॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 57ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನ ಮತ್ತು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ

ಆಕಾಶಸಾಗರದ ರೂಪಕ, ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುವಿಕೆ, ಮಹೇಂದ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ನಾದ, ಜಾಂಬವಂತನ ಅನುಮಾನ, ವಾನರರ ಹರ್ಷ, ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ’ ಎಂಬ ನಿವೇದನೆ, ಅಂಗದನ ಪ್ರಶಂಸೆ

ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಗೆದು, ದಣಿವಿಲ್ಲದೆ, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸಮುದ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಈಜಿದನು. ಕವಿಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಮುದ್ರವಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಗಗನಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಭುಜಂಗರು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಗಳಂತೆ; ಚಂದ್ರನು ಬಿಳಿಯ ಕುಮುದ, ಸೂರ್ಯನು ಕಾರಂಡವ ಪಕ್ಷಿ; ತಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾದಂಬ ಹಂಸಗಳು; ಮೋಡಗಳು ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳು; ಪುನರ್ವಸುವು ದೊಡ್ಡ ಮೀನು; ಲೋಹಿತಾಂಗನಾದ ಮಂಗಳನು ದೊಡ್ಡ ಮೊಸಳೆ; ಐರಾವತವು ಮಹಾದ್ವೀಪ; ಸ್ವಾತಿಯು ವಿಲಾಸದಿಂದ ಚಲಿಸುವ ಹಂಸ; ಗಾಳಿಯ ಸಮೂಹಗಳು ಅಲೆಗಳ ಜಾಲ; ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳು ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರು. ಇಂತಹ ಗಗನಸಾಗರವನ್ನು ಅವನು ದಣಿವಿಲ್ಲದೆ ದಾಟುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ತಾರಾಧಿಪನಾದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಗೀಚುತ್ತಿರುವಂತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದೊಡನೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆ ಅಪಾರ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ಮುಳುಗಿ ಸಾಗಿದನು. ಹನುಮಂತನು ಮೋಡಗಳ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಿಳಿಯ, ಕೆಂಪಾದ, ನೀಲಿಯ, ಮಂಜಿಷ್ಠದ (ಕೆಂಗಂದು) ಬಣ್ಣದ, ಹಸಿರಾದ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೋಡಗಳ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುತ್ತಾ ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ಕಾಣುವ, ಒಮ್ಮೆ ಮರೆಯಾಗುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ದಟ್ಟ ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಸಿಲುಕಿದ, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದ ಆ ವೀರನು ಒಮ್ಮೆ ಕಾಣುವ ಒಮ್ಮೆ ಕಾಣದ ದೇಹದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡನಂತೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾಯುನಂದನನು ಮೇಘಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಬೀಳುತ್ತಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರೂಪಕವು ಸಾಗರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಆಕಾಶದ ಒಂದು ಅಂಗದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸಾವಯವರೂಪಕಾಲಂಕಾರ. ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿರುವ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಸಾಗರವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಮಾನ. ತಿಷ್ಯ, ಶ್ರವಣ, ಪುನರ್ವಸು, ಸ್ವಾತಿ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಜ್ಯೋತಿಷದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುವ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವಂತೆಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆಯೂ ಅವನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಧವಲಾಂಬರಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿರುವಂತಿದೆ — ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವುಳ್ಳವನು, ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವವನು. ಈ ಭಾಗವು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ — ಹೋಗುವಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆಯಿತ್ತು, ಈಗಲಾದರೋ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೂಪಕದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಆಕಾಶದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಜಲದ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರನು ಬಿಳಿಯ ಕುಮುದದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಕಾರಂಡವದಂತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ, ಮೋಡಗಳು ಹಸಿರು ಪಾಚಿಯಂತೆ, ಗ್ರಹಗಳು ಮೀನು ಮೊಸಳೆಗಳಂತೆ, ಐರಾವತ ಗಜವು ದ್ವೀಪದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಆಕಾಶವೇ ಜೀವಂತ ಜಲಾಶಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಅಪರಿಶ್ರಾಂತಃ’ (ದಣಿವಿಲ್ಲದವನು) — ಈ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹೋಗುವಾಗಿನ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗಿನ ಹಗುರತೆಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ, ದೇಹವೂ ಹಗುರವಾಗಿದೆ. ಮೋಡಗಳ ಐದು ಬಣ್ಣಗಳು — ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು, ನೀಲಿ, ಮಂಜಿಷ್ಠ, ಹಸಿರು — ಸಂಜೆಯ ಆಕಾಶದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮೋಡಗಳೊಳಗೆ ಹನುಮಂತನ ಹೊಕ್ಕುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊರಬರುವಿಕೆ ಕಾಣುವ-ಕಾಣದಿರುವಿಕೆಗಳ ಆಟದಂತಿದೆ.

ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಮಹಾಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿ, ನಗರಿಯನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ವ್ಯಥೆಗೊಳಿಸಿ, ಮಹಾವೀರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ — ಮತ್ತೆ ಸಾಗರದ ನಡುವಿನಿಂದ ಬಂದನು. ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಸುನಾಭನೆಂಬ ಪರ್ವತೇಂದ್ರ ಮೈನಾಕನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಾರಾಚಬಾಣದಂತೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಗಿರಿ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಆ ನಾದದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ತುಂಬಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಅವನು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅವನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಬಾಲವನ್ನೂ ಅಲುಗಾಡಿಸಿದನು. ಗರುಡನು ಸಂಚರಿಸುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಘೋಷದಿಂದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದೊಡನೆ ಆಕಾಶವೇ ಸಿಡಿದುಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತಾಯಿತು. ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಶೂರರು, ಆಗ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಮೇಘದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಿದ್ದ, ಹನುಮಂತನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಹನುಮಂತನ ನಾದವು ಕೇವಲ ಹರ್ಷದ ಪ್ರಕಟನೆಯಲ್ಲ, ವಾನರರಿಗೆ ಒಂದು ಸಂದೇಶವೂ ಹೌದು — ‘ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ’ ಎಂದು. ದೂರದಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ವಾನರರ ಚಿಂತೆ ಬೇಗನೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈನಾಕನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸೂಚಕ — ಹೋಗುವಾಗ ಮೈನಾಕನು ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆಗ ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಿ ಮಾತ್ರ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗಲೂ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಯಾಮುಕ್ತಃ ನಾರಾಚಃ ಇವ’ (ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ವೇಗವನ್ನೂ ಗುರಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಣವು ನೇರವಾಗಿ ಗುರಿಯೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ ಮಹೇಂದ್ರದೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಂದ ‘ನದನ್ ನಾದೇನ ಮಹತಾ’ (ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಸುನಾಭ ಎಂಬುದು ಮೈನಾಕನದೇ ಹೆಸರು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸುಂದರವಾದ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವನು’, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನಾದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶವು ಸಿಡಿಯುವಂತಿರುತ್ತದೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು. ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾನರರು ‘ಸಂವಿಷ್ಠಿತಾಃ’ — ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿರುಗದೆ ಅವರು ಹೊರಡುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಕ್ಷೇಪವು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಸಂಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಕಥೆಯ ಸಂಧಿಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಜಗಾಮ’ (ಬಂದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವೇ ಈ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ. ಹನುಮಂತನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕಾಣುವ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಹರ್ಷವು ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬಾಲದ ಅಲುಗಾಟವೂ ಹರ್ಷದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿಹ್ನೆ.

ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳೂ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸ್ನೇಹಿತನನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಉತ್ಸುಕರಾದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕರೆದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸದವನ ನಾದ ಹೀಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ತೋಳು-ತೊಡೆಗಳ ವೇಗವನ್ನೂ ನಾದವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸಿ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು ಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ಮರದ ತುದಿಗೆ, ಶಿಖರದಿಂದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಅವರು ಮರಗಳ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿಂತು, ಹೊಳೆಯುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸಿದರು. ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಗಾಳಿಯು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ಇಳಿದುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ಅನಂತರ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಪರ್ವತದಂತಿರುವವನೂ ಆದ ಆ ವೀರಕಪಿಯು ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು, ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದಂತೆ, ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತದ ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ ಇಳಿದನು. ಜಾಂಬವಂತನ ಅನುಮಾನವು ವೃದ್ಧನ ಅನುಭವದ ಫಲ — ನಾದದ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಅವನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಚಿಂತೆಯು ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು — ಹನುಮಂತನು ವಿಫಲನಾದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದಂಡನೆಯಿಂದ ಮರಣವೇ ಅವರ ಗತಿ ಎಂಬುದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ನಾದವು ಅವರ ಬದುಕಿನ ಆಸೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸುವುದು ಮನುಷ್ಯರ ಉತ್ಸವದಂತಹ ಚಿತ್ರ — ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸುವಂತೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಹನುಮಂತನ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಆದರ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ‘ಛಿನ್ನಪಕ್ಷಃ ಧರಣೀಧರಃ’ (ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಮೈನಾಕನೂ ಹೇಳಿದ್ದನು. ವಾನರರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿವೆ — ಅವರು ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ, ಶಿಖರದಿಂದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಯು ವಾನರರ ಮನುಷ್ಯಸಹಜ ಭಾವಗಳನ್ನೂ ವಾನರಸಹಜ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿರುವ ಗಾಳಿಯ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಮಾರುತಃ’, ‘ಮಾರುತಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ಜಲಪಾತದಂತೆಯೇ ಅವನು ಶಿಖರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗವು ಕಾಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಸವದೆಡೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದ ವಾನರರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಜಾಂಬವಂತನೇ ವೃದ್ಧ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಅನುಮಾನವು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದುದು — ವಿಫಲನಾದ ದೂತನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಹ್ಯಸ್ಯಾಕೃತಕಾರ್ಯಸ್ಯ ನಾದ ಏವಂವಿಧೋ ಭವೇತ್’ (ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸದವನ ನಾದ ಹೀಗಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ಸುತ್ತುವರಿದು ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ಕಾಣಿಕೆಗಳಾಗಿ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಂದು ವಾನರರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಗಿದರು, ಕೆಲವರು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೂ ತಂದರು. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಆಗ ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವೃದ್ಧ ಗುರುಜನರಿಗೂ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅವನು ಅವರಿಬ್ಬರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯು ‘ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ವಾಲಿಯ ಮಗನ ಕೈಹಿಡಿದು ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಹನುಮಂತನು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅವಳು ಅತಿ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ನಿಂದಾರಹಿತಳು, ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳು, ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನವಳು, ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲವುಳ್ಳವಳು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಬಳಲಿದವಳು, ಮಲಿನಳು, ಜಟೆಗಟ್ಟಿದ ಕೂದಲಿನವಳು, ಕೃಶಳು.’ ಆಗ ‘ಕಂಡೆನು’ ಎಂಬುದು ಮಹಾ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ, ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಮಾತಾಯಿತು. ‘ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀ’ (ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಕಾರ್ಯದ ಸಾರವಿದೆ — ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿವರವನ್ನು. ಇದು ದೂತನ ಬುದ್ಧಿ — ಕಾಯುತ್ತಿರುವವರ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ದೂರಮಾಡಬೇಕು. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ವೃದ್ಧ ಗುರುಜನರಿಗೆ, ಅನಂತರ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಫಲತೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೂ ಬಿಡದ ವಿನಯ ಇದು. ಅಂಗದನ ಕೈಹಿಡಿದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಆ ರಾಜಕುಮಾರನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಗಳ ಚಿಹ್ನೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ಅವಳ ದುಃಖದ ಒಂದೊಂದು ಅಂಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಜಡೆಯು ಪತಿವಿರಹದ ಚಿಹ್ನೆ, ಉಪವಾಸವು ತಪಸ್ಸಿನದು, ಮಲಿನತೆ ಮತ್ತು ಜಟೆಗಟ್ಟಿದ ಕೂದಲು ದೇಹದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯದು. ವಾನರರು ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ — ಗೆಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳು, ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ. ಇದು ಅವರ ಸರಳವಾದರೂ ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾದ ಸತ್ಕಾರ. ಹನುಮಂತನು ಆ ಸನ್ಮಾನವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೂ ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂಜ್ಯಃ ಪೂಜಿತಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಪೂಜ್ಯನು, ಆದರೂ ಇತರರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಎಂಟು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ (ನಿಂದಾರಹಿತಳು) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ನಿಷ್ಕಳಂಕಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೃಷ್ಟಾ’ (ಕಂಡೆನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ‘ಮಹಾರ್ಥಮ್ ಅಮೃತೋಪಮಮ್’ (ಮಹಾ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ, ಅಮೃತಸಮಾನ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಜೀವನವೂ, ರಾಮನ ಸುಖವೂ, ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ.

ಮಾರುತಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಕೆಲವರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು, ಕೆಲವರು ಕೂಗಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ಕೆಲವರು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕೆಲವು ಕಪಿಕುಂಜರರು ಬಾಲಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಉದ್ದವಾದ, ಬಾಗಿದ, ನೀಳವಾದ ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಜಿಗಿದು, ಶೋಭಾಯಮಾನನಾದ ವಾನರೋತ್ತಮ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಆಗ ಅಂಗದನು ಎಲ್ಲ ವಾನರವೀರರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಾನರನೇ, ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದಿರುವೆ. ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನಮಗೆ ಜೀವದಾನ ಮಾಡಿದವನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ; ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸೇರುವೆವು. ಆಹಾ, ಸ್ವಾಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ! ಆಹಾ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ! ಆಹಾ, ನಿನ್ನ ಧೈರ್ಯ! ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆ; ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೀತಾವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆಯುವನು.’ ಅನಂತರ ವಾನರರು ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಅತ್ಯಾನಂದದಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದರು. ಆ ಗಿರಿಯ ವಿಶಾಲ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮರು ಸಮುದ್ರಲಂಘನವನ್ನೂ, ಲಂಕೆ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ದರ್ಶನವನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಹನುಮಂತನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತರು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀಮಂತ ಅಂಗದನು, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ ದೇವಪತಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕುಳಿತನು. ಕೀರ್ತಿವಂತನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನಿಂದಲೂ, ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗದಗಳೆಂಬ ಭುಜಕೀರ್ತಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅಂಗದನಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾದ ಆ ಎತ್ತರದ ಮಹಾಪರ್ವತಶಿಖರವು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಂಗದೇನಾಂಗದಬದ್ಧಬಾಹುನಾ’ ಎಂಬ ಯಮಕವಿದೆ — ಅಂಗದ ಎಂಬುದು ರಾಜಕುಮಾರನ ಹೆಸರು, ಅಂಗದ ಎಂಬುದು ತೋಳಿನ ಆಭರಣವೂ ಹೌದು. ‘ಜೀವಿತಸ್ಯ ಪ್ರದಾತಾ’ (ಜೀವದಾನ ಮಾಡಿದವನು) ಎಂಬ ಅಂಗದನ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದರೆ ಅವರ ಮರಣವೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಕ್ತಿ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯ; ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳೇ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ನಾಯಕನ ಮೂಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಂಗದನಿಗೆ ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ಯುವರಾಜತ್ವವನ್ನೂ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ — ಸಿಂಹನಾದ, ಕೂಗು, ಗರ್ಜನೆ, ಕಿಲಕಿಲಾರವ, ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ, ಬಾಲವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದು, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು. ಕವಿಯು ಇವುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಉತ್ಸವದ ಕೋಲಾಹಲವು ಓದುಗನ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೊಳಗುವಂತಿದೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತು ಯುವರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಪರವಾಗಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೋ’ (ಆಹಾ) ಎಂಬುದರ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬುದರ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯು ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಸಭೆಯ ಚಿತ್ರದಂತಿದೆ — ನಡುವೆ ಅಂಗದ, ಎರಡು ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ, ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರರು. ಈ ಸಭೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘ ಕಥನದ ಶ್ರೋತೃಮಂಡಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರವು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವೀರರ ಕೀರ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೂ ಹೌದು. ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ಹನುಮಂತ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅಂಗದ — ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಶೋಭೆ ತರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಉತ್ಸವದಿಂದಲೂ ಉಜ್ವಲ ಚಿತ್ರದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ