॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 54ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಂಕಾದಹನ

ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತನೆ, ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರ ಮನೆಗಳ ದಹನ, ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ರಾವಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ, ಭವನಗಳ ಪತನ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಲಾಪ, ‘ಇವನು ಕಾಲನೋ ವಿಷ್ಣುವೋ’ ಎಂಬ ತರ್ಕ, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸುವುದು

ಎಲ್ಲ ಮನೋರಥಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂತಾಪವಾಗುವುದು? ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿಯಾಯಿತು, ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗ ನಾಶವಾಯಿತು; ಈಗ ದುರ್ಗದ ವಿನಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ದುರ್ಗವು ನಾಶವಾದರೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮೊದಲಾದ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಶ್ರಮ ಸುಖಕರವೂ ಸಫಲವೂ ಆಗುವುದು; ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶ್ರಮ ಫಲಕಾರಿಯಾಗುವುದು. ನನ್ನ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಹವ್ಯವಾಹನನನ್ನು ಈ ಉತ್ತಮ ಮನೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯವಾದುದು. ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತನೆ ಸೈನಿಕನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಚಿಂತನೆ — ವನ, ವೀರರು, ಸೈನ್ಯ, ದುರ್ಗ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಅತಿಥಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮನೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು’ — ಇದು ಕವಿಯ ವಿನೋದಪೂರ್ಣ ಉಕ್ತಿ. ರಾವಣನು ಅವಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವನ ನಗರದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮೂಲ ವಿಪರ್ಯಾಸ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಮಾರ್ಗಗಳು ಈಗ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಃ ಸಂತಾಪಃ’ (ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂತಾಪ) — ಹಿಂದೆ ವನಭಂಗದಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಿಂದಲೂ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಈಗ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಲ್ಪಯತ್ನೇನ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ) — ಒಂದೇ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಇಡೀ ದುರ್ಗ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಸ್ವಲ್ಪ, ಫಲ ದೊಡ್ಡದು.

ಅನಂತರ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಭವನಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ, ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾಸಾದಗಳನ್ನೂ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾವೇಗಿಯು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮನೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದು ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು, ಅನಂತರ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು; ಅಲ್ಲಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ, ಶುಕನ, ಧೀಮಂತನಾದ ಸಾರಣನ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಯು ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು, ಅನಂತರ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲಿಯ ಭವನಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ; ಅನಂತರ ಗೂಢಚಾರರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು; ಅನಂತರ ರಾಜಕುಮಾರ ಇಂದ್ರಜಿತ್. ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನು ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯವಿಲ್ಲದವನು) — ಅವನು ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸವಿದ್ಯುದಿವ ತೋಯದಃ’ (ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲೆ ಮಿಂಚು, ಹನುಮಂತನ ದೇಹ ಮೋಡ. ಯಾರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನೋ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮನೆಯ ದಹನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಗತಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯದು — ಅವನು ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶ್ವಸನೇನ ಸಮೋ ಬಲೀ’ (ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿ) — ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಾನಲಶಿಖೋಪಮಮ್’ ಎಂಬುದು ಅಗ್ನಿಯ ಭೀಷಣತೆ. ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ, ಗೂಢಚಾರರ, ರಾಜಪುತ್ರನ ಮನೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ಶುಕ-ಸಾರಣರು ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರರು; ಅವರ ಮನೆಗಳ ದಹನವು ರಾವಣನ ಗುಪ್ತಚರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ನಾಶವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಬಲದ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸುವುದು.

ಅನಂತರ ಅವನು ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣ, ದಂಷ್ಟ್ರ, ರಾಕ್ಷಸ ರೋಮಶ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಮತ್ತ, ಧ್ವಜಗ್ರೀವ, ಘೋರನಾದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ಹಸ್ತಿಮುಖ, ಕರಾಲ, ವಿಶಾಲ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಮಕರಾಕ್ಷ, ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ನಿಕುಂಭ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು — ಇವರ ಭವನಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯೊಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಟ್ಟು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೂ ಸಾಗುತ್ತಾ ಸುಟ್ಟನು. ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಯಾ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮೃದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಸುಟ್ಟನು. ಎಲ್ಲರ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ಶೋಭಾಯಮಾನನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಮಂಗಳವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮುಖ್ಯ ಭವನದ ಮೇಲೆ ಬಾಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಲಂಕೆಯ ಸಮಗ್ರ ವೀರಮಂಡಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟದ್ದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದರ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ. ರಾವಣನ ಮನೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರು ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ. ‘ಯುಗಾಂತಜಲದಃ’ (ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯದ ಘೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಹದಿನೈದರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಭವನ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ದಹನದ ಕ್ರಮ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುವಂತಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭವನವೂ ಇದೆ, ಆಗ ಅವನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರಮಮಾಣಃ ಕ್ರಮೇಣೈವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಆವೃತ್ತಿ — ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಉನ್ಮಾದವಲ್ಲ. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಋದ್ಧಿಮತಾಮ್ ಋದ್ಧಿಮ್’ ಎಂಬ ಯಮಕ — ಸಮೃದ್ಧರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೇ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ತಾನೇ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ — ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭವನ, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದಹನ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಗರ್ಜನೆ ಪ್ರಳಯಮೇಘದ ಗುಡುಗಿನಂತೆ, ಇದರಿಂದ ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡರು. ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ. ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳು ಸುಡುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರರು. ಹೀಗೆ ದಹನವೂ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಹನುಮಂತನು ಅರ್ಹರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ದಂಡ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದ್ದ ರಾವಣನ ಭವನವನ್ನೇ ಈಗ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ಗೃಹಸ್ವಾಮಿಗಳನ್ನೂ ದಹನವು ಮುಟ್ಟಿತು.

ವಾಯುವಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅತಿವೇಗದ ಮಹಾಬಲವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯಿತು, ಬೆಳೆಯಿತು. ವಾಯುವು ಆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಹರಡಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳುಳ್ಳ, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಮಯವಾದ, ರತ್ನಭರಿತವಾದ ಆ ಮಹಾಭವನಗಳು ಶಿಥಿಲವಾದವು. ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ಸಿದ್ಧರ ಭವನಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವಂತೆ, ಮುರಿದ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳುಳ್ಳ ಆ ಭವನಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದವು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ, ಉತ್ಸಾಹ ಮುರಿದ, ಶೋಭೆ ತೊರೆದ ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲವಾದ ಕೂಗು ಎದ್ದಿತು — ಖಂಡಿತ ಈ ಅಗ್ನಿಯೇ ಕಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ, ಹಾ! ಎಂದು. ಮೊಲೆಗೂಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಾ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಅಂಗಗಳು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿ, ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮಿಂಚುಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಹನುಮಂತನು ಭವನಗಳಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರ, ಹವಳ, ವೈಡೂರ್ಯ, ಮುತ್ತು, ಬೆಳ್ಳಿಗಳು ಬೆರೆತ ವಿಚಿತ್ರ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಗ್ನಿಯು ಕಟ್ಟಿಗೆ-ಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡದಂತೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಲಿಲ್ಲ; ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊರುವುದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಲಿಲ್ಲ. ವಾಯು-ಅಗ್ನಿಗಳ ಸಂಯೋಗ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯ ಸಹಾಯ — ಮಗನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಿದ್ಧರು ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಪುಣ್ಯವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪತನದ ವರ್ಣನೆ ಕರುಣಾಜನಕ; ಕವಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಸಂಯೋಗ — ಹನುಮಂತನ ಬಲವು ತಂದೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಭವನಗಳ ವೈಭವ — ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳು, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳು, ರತ್ನಗಳು — ಅದೆಲ್ಲವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನಗಳ ಉಪಮೆ — ಸ್ವರ್ಗಸುಖವೂ ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಕ್ಷಸರ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಪಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೇ ‘ಅಗ್ನಿಯು ಕಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಗ್ನಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗಿದ ಧಾತುಗಳು — ಲಂಕೆಯ ಸಂಪತ್ತು ಕರಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೂ ಸತ್ತವರನ್ನು ಹೊತ್ತು ತೃಪ್ತಿಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪತನದ ಕರುಣಚಿತ್ರ — ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕೂದಲು ಕೆದರಿ, ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿ. ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಪತನ ಮಿಂಚುಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು ಒಟ್ಟಿಗೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯ ವೀರರಸಪ್ರಧಾನ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸವೂ ಬೆರೆತಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಓಟ, ಆಕ್ರಂದನ, ಪತನ — ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರುದ್ರನು ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸುಟ್ಟಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಅನಂತರ ಲಂಕಾಪುರದ ಪರ್ವತಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮದ ಅಗ್ನಿಯು ಎದ್ದಿತು; ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹೊತ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಅದು ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಕಿರೀಟದಂತಹ ಮಂಡಲವನ್ನು ಹರಡಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಪ್ರಳಯಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತಹ ರೂಪದ, ವಾಯುಸಹಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾ ಬೆಳೆಯಿತು; ಅದರ ಕಿರಣಗಳು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದವು, ಅದು ಭವನಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳೆಂಬ ತುಪ್ಪದಿಂದ ಅದರ ಜ್ವಾಲೆಗೆ ಆಹುತಿ ಸಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು. ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯರಂತಹ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆ ಮಹಾಗ್ನಿಯು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತು, ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಅನೇಕ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ಸೀಳುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದವರೆಗೆ ಬೆಳೆದ, ಒರಟು ಕಾಂತಿಯ, ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವಿನಂತಹ ಜ್ವಾಲಾಶಿಖೆಯುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯೂ, ಆರುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನೀಲೋತ್ಪಲದಂತಿರುವ ಹೊಗೆಯ ಸಾಲುಗಳೂ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಆಗ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಪ್ರಾಣಿಸಮೂಹಗಳ ಸಹಿತ, ಮನೆಗಳ ಸಹಿತ, ಮರಗಳ ಸಹಿತ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದರು — ಇವನು ವಜ್ರಧಾರಿ ಮಹೇಂದ್ರನೋ, ಯಮನೋ, ವರುಣನೋ, ವಾಯುವೋ, ರುದ್ರನೋ, ಅಗ್ನಿಯೋ, ಸೂರ್ಯನೋ, ಕುಬೇರನೋ, ಚಂದ್ರನೋ? ಇವನು ವಾನರನಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೇ. ಸರ್ವಪಿತಾಮಹನಾದ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಕೋಪವೇ ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆಯೇ? ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತ್ಯವೂ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಅನಂತವೂ ಏಕವೂ ಆದ ಪರಮತೇಜಸ್ಸು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕಪಿರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿದೆಯೇ? ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ; ಅಗ್ನಿಯ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹನುಮಂತನ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಪರಮ ಪ್ರಭಾವ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ತ್ರಿಪುರದಹನದ ಉಪಮೆ — ಶಿವನು ಅಸುರರ ಮೂರು ಪುರಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಒಂದೇ ಬಾಲದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ವರ್ಣನೆ — ಪರ್ವತಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಏಳುವುದು, ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು, ಕೋಟಿಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ, ಮುತ್ತುಗದ ಬಣ್ಣ, ನೀಲಿ ಹೊಗೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ, ವಾಯು, ರುದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಕುಬೇರ, ಚಂದ್ರ; ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರು. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು — ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನೂ ನೆನೆಯಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಃಶರೀರಾಜ್ಯಸಮರ್ಪಿತಾರ್ಚಿಃ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ಲಂಕೆ ಯಜ್ಞಕುಂಡ, ರಾಕ್ಷಸರು ಆಹುತಿಗಳು, ಅಗ್ನಿ ಹೋತೃ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುಟ್ಟ ಪುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ತರ್ಕವು ಹನುಮಂತನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾಯುವಿನ ಪುತ್ರ, ರುದ್ರನ ಅಂಶ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೂತ. ‘ನ ವಾನರೋಽಯಂ ಸ್ವಯಮೇವ ಕಾಲಃ’ (ಇವನು ವಾನರನಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳೂ ಭಯದಿಂದಲಾದರೂ ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವರು ಶತ್ರುವನ್ನು ದೈವೀಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಾನುಭವಗಳನ್ನೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಲಂಕೆಯು — ರಾಕ್ಷಸರು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಮರಗಳ ಸಹಿತ — ದೀನಳಾಗಿ ತುಮುಲವಾಗಿ ಸದ್ದುಮಾಡುತ್ತಾ ಅತ್ತಳು. ಹಾ ಅಪ್ಪಾ, ಹಾ ಮಗನೇ, ಹಾ ಪ್ರಿಯನೇ, ಹಾ ಮಿತ್ರನೇ, ಹಾ ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರನೇ, ನಮ್ಮ ಮಹಾಪುಣ್ಯವೆಲ್ಲ ನಾಶವಾಯಿತು — ಎಂದು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಘೋರತರವಾದ ಅತಿ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹತರಾದ, ಯೋಧರು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದ, ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧಬಲದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಂಡ ಆ ಲಂಕೆಯು ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದಂತಾಯಿತು. ಮಹಾಮನಸ್ಕನಾದ ಹನುಮಂತನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡ, ಭಯಗೊಂಡ ವಿಷಣ್ಣ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಧಗಧಗಿಸುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೋಷದಿಂದ ಹತವಾದ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಂಡನು. ಮರಗಳೆಂಬ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಮನೆಗಳೆಂಬ ರತ್ನಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ಪವನಪುತ್ರನಾದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ನಿಂತನು. ಲಂಕೆ ಮನುಷ್ಯಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಅಳುತ್ತಾಳೆ — ಕವಿ ನಗರವನ್ನು ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಲಾಪದ ಪದಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕೌಟುಂಬಿಕವಾದವು — ತಂದೆ, ಮಗ, ಪತಿ, ಮಿತ್ರ. ‘ತಸ್ಥೌ’ (ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಪದವು ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಯಿತು, ಹನುಮಂತನು ವಿಶ್ರಮಿಸಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದಂತೆ — ಋಷಿಗಳ ಶಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾದ ನಗರದಂತೆ ನಿರ್ಜೀವ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಉಪಮೆ — ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಭೂಮಿ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ವನಭಂಗ, ರಾಕ್ಷಸವಧೆ, ಪುರದಹನ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪದ ಪದಗಳು ಸ್ವಜನರ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅನೇಕ ಮರಗಳ ವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು — ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವಾನರವೀರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ, ಮಹಾಬಲನಾದ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗದ, ಮಹಾಮತಿಯಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳು, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಪನ್ನಗರು, ಎಲ್ಲ ಮಹಾಭೂತಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಅತುಲ್ಯವಾದ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಭಯಂಕರವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ರಾರಾಜಿಸಿದನು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನದ ಶಿಖರಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರಾಜಸಿಂಹನು ಕಿರಣಮಾಲಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಆಗ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸಿದನು. ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಪರಮವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಇವನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು. ಕಾರ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಮನದು — ಇದು ಭಕ್ತನ ರೀತಿ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕಾದಹನದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಹರ್ಷ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸುವುದು ಕಾರ್ಯದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಸೂಚಕ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಚಿಂತೆ ಮೂಡುವುದು — ಅವಳೂ ಸುಟ್ಟುಹೋದಳೇ ಎಂದು. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರ ಭಾವವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮಹತ್ತ್ವದ ಘಟನೆಯ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಕವಿಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೂ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ನಾಗರು. ನಲವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಶೋಭೆ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ; ‘ಅರ್ಚಿಮಾಲೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಇತ್ತು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸುವುದು. ಐವತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಿತರೂ ಭೀತರೂ ಆದರು. ರಾವಣನ ದರ್ಪ ಮುರಿದುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ‘ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡವು — ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದ ದ್ವಿವಿಧ ಪ್ರಭಾವ: ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಹರ್ಷ, ದುರ್ಜನರಿಗೆ ಭಯ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಶಿಖರ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಂತಹ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ — ಅಗ್ನಿಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಮಾಲೆ. ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಲಂಘಿಸಿದ ಸಮುದ್ರವೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಸ್ಥಳ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ