ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಹಿತೋಪದೇಶ
ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶ, ರಾಮಕಥೆ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ, ಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ‘ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು’, ರಾಮನ ಅಜೇಯತೆ, ಸೀತೆ ಕಾಲರಾತ್ರಿ, ರಾವಣನ ವಧಾಜ್ಞೆ
ಮಹಾಬಲನಾದ ದಶಮುಖನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ಸತ್ತ್ವವಂತನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಶಾಂತಭಾವದಿಂದ, ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ, ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗೆ ಸಹೋದರನಂತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಸಹೋದರನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳು — ಆ ಮಾತು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಹಿತಕರವಾದುದು. ಹನುಮಂತನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲ್ಲ; ರಾಜನು ರಾಜನಿಗೆ ಸಹೋದರಭಾವದಿಂದ ಹೇಳುವುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಮೊದಲು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಉಪದೇಶ — ಇದು ದೂತನ ಶಿಷ್ಟಕ್ರಮ. ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಕೇಳಲೆಂದು ಹನುಮಂತನು ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಹೋದರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾವಣನೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನು ತಂದೆಯಂತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಹಿರಿಯ, ಅತಿ ಪ್ರಿಯನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಪ್ರಭುವಾದ ಮಗನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಟು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ. ರಾಮನೆಂಬ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿದೇಹರಾಜ ಜನಕನ ಮಗಳು, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಣೆಯಾದಳು. ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು, ರಾಮನೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಾನರರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣೇಶ್ವರನು. ನಿನಗೆ ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಿತನಾಗಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯೂ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದನು. ಈ ಕಥೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಸಾರಗರ್ಭಿತ. ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ವಂಶ, ಧರ್ಮ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ವಧೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನು ವಾಲಿಯ ಬಲವನ್ನು ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪರಸ್ಪರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದಶರಥನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಂದೆಯಂತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂಧು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಕುಲದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಹ ರಾಜನ ಮಗನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಿಸನು. ‘ಪಿತುರ್ನಿದೇಶಾತ್’ (ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಅವನು ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದನು. ಸೀತೆಯ ಪರಿಚಯವನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ — ‘ಜನಕನ ಮಗಳು’ ಎಂದು — ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಕುಲೀನತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭ್ರಷ್ಟಾ’ (ಕಾಣೆಯಾದಳು) ಎಂಬುದು ಮೃದುವಾದ ಪದ — ಹನುಮಂತನು ‘ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳನ್ನು ಯಾರು ಅಪಹರಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ರಾವಣನಿಗೆ ತಾನೇ ತಿಳಿದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ರಾವಣನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅವನ ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ. ವಾಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ರಾವಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಪ್ರದ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಥೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಕಪೀಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಆತುರನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಕೆಳಗೆ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿಯೂ, ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ವೈನತೇಯನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗಿಗಳು, ಕೆಲವರು ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನರು; ಅವರ ಗತಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಕಪಿವೀರರು. ನಾನಾದರೋ ಹನುಮಂತನೆಂಬ, ವಾಯುವಿನ ಔರಸಪುತ್ರನು. ಸೀತೆಗಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಲಂಘಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಒಬ್ಬನಲ್ಲ, ತನ್ನಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯ ವೀರರು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಅನೇಕರು, ಸಮರ್ಥರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಇದೇ ಮೊದಲ ಸಂಕೇತ. ‘ಕಂಡೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ನೂರು ಯೋಜನದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದಿದ್ದರೆ ಅಂಥವರು ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ರಾವಣನು ಊಹಿಸಬೇಕು. ‘ತ್ವಾಂ ದಿದೃಕ್ಷುಃ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಆಗಮನವು ರಾಜದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ, ಕಳ್ಳತನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೆಳಗೂ ಮೇಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಾಟ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ನೀನು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಹದೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಗಳಿಸಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಡುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ, ಅನೇಕ ಅನರ್ಥಗಳನ್ನು ತರುವ, ಬೇರನ್ನೇ ಕೀಳುವ ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಡುವ ಬಾಣಗಳ ಮುಂದೆ ದೇವಾಸುರರಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ರಾಜನೇ, ರಾಘವನಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಕಾಲಗಳಿಗೂ ಹಿತಕರವಾದ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ — ನರದೇವನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು. ನಾನು ಈ ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವುದು ದುರ್ಲಭವೋ ಅದು ಲಭಿಸಿದೆ; ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ರಘುನಾಥನೇ ಕಾರಣಕರ್ತ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಗಮನಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಅವಳು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅವಳನ್ನು ನೀನು ಅರಿತಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಮಿಶ್ರಿತವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ಯಾರೂ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಅದನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರೋ ಹಾಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ದೇವಾಸುರರೂ ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ತಪಸ್ಸಿನ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೀನು ಗಳಿಸಿದ ಧರ್ಮಸಂಗ್ರಹವೂ, ಸ್ವಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಧರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೂ — ಇವುಗಳ ನಾಶ ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವಾಸುರರಿಂದ ನಿನಗಿರುವ ಯಾವ ಅವಧ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೋ, ಅದರಲ್ಲೂ ಈ ಧರ್ಮವೇ ಮಹಾಕಾರಣ. ಹನುಮಂತನ ಉಪದೇಶ ಸಾಮನೀತಿಯ ಉದಾಹರಣೆ — ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಹಿತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಾನ್ನದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸೀತೆ ಭೋಗ್ಯೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳು ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾಳೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮೂಲಘಾತಿಷು’ (ಬೇರನ್ನೇ ಕೀಳುವ) ಎಂಬ ಪದವು ಅಧರ್ಮವು ಕರ್ತನನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಕುಲವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬೇರುಸಹಿತ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು — ಸಹೋದರರ ಐಕ್ಯ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿಕಾಲಹಿತಮ್’ — ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿತಕರ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯ ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತೆ — ಮುಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ನಾಶಮಾಡುವಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವು ಧರ್ಮರೂಪವಾದುದು, ಅದರ ನಾಶ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಆಗುವುದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ವ್ಯಾಪ್ತಿ — ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗ-ಪಾತಾಳಗಳಲ್ಲೂ ರಾಮನಿಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವನು ಸುಖ ಪಡೆಯನು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯ ಅರ್ಥ — ವಿಷಯುಕ್ತ ಅನ್ನವು ತಿಂದವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಸೀತೆಯೂ ಅವಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ರಾವಣನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವಳು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಧರ್ಮದ, ನೀತಿಯ, ಭಯದ ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸುಗ್ರೀವನು ದೇವತೆಯಲ್ಲ, ಯಕ್ಷನಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ; ರಾಘವನು ಮನುಷ್ಯ, ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಾಜ. ನಿನ್ನ ವರವು ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಕೈಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ? ಪ್ರಬಲವಾದ ಅಧರ್ಮದ ಫಲದಿಂದ ಬದ್ಧನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮದ ಫಲವು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಅಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮವಾದರೋ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೀನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಈ ಅಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ, ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯ — ಇವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳ ಸಹಿತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಅದಲ್ಲ. ಯಾರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೋ ಆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಾನೇ ನಿರ್ಮೂಲಮಾಡುವೆನು ಎಂದು ರಾಮನು ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರಂದರನಾದ ಇಂದ್ರನೂ ಸುಖ ಪಡೆಯಲಾರನು, ಇನ್ನು ನಿನ್ನಂಥವನ ಮಾತೇನು. ಯಾರನ್ನು ನೀನು ಸೀತೆಯೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ, ಯಾರು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ, ಅವಳನ್ನು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ಸೀತೆಯ ದೇಹರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಕಾಲಪಾಶ ಸಾಕು; ನೀನಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ಹೆಗಲಿಗೆ ಪಾಶವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸು. ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಹೊತ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳೂ ಬೀದಿಗಳೂ ಸಹಿತವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸಾಮದಿಂದ ಭೇದ ಮತ್ತು ದಂಡಗಳತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳೇ ಅವನ ಮೃತ್ಯು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ವರದ ಛಿದ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅವನು ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಅವಧ್ಯ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳ ಫಲದ ನಿಯಮ — ಪ್ರಬಲ ಅಧರ್ಮವು ಹಿಂದಿನ ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮವಾದರೋ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನವಧೆ, ವಾಲಿವಧೆ, ಸಖ್ಯ — ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಾಮಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ದೂತಧರ್ಮ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನ ಉದಾಹರಣೆ ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ರಾತ್ರಿ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಯಂ ಸ್ಕಂಧಾವಸಕ್ತೇನ’ — ರಾವಣನು ತಾನೇ ಮೃತ್ಯುಪಾಶವನ್ನು ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕೆ ಸುಡುತ್ತಿರುವುದು. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ಈ ಮಾತು ಬೇಗನೆ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ರಾಮನ ಕೋಪ — ಇವೆರಡೇ ಲಂಕಾದಹನದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣಗಳು.
ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಸಹೋದರರು, ಮಕ್ಕಳು, ಹಿತೈಷಿಗಳು, ಭೋಗಗಳು, ಪತ್ನಿಯರು, ಲಂಕೆ — ಇವನ್ನು ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಡ. ರಾಕ್ಷಸರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ರಾಮದಾಸನೂ ದೂತನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರನೂ ಆದ ನನ್ನ ಸತ್ಯವಚನವನ್ನು ಕೇಳು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಭೂತಗಳ ಸಹಿತ, ಚರಾಚರಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲನು. ದೇವ-ಅಸುರ-ನರೇಂದ್ರರಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸ-ಉರಗರಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾಧರ-ನಾಗ-ಗಂಧರ್ವ-ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ, ಸಿದ್ಧ-ಕಿನ್ನರ-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ — ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣುತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಬಲ್ಲವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರನೂ ರಾಜಸಿಂಹನೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಜೀವ ಉಳಿಯುವುದು ದುರ್ಲಭ. ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನೇ, ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಗಂಧರ್ವ-ವಿದ್ಯಾಧರ-ನಾಗ-ಯಕ್ಷರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ನಾಯಕನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಲಿ, ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ರುದ್ರನಾಗಲಿ, ದೇವನಾಯಕ ಮಹೇಂದ್ರನಾಗಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಹೀಗೆ ಸೊಗಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ, ತನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಕಪಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಪ್ರತಿಮನಾದ ದಶಮುಖನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಉಪದೇಶದ ಮುಕ್ತಾಯ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸತ್ಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದುದು, ಆದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ‘ರಾಮದಾಸಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ದಾಸನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ರಾಮನ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸಂಹಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನಿಗೆ ಅವನ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನ ದೋಷದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ನಾಶವಾಗುವುದು. ನಲವತ್ತು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ವಾಕ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಅಸಮರ್ಥರು ಎಂಬುದು — ಇದು ಹನುಮಂತನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಪರಮಸ್ತುತಿ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ಅವನು ಹಿತವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಧೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದಾಸ, ದೂತ, ವಾನರ; ಮೂವರೂ ಅವಧ್ಯರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ನಿರ್ಭಯನು. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸಂಹಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಇದು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಕೇವಲ ವೀರನದಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕೋಪವೇ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ. ದೂತವಧೆ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ನೆನಪಿಸುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿವಾದದ ಆರಂಭ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥