ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿವಾರಣೆ
ಕ್ರೋಧದ ನಿಂದೆ, ಸೀತೆ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಭಯ, ಆತ್ಮನಿಂದೆ, ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಚಾರಣರ ಮಾತು, ಹಿಂದಿರುಗುವ ನಿಶ್ಚಯ
ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ತಲ್ಲಣಗೊಂಡ, ಭಯಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯವುಂಟಾಯಿತು, ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾ ನಾನು ಎಂತಹ ನಿಂದ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ?’ ಜನರು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ನಂದಿಸುವಂತೆ ಎದ್ದ ಕೋಪವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಡೆಯುವ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಧನ್ಯರು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದವನು ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡನು? ಕ್ರುದ್ಧನು ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು, ಕಠೋರ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಜ್ಜನರನ್ನೂ ನಿಂದಿಸಬಹುದು. ಕೋಪಗೊಂಡವನು ಹೇಳತಕ್ಕುದು ಯಾವುದು, ಹೇಳಬಾರದ್ದು ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅರಿಯನು; ಕ್ರುದ್ಧನಿಗೆ ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ, ಹೇಳಬಾರದ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಹಾವು ಹಳೆಯ ಪೊರೆಯನ್ನು ಕಳಚುವಂತೆ ಎದ್ದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಕ್ಷಮೆಯಿಂದಲೇ ತೊಲಗಿಸುವವನನ್ನೇ ಪುರುಷನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ — ನಾನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ನಿರ್ಲಜ್ಜ, ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಸೀತೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸದೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟು ಸ್ವಾಮಿಯ ಘಾತಕನಾದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹದ ತಕ್ಷಣವೇ ವಿವೇಕದ ಉದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಜಯದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನು ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಹಾತ್ಮನ ಲಕ್ಷಣ. ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹಾವಿನ ಹಳೆಯ ಪೊರೆಯಂತೆ ತೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲೂ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕಾದಹನ ಮಾಡಿದನು; ಅದು ರಾಜನೀತಿಗೆ ಸರಿಯಾದುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಮರೆತನು — ಯಾರನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಅವನು ಬಂದಿದ್ದನೋ ಆ ಸೀತೆಯೂ ಅದೇ ನಗರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದನ್ನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಕ್ರೋಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೋಧವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮಾತಿನ ಸಂಯಮ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿವೇಕ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಎರಡರಿಂದ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷಮೆಯೇ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಔಷಧ ಎಂದು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ನಿರ್ಲಜ್ಜ, ಪಾಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ — ಜೊತೆಗೆ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟವನು, ಸ್ವಾಮಿಘಾತಕ. ಈ ಮಾತುಗಳು ಅವನ ಹೃದಯದ ತೀವ್ರ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ. ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ವೀರನೇ ಈಗ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾಚುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ.
ಈ ಲಂಕೆಯೆಲ್ಲ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದರೆ ಆರ್ಯೆ ಜಾನಕಿಯೂ ಖಂಡಿತ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರಬಹುದು; ಅರಿಯದೆಯೇ ನಾನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದೆ. ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತೋ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನಾನು ಕೆಡಿಸಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿದಿತ್ತು, ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಮುಗಿದಿತ್ತು; ಆದರೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ನಾನು ಮೂಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಜಾನಕಿ ಖಂಡಿತ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವೂ ಸುಡದೆ ಉಳಿದಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ಪುರಿಯೇ ಭಸ್ಮವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯವು ಹಾಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಇಲ್ಲೇ ಇಂದು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳಲೇ, ಅಥವಾ ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಸಾಗರವಾಸಿ ಜಲಜಂತುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಡಲೇ? ಕಾರ್ಯಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದು ಕಪೀಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನಾಗಲಿ, ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ? ರೋಷದೋಷದಿಂದ ನಾನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಪಿಸ್ವಭಾವದ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ. ಹತೋಟಿಯಿಲ್ಲದ, ಸ್ಥಿರತೆಯಿಲ್ಲದ ಈ ರಾಜಸಭಾವಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಆವೇಶದಿಂದ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ನಾಶವಾದರೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ನಾಶವಾಗುವರು; ಅವರ ನಾಶದಿಂದ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನೂ ನಾಶವಾಗುವನು. ಈ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಬದುಕಬಲ್ಲನು? ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವು ನಾಶವಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಭಾಗ್ಯಹೀನ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ರೋಷದೋಷದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಲೋಕವಿನಾಶಕನು. ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ಒಂದು ದೋಷದಿಂದ ಇಡೀ ಕುಲದ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿನಾಶದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಬ್ಬುತ್ತದೆ. ದೂತನ ಒಂದು ಪ್ರಮಾದ ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಲ್ಲುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸರಪಳಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ದೈನ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಪರಮಾವಸ್ಥೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಪಿತ್ವಮ್ ಅನವಸ್ಥಿತಮ್’ (ಸ್ಥಿರತೆಯಿಲ್ಲದ ಕಪಿಸ್ವಭಾವ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜಾತಿಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮರಣದ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು, ಜಲಜಂತುಗಳಿಗೆ ದೇಹದಾನ. ಇದು ಅವನ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ, ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಬೇಗನೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವೂ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳ ಜೀವನವೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ನಾಶದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ದುಃಖ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಕುಲವೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಕ. ‘ರೋಷದೋಷಪರೀತಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಿಚಾರ ಸುತ್ತುತ್ತಿದೆ — ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವೇ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಕಾರಣ — ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುಃಖದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಭಾಗವು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು.
ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದವು; ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಅಥವಾ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ಅವಳು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರಬಹುದು; ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾದ ಅವಳು ನಾಶವಾಗಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು, ತನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾದವಳನ್ನು, ಅಗ್ನಿಯು ಮುಟ್ಟಲೂ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಖಂಡಿತ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ವೈದೇಹಿಯ ಸುಕೃತದಿಂದಲೂ ಸುಡುವುದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿರುವ ಈ ಹವ್ಯವಾಹನನು ನನ್ನನ್ನೂ ಸುಡಲಿಲ್ಲ. ಭರತ ಮೊದಲಾದ ಮೂವರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ದೇವತೆಯಾದ, ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಅವಳು ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುವಳು? ಸುಡುವುದೇ ಕಾರ್ಯವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಪ್ರಭುವಾದ, ಅವ್ಯಯನಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನ ಬಾಲವನ್ನೇ ಸುಡದಿರುವಾಗ ಆರ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸುಡುವನು? ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ಮಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನೀರಿನ ನಡುವೆ ಕಂಡ ಹಿರಣ್ಯನಾಭವೆಂಬ ಪರ್ವತ ಮೈನಾಕನ ದರ್ಶನವನ್ನೂ ನೆನೆದನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಪತಿಯಲ್ಲಿನ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಅವಳೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸುಡಬಲ್ಲಳು, ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲಾರನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತರ್ಕದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ರಕ್ಷಕ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರವೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬಲ್ಲುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೈನಾಕನ ಸ್ಮರಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತಾನೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಳು — ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪತಿಸೇವೆಯಿದ್ದರೆ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ ಸುಡಲಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಈಗ ಅದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಗ್ನಿರಗ್ನೌ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ (ಅಗ್ನಿಯು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಂದರವಾದುದು — ಸೀತೆ ತಾನೇ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರನು. ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯ, ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯತೆ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಮೂರು ಬಲಗಳು. ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕ ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ನಂಬಿಕೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸು, ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ವಭಾವ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಅನುಭವ. ‘ಅಥ ವಾ’ (ಅಥವಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ನಿರಾಶಾಜನಕ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿವೇಕವು ಮರಳಿ ಬರುವುದರ ಸೂಚಕ. ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಭರತ ಮೊದಲಾದ ಮೂವರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ದೇವತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ಕುಲಕ್ಕೆ ಪೂಜ್ಯಳು. ಯಾರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತತ್ಪರರೋ ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುವಳು? ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಮತ್ತೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ದೇವಿಯ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಚಾರಣರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಆಹಾ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಭಯಂಕರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀ-ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಜನರ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿರುವ ನಗರಿಯು ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಉಪ್ಪರಿಗೆ, ಪ್ರಾಕಾರ, ತೋರಣಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಲಂಕಾನಗರಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದೆ, ಆದರೆ ಜಾನಕಿ ಸುಟ್ಟಿಲ್ಲ — ಇದು ಅದ್ಭುತವಾದ ವಿಸ್ಮಯವೇ.’ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹರ್ಷ ಮೂಡಿತು. ಫಲವನ್ನು ಕಂಡ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಗುಣಯುಕ್ತ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಋಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾದನು. ಅನಂತರ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಕಪಿಯು ರಾಜಪುತ್ರಿ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳು — ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ತರ್ಕ, ಚಾರಣರ ಮಾತು — ಒಂದೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಕೇಳಿದುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ದೂತನ ಧರ್ಮ. ಚಾರಣರು ಸಿದ್ಧರಂತೆ ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಾದ ದೇವಯೋನಿಗಳು; ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿವಾಕ್ಯ’ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು ಓಡುತ್ತಾರೆ, ನಗರಿ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಆದರೂ ಅವರ ಮಾತಿನ ಸಾರ ಒಂದೇ — ಜಾನಕಿ ಸುಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆಯೆಲ್ಲ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಭಯದಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ಹರ್ಷದಿಂದ — ನಡುವೆ ವಿವೇಕದ ಯಾತ್ರೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ದೃಷ್ಟಾರ್ಥೈಃ ನಿಮಿತ್ತೈಃ’ (ಫಲವನ್ನು ಕಂಡ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾವ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಹಿಂದೆ ಫಲಿಸಿದ್ದವೋ ಅವು ಮತ್ತೆ ವಿಶ್ವಸನೀಯ. ‘ತತ್ಕಾಲಸಂಭವಃ ಹರ್ಷಃ’ (ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮೂಡಿದ ಹರ್ಷ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದುಃಖದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹರ್ಷ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವು ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥