॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 53ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರಾರ್ಥನೆ

ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ — ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿರಿ, ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವುದು, ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತನೆ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ತಂದ ಸುದ್ದಿ, ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ತಣ್ಣಗಾದ ಅಗ್ನಿ, ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಪರಿಘದಿಂದ ಕಾವಲುಗಾರರ ವಧೆ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನ ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದನು — ವಿಭೀಷಣ, ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ; ದೂತನ ವಧೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವನಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ನಿಗ್ರಹವಾದ ದಂಡವನ್ನು ಖಂಡಿತ ವಿಧಿಸಬೇಕು. ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಬಾಲವು ಪ್ರಿಯವಾದ ಆಭರಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿರಿ, ಸುಟ್ಟ ಬಾಲದೊಡನೆ ಇವನು ಹೋಗಲಿ. ಆಗ ಇವನ ಮಿತ್ರರು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳು, ಹಿತೈಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಅಂಗವೈರೂಪ್ಯದಿಂದ ಕೃಶನಾದ, ದೀನನಾದ ಇವನನ್ನು ನೋಡಲಿ. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲದೊಡನೆ ಇವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಚೌಕಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪುರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಲಿ. ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಅವಮಾನವೇ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ದೂತದಂಡಗಳಲ್ಲಿ ‘ವೈರೂಪ್ಯ’ವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲದಹನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲವು ವಾನರನ ಗರ್ವದ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ದಹನ ಪರಮ ಅವಮಾನ. ‘ಪರಿಣೀಯತಾಮ್’ (ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಲಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದಂಭ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇಡೀ ಪುರಿಯನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಅವಕಾಶ ಸುಲಭವಾಗುವುದು — ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಡಂಬನೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ‘ವಧಾಯಾನ್ಯಃ’ ಎಂದಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ‘ವಧೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ದಂಡ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತಮ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ‘ಸರಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದಂಡದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಸಫಲವಾಯಿತು.

ಸ್ವಾಮಿಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕರ್ಕಶರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಬಾಲವನ್ನು ಹಳೆಯ ಹತ್ತಿಯ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿದರು. ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಒಣಗಿದ ಸೌದೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅಗ್ನಿಯು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ, ಬಾಲವನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಬೆಳೆದನು — ಅವನ ದೇಹವು ಬೃಹತ್ತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಲದ ಮೇಲೆ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಸುರಿದು ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದರು. ಆಗ ರೋಷದಿಂದಲೂ ಅಸಹನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಮನಸ್ಸಿನ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖದ ಹನುಮಂತನು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅನಂತರ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದರು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀ-ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರ ಸಹಿತ ನಿಶಾಚರರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಬಂಧಿತನಾದ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದನು. ಹನುಮಂತನ ದೇಹವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸೌದೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವಮಾನದಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂತೋಷ ಕ್ಷಣಿಕ; ಅವರ ಹರ್ಷವೇ ಬೇಗನೆ ಅವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ‘ಹುತಾಶನಮ್’ ಎಂದು ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ; ಅರ್ಥವಾದರೋ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳೆಯುವುದೇ. ರಾಕ್ಷಸರು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ — ಇವೇ ಲಂಕಾದಹನದ ಸಾಧನಗಳಾಗುವುವು. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಲದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು — ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಾಕ್ಯ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ‘ನಿಬದ್ಧಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಹನುಮಂತನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ನನಗೆ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ; ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಇವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ನಾನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಈ ದುರಾತ್ಮರು ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಸಾಕು; ಆದರೆ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸುವೆನು. ಇದರಿಂದ ನಾನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಚರಿಸಬಹುದು; ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಗರಚನೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತ ನೋಡಬೇಕು. ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಲಿ, ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ ಪೀಡಿಸಲಿ; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಧೀರತೆಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ — ಅವಮಾನವನ್ನು ಅವನು ಅವಕಾಶವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದುರ್ಗವನ್ನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲ. ಕ್ರೋಧವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧೀನ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ದೂತನನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಾಕ್ಯ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ‘ಪೀಡಾಂ ಕುರ್ವಂತಿ ರಕ್ಷಾಂಸಿ’ ಎಂಬುದು ಹದಿನಾರನೆಯದರ ಆರಂಭ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ದಣಿವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ.

ಅನಂತರ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ತನ್ನ ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಸತ್ತ್ವವಂತನಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಕಪಿಕುಂಜರನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಾದದಿಂದ ಅವನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿಸಿದರು. ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚೌಕಗಳನ್ನೂ, ಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಬೀದಿಗಳನ್ನೂ, ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳು ಕೂಡುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ, ಬೀದಿ-ಉಪಬೀದಿಗಳನ್ನೂ, ಮನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಜಾಗಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕುದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅವನನ್ನು ‘ಗೂಢಚಾರ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ‘ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಿದನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಂಧಿತನಾದರೂ ಅವನು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಗೂಢಚಾರನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರೇ ಲಂಕೆಯದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಗೂಢಚಾರನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವರೇ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಿನ ದಹನದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಲಂಕೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂವೃತಾಕಾರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ತನ್ನ ಆಕಾರವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರು ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉತ್ಸವರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿಜಯೋತ್ಸವದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಶಂಖಗಳೂ ಭೇರಿಗಳೂ ಮೊಳಗುತ್ತವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ‘ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದಲೂ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಅರಿಂದಮ’ (ಶತ್ರುಮರ್ದನ) ಎಂದೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬರು ಅತ್ಯಾಚಾರಿಗಳು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ವೀರ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ನಗರರಚನೆ — ವಿಮಾನಗಳು, ಚೌಕಗಳು, ಬೀದಿಗಳು, ಉಪಬೀದಿಗಳು, ಮನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಜಾಗಗಳು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ದುರ್ಗದ ಒಳಸ್ವರೂಪ, ಇದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರ ಕುತೂಹಲ ನಗರದ ಜನಜೀವನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ‘ಗೂಢಚಾರ’ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯೂ ಸತ್ಯವೇ — ಅವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ರಾಮನ ಚಾರ.

ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಲು ಅನೇಕರು ಬಂದರು. ಹನುಮಂತನ ಬಾಲದ ತುದಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಿಕಾರಗಣ್ಣಿನ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು — ಸೀತೆ, ಯಾವ ಕೆಂಪುಮುಖದ ಕಪಿಯೊಡನೆ ನೀನು ಮಾತನಾಡಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬಾಲದೊಡನೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ತನ್ನ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಕ್ರೂರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ವೈದೇಹಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದಳು. ಆಗ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅವಳು ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಮಹಾಕಪಿಯ ಮಂಗಳವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಹವ್ಯವಾಹನನಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು — ನಾನು ಪತಿಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕಪತಿವ್ರತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಹೇ ಅಗ್ನಿ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕರುಣೆಯಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ತಣ್ಣಗಾಗು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಸದಾಚಾರಸಂಪನ್ನೆಯೆಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಸೇರಲು ಹಂಬಲಿಸುವವಳೆಂದೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ತಣ್ಣಗಾಗು. ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆರ್ಯ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುವುದಾದರೆ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ — ತನ್ನ ಸತ್ಯಾಚರಣೆಯ ಬಲದಿಂದ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶೀತೋ ಭವ ಹನೂಮತಃ’ (ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಣ್ಣಗಾಗು) ಎಂಬ ಧ್ರುವಪದವು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಉಪಕ್ರಮ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿವೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆತು ಹನುಮಂತನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಕರುಣೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ದುಃಖಿಸಲೆಂದೇ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಕೆಂಪುಮುಖದ ಕಪಿ’ ಎಂದು ಅವಮಾನದಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಆ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ‘ಆತ್ಮಾಪಹರಣೋಪಮಮ್’ (ತನ್ನ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ) ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹನುಮಂತನ ದುಃಖ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನದೇ ದುಃಖದಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂಗಲಾಭಿಮುಖೀ’ — ಅವಳು ತನ್ನ ಮಂಗಳವನ್ನಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನ ಮಂಗಳವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಉಳಿದ ಭಾಗ್ಯ — ಇವನ್ನು ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಡತೆ; ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಸತ್ಯದ ಬಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಪಾವಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿವೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ.

ಅನಂತರ ತೀಕ್ಷ್ಣಜ್ವಾಲೆಯುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯೂ ಶಾಂತವಾಗಿ, ಬಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣಿನಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಕಪಿಯ ಶುಭವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಉರಿಯಿತು. ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವೂ ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಹಿಮದ ಗಾಳಿಯಂತೆ ತಂಪಾಗಿ, ದೇವಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ನೀಡುವಂತೆ ಬೀಸಿದನು. ಬಾಲವು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಾನರನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಈ ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಮಹಾಜ್ವಾಲೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ನನಗೆ ನೋವು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬಾಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಮ ಬಿದ್ದಂತಿದೆ. ಅಥವಾ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ನಾನು ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನದೀಪತಿಯಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ಧೀಮಂತನಾದ ಮೈನಾಕನಿಗೂ ಅಂತಹ ತ್ವರೆ ಇದ್ದರೆ, ಅಗ್ನಿಯು ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡದು? ಸೀತೆಯ ದಯೆಯಿಂದ, ರಾಘವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿನ ಸಖ್ಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಬಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದು ಶುಭದ ಲಕ್ಷಣ. ಮೈನಾಕನ ನೆನಪಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಕಾರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವಳ ದಯೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲ ಕಾರಣವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆ, ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು, ತಂದೆಯ ಮೈತ್ರಿ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಂತಿದೆ — ‘ಶಂಸನ್ನಿವ ಶುಭಂ ಕಪೇಃ’ (ಕಪಿಯ ಶುಭವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ). ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾಯುವೂ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ. ಮೂವತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಜ್ವಾಲೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸುಡುವಿಕೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವದಿಂದ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈನಾಕನು ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯೂ ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಬಹುದು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದು ಕವಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯ ದಯೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ.

ಕಪಿಕುಂಜರನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ನನ್ನಂಥವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ನೀಚ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬಂಧನ ಹೇಗೆ ತಕ್ಕುದು? ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಿರುವಾಗ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅನಂತರ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಆ ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅನಿಲಪುತ್ರನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಪುರದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು, ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪು ವಿರಳವಾಗಿತ್ತು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿ ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿದನು; ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದನು. ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ತೋರಣಕ್ಕೆ ಆನಿಸಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಮಾರುತಿಯು ಕಾವಲುಗಾರರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ, ಉರಿಯುವ ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಕಿರಣಮಾಲಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಚಿಕ್ಕದಾಗುವುದು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡದಾಗುವುದು ಹನುಮಂತನ ಸಿದ್ಧಿ — ಅವನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರದ್ವಾರದ ಪರಿಘವೇ ಅವನ ಆಯುಧ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಚಿಮಾಲೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಬಾಲದ ಜ್ವಾಲಾಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಮಾಲೆ, ಒಂದು ಸಾಮ್ಯಭಾವ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇದೇ ಬಾಲವು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದು. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಗೌರವ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿಯಾಯಿತು, ಈಗ ಬಂಧನದ ಪ್ರಯೋಜನ ಮುಗಿಯಿತು. ನಲವತ್ತು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪು ವಿರಳವಾಗಿದ್ದ ಪುರದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಸಿದುದರಿಂದ ಬಂಧನಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಉದುರುತ್ತವೆ — ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಪರಿಘವನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಾವಲುಗಾರರ ವಧೆ — ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಪಪಾತ… ನನಾದ’ (ನೆಗೆದು… ಗರ್ಜಿಸಿದನು) — ಬಂಧನಮುಕ್ತಿಯ ಉದ್ಘೋಷ. ಕಾವಲುಗಾರರ ವಧೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯದ ಚಿಂತನೆ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ