॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 56ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಹ, ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಅರಿಷ್ಟಗಿರಿಯಿಂದ ನೆಗೆತ

ಮತ್ತೆ ಸೀತಾದರ್ಶನ, ‘ಒಂದು ದಿನ ಇಲ್ಲಿರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಸಾಗರಲಂಘನದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹ, ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಅರಿಷ್ಟಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆ, ಪರ್ವತವು ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕದ್ದು, ನೆಗೆತ

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ‘ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹಾನಿಯೂ ಆಗದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಲಂಕಾದಹನದ ನಂತರ ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಇದೇ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಯವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ಅವನನ್ನು ಸೀತೆಯು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಪತಿಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವಳಾಗಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಅಪ್ಪಾ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮರೆಯಾದ ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿದುಕೋ; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನ ಈ ಅಳತೆಯಿಲ್ಲದ ಶೋಕವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಕಡಿಮೆಯಾದೀತು. ಹರಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಬರುವವರೆಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ನನಗೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ. ದುಃಖದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಮನೋವ್ಯಥೆ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸದಿರುವುದು ಸೀಳಿಹಾಕುವುದು. ವೀರನೇ, ಈ ಸಂದೇಹವೂ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವಂತಿದೆ — ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳು ಇದ್ದರೂ, ಆ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಾಗಲೀ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾಗಲೀ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು? ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಮೂರೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ — ವಿನತೆಯ ಮಗನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ, ನಿನಗೆ, ಅಥವಾ ವಾಯುವಿಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎದುರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯಸಂಕಟ ಎದುರಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಯಾವ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ? ನೀನು ಕಾರ್ಯಕುಶಲನಲ್ಲವೇ. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು; ಅದರ ಫಲಸಿದ್ಧಿಯು ನಿನಗೇ ಕೀರ್ತಿದಾಯಕವಾಗುವುದು. ಆದರೆ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸ್ವತಃ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಶೂರನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗುವಂತೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನ ವಿಯೋಗದ ಭಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯ ಚಿಂತೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬಲ್ಲನೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವಳು ಪತಿಯ ಗೌರವವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಬಂದು ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದು ತನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದಾಗಲೇ ಅವನ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ‘ಏಕಾಹಂ ವಸ’ (ಒಂದು ದಿನ ಇಲ್ಲಿರು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಅವಳ ಒಂಟಿತನದ ಕರುಣಾಜನಕ ಚಿತ್ರ — ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅವಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ವಜನರ ದೂತನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬಿಡಲು ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಸಾಗರಲಂಘನದ ಸಂದೇಹವೂ ಸಮಂಜಸವೇ — ಗರುಡ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ಈ ಮೂವರು ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರು ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಭಾಗವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತರಣೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ), ‘ಅನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ), ‘ವೀರ’, ‘ಹರಿಶಾರ್ದೂಲ’ (ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ), ‘ವಾನರಪುಂಗವ’ ಎಂದು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಅವಳ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವಳು ತಾನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ, ತಾನೇ ಉತ್ತರದ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ತ್ವಂ ಹಿ ಕಾರ್ಯವಿಶಾರದಃ’ (ನೀನು ಕಾರ್ಯಕುಶಲನಲ್ಲವೇ) ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಚಿಂತೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಯದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯದೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನೇ ಅವಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನು ದೂತನ ಮೂಲಕ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರಿಸಿಕೊಂಡನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದು; ಅದು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವಳು ‘ತತ್ ತಸ್ಯ ಸದೃಶಂ ಭವೇತ್’ (ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು) ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಆಲೋಚನೆಯು ಸೀತೆಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯವಧುತ್ವಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನೇರಿ ಹೋಗುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದಳು — ಪರಪುರುಷನ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅದೇ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೃದುವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ‘ಪ್ರಾಣೇಷ್ವಪಿ ನ ವಿಶ್ವಾಸಃ’ (ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು, ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನದಿಂದಲೇ ಅವಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಿನ ಆಸೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಹೊರಟುಹೋದರೆ ತಾನು ಮತ್ತೆ ನಿರಾಶಳಾಗುವೆನೆಂಬ ಭಯ ಅವಳದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಒಂದು ದಿನ ಇಲ್ಲಿರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಕೇವಲ ಆತಿಥ್ಯವಲ್ಲ, ಬದುಕಿನ ಆಸರೆಯೂ ಹೌದು.

ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೂ ಆದ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವಿ, ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ವೈದೇಹಿ, ಆ ವಾನರಾಧಿಪನು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ವೀರರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವರು. ಸುಂದರಿಯೇ, ರಘುನಂದನನು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಹುಬೇಗನೆ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳುವನು. ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೋ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಸಮಯವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರು. ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಪುತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ರೋಹಿಣಿಯು ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ ನೀನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರುವೆ. ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡಗೂಡಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು; ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ನಿನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ನೀಗಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ನೇರವಾದ ಪರಿಹಾರವಿಲ್ಲ — ‘ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವರು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸೈನ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಇರುವರೋ ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಯೂ ಸಿಕ್ಕುವುದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಕಾಲಕಾಂಕ್ಷಿಣೀ ಭವ’ (ಸಮಯವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದೇ ಈಗ ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯ. ರೋಹಿಣೀ-ಚಂದ್ರರ ಉಪಮೆಯನ್ನು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸೀತಾರಾಮರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಶೀಘ್ರತೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಒಂದು ದಿನ ಇಲ್ಲಿರು’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ದೃಢವಾದುದು. ಅವನು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು, ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು, ಅನಂತರ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು, ಅನಂತರ ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ಪುನರ್ಮಿಲನವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪದಂತಿದೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸಮಗ್ರ ಕಥೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯು ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಬಹುದು. ಅವನು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತರ್ಕದಿಂದಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತನ ವಿವೇಕ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ತನ್ನ ಮಹಾಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ನಗರಿಯನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸಿ, ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ, ಭಯಂಕರ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಸಾಗರದ ನಡುವಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅರಿಷ್ಟವನ್ನು ಏರಿದನು. ಕವಿಯು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎತ್ತರವಾದ ಪದ್ಮಕವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀಲಿ ವನರಾಜಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ; ಶಿಖರಗಳ ನಡುವೆ ಜೋತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನು ಹೊದ್ದಂತಿದ್ದ; ಶುಭವಾದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮೇಲೆದ್ದ ಧಾತುಗಳೆಂಬ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ತೆರೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಗಂಭೀರವಾದ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಚಿಲುಮೆಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮೇಲೆತ್ತಿದ ದೇವದಾರುಗಳಿಂದ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ನಿಂತಂತಿದ್ದ; ಜಲಪಾತಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೂಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಪ್ಪು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಗಾಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುವ ಕೀಚಕವೆಂಬ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದ ಕೊಳಲೂದುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಘೋರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೋಪದಿಂದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮಂಜಿನಿಂದ ಗಂಭೀರವಾದ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಮೋಡಗಳ ಕಾಲುಗಳಂತಿರುವ ತಪ್ಪಲುಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು ಹೊರಟಂತಿದ್ದ; ಮೇಘಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ; ಅನೇಕ ಕೂಟಗಳಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಕಂದರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆ ಪರ್ವತವು ಸಾಲ, ತಾಲ, ಕರ್ಣ, ಬಿದಿರು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು; ಹರಡಿಕೊಂಡ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಲತಾಮಂಟಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಧಾತುಗಳ ಸ್ರಾವಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಚಿಲುಮೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು, ಉರಗರಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು; ಲತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದವು; ಹುಲಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ರುಚಿಯಾದ ಗೆಡ್ಡೆ ಹಣ್ಣುಗಳ ಮರಗಳಿದ್ದವು. ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಅನಿಲಸುತನು ಏರಿದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಾಲಂಕಾರದ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾಲೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪರ್ವತವು ಜೀವಂತವಾದಂತಿದೆ — ಓದುತ್ತದೆ, ಹಾಡುತ್ತದೆ, ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಆಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೂ ಹೌದು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅನಂತರ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಉನ್ಮಿಷಂತಮ್ ಇವ’ (ಕಣ್ತೆರೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಪ್ರಾಧೀತಮ್ ಇವ’ (ವೇದ ಪಠಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಪ್ರಗೀತಮ್ ಇವ’ (ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತರಣೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅರಿಷ್ಟವು ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತ; ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿರುಗಲು ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವು ಹೊರಡುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು; ಇಂದು ಅರಿಷ್ಟವು ಮರುಪ್ರಯಾಣದ ಸ್ಥಳ. ಕವಿಯು ಈ ಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅನಂತರ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯನ ಅವಯವಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು ಉತ್ತರೀಯ, ಧಾತುಗಳು ಕಣ್ಣುಗಳು, ದೇವದಾರುಗಳು ತೋಳುಗಳು, ಗುಹೆಗಳು ಧ್ಯಾನ, ತಪ್ಪಲುಬೆಟ್ಟಗಳು ಕಾಲುಗಳು, ಶಿಖರಗಳು ಆಕಳಿಸುವ ಮುಖದಂತೆ. ಜಲಪಾತಗಳ ಸದ್ದು ವೇದಪಾಠದಂತೆ, ಚಿಲುಮೆಗಳ ಸದ್ದು ಹಾಡಿನಂತೆ, ಬಿದಿರುಗಳ ಸದ್ದು ಕೊಳಲಿನ ನಾದದಂತೆ, ಸರ್ಪಗಳ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಕೋಪದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒಂದು ಜೀವಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಶಾಂತ ಋಷಿ, ಒಮ್ಮೆ ಕ್ರುದ್ಧ ಯೋಧ, ಒಮ್ಮೆ ಗಾಯಕ. ಅನಂತರ ಸಸ್ಯಗಳು, ಪಶುಗಳು, ಧಾತುಗಳು, ಚಿಲುಮೆಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಯೋನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಪರ್ವತದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಜೀವನವೂ ಇದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಕ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ‘ಆರುರೋಹ’ (ಏರಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನೂ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಸಂಸ್ಕೃತಕಾವ್ಯದ ದೀರ್ಘವಾಕ್ಯಶೈಲಿಗೆ ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ — ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿದುದು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದುದು, ಬಲಪ್ರದರ್ಶನ, ನಗರಿಯನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸಿದುದು, ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿದುದು, ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದುದು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಅವನ ದೌತ್ಯದ ಸಫಲತೆಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದಂತಿದೆ. ‘ವಂಚಯಿತ್ವಾ ಚ ರಾವಣಮ್’ (ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಹನುಮಂತನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ರಾವಣನ ಸಭೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ವಂಚಿಸಿದನು.

ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವ ಆತುರ ಮತ್ತು ಅತಿಶಯ ಹರ್ಷಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಮ್ಯವಾದ ಗಿರಿತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನು ಅಂಗಾಲಿನಿಂದ ಮೆಟ್ಟಿದನು; ಅವನು ಮೆಟ್ಟಿದ ಬಂಡೆಗಳು ಸದ್ದಿನೊಂದಿಗೆ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗಿ ಚೆದರಿದವು. ಆ ಶೈಲೇಂದ್ರವನ್ನು ಏರಿ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಿಂದ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದ ವೀರ ಪವನಾತ್ಮಜನು ಭಯಂಕರ ಸರ್ಪಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭೀಕರ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಾರುತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಹರಿಶಾರ್ದೂಲನು ಮಾರುತನಂತೆಯೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ. ಆಗ ಆ ಕಪಿಯಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವು ನಾನಾ ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿತು; ಕಂಪಿಸುವ ಶಿಖರಗಳೊಡನೆ, ಉರುಳುವ ಮರಗಳೊಡನೆ ಭೂತಲದೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕಿತು. ಅವನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹೋದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಗುಹೆಗಳೊಳಗಿದ್ದು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸಿಂಹಗಳ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆಯು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸೀಳುವಂತೆ ಕೇಳಿಸಿತು. ಭಯಗೊಂಡ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ, ಆಭರಣಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರು ಥಟ್ಟನೆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಉರಿಯುವ ನಾಲಗೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾವಿಷದ ದೊಡ್ಡ ಹಾವುಗಳು ತಲೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತುಗಳು ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟು ಹೊರಳಾಡಿದವು. ಕಿನ್ನರರು, ಉರಗರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವನ್ನು ತೊರೆದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತರು. ಆ ಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಪರ್ವತವು ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳ ಸಹಿತ ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಹತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದ ಆ ಪರ್ವತವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಸಮವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರನು ಅಲೆಗಳಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಡುವ ತೀರಗಳುಳ್ಳ ಭೀಕರ ಲವಣಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದಾಟಬಯಸಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭದೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಿದೆ — ಆಗ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತ್ತು, ಇಂದು ಅರಿಷ್ಟ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ಮತ್ತು ಬಲಗಳ ಅತಿಶಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರ, ಸರ್ಪಗಳ, ಸಿಂಹಗಳ ಭಯವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಕವಿಯು ಅದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಹೋಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬರುವಿಕೆಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಮರಸ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಲೀಲಮ್’ (ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಈಗ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಮುಖ್ಯ ರಸ ಅದ್ಭುತ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನೆಗೆತದ ವೇಗದಿಂದ ಪರ್ವತವು ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಬಂಡೆಗಳು ಪುಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ಮರಗಳು ಉರುಳುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ಸಿಂಹಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಕಿನ್ನರರು ಮೊದಲಾದವರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಗೆ ಪರ್ವತವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಚಿಕ್ಕದರಿಂದ ದೊಡ್ಡದರೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವೇಗದ ಪ್ರಮಾಣವು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ದಶಯೋಜನವಿಸ್ತಾರಃ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಜನಮುಚ್ಛ್ರಿತಃ’ (ಹತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ) ಎಂಬ ಅಳತೆಯ ಕಥನದಿಂದ ಕವಿಯು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂತಹ ಮಹಾಪರ್ವತವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಸಮವಾಯಿತು. ವಿದ್ಯಾಧರಿಯರ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತೆ, ಸರ್ಪಗಳ ಹೊರಳಾಟ — ಇವು ಭಯದ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಿಲಂಘಯಿಷುಃ’ (ದಾಟಬಯಸಿ) ಎಂಬ ಸನ್ನಂತ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೂ, ‘ಉತ್ಪಪಾತ’ (ನೆಗೆದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗವು ಆ ಇಚ್ಛೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವೆಂಬ ಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆ ಬರುವುದು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದರೆ, ಈ ಪರ್ವತವು ಹನುಮಂತನ ಶತ್ರುವಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ಪೀಡೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ — ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ನಿರಪರಾಧಿಗಳೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೋವುಣ್ಣುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾವ. ಪರ್ವತವು ‘ರರಾಸ’ (ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿತು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯೂ, ಜೀವಿಗಳ ಆಕ್ರಂದನವೂ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ದುಃಖಿತವಾದ ಚೇತನವಸ್ತುವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ಶಾಂತವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವೈರುಧ್ಯಚಿತ್ರವು ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಈಗ ಕಥೆಯ ಗತಿಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯೆಡೆಗೆ, ರಾಮನೆಡೆಗೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ