಪರಮರೂಪ — ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಪೂರ್ಣವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ಉಳಿದುದನ್ನು ಇತರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ವೀರನಾದರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಉತ್ತರವೂ ಕಾರ್ಯವೇ — ಕೇವಲ ಕೇಳಿದುದರಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣದ ಈ ಆಗ್ರಹವು ದೂತನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ