ಸರ್ಗ
ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನು ತಾನು ದೂತನೆಂದು ಹೇಳುವುದು
ರಾವಣನ ಶಂಕೆ — ನಂದಿಯೋ ಬಾಣನೋ, ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ — ‘ನಾನು ವಾನರ, ರಾಘವನ ದೂತ’
ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅಳಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹಳದಿಗಣ್ಣಿನ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಂಕೆಗಳಿಂದ ತಲ್ಲಣಿಸಿತು; ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಕಪೀಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಭಗವಾನ್ ನಂದಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಹಿಂದೆ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ನನಗೆ ಶಾಪವಿತ್ತನು. ಅವನೇ ವಾನರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿರಬಹುದೇ? ಅಥವಾ ಇವನು ಬಾಣಾಸುರನೇ? ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಭಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವಾನರರು ಅವನ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವರು ಎಂಬುದು ನಂದಿಯ ಶಾಪವಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಶಾಪ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ರೋಷವು ಹೊರಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಒಳಗೆ ಶಂಕೆ. ಮಹಾಬಲನಾದರೂ ರಾವಣನು ಅಪರಾಧಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವನ ಪಾಪವು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾ ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ, ಗಂಭೀರವಾದ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಈ ದುರಾತ್ಮನನ್ನು ಕೇಳಿ — ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು? ಇವನು ಬಂದ ಕಾರಣವೇನು? ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಬೆದರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಇವನ ಉದ್ದೇಶವೇನು? ಯಾರೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ನನ್ನ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇವನ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಕಾರ್ಯ? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಈ ದುರ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಆದರೆ ‘ದುರಾತ್ಮ’, ‘ದುರ್ಮತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಐದು — ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು, ಕಾರಣ, ವನಭಂಗ, ಪುರಪ್ರವೇಶ, ಯುದ್ಧ; ಇವೇ ದೂತನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ವಿಷಯಗಳು. ರಾಜನ ರೋಷವೂ ಮಂತ್ರಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಶಿಷ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರನೇ, ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀನು ಹೆದರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು; ಹೆದರಬೇಡ, ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ. ನೀನು ವೈಶ್ರವಣನ (ಕುಬೇರನ), ಯಮನ ಅಥವಾ ವರುಣನ ದೂತನಾಗಿ ಈ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಮ್ಮ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನೂ ಹೇಳು. ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ವಾನರನದಲ್ಲ, ರೂಪ ಮಾತ್ರ ವಾನರನದು. ಇಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು, ಆಗ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ; ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವ ಉಳಿಯುವುದು ದುರ್ಲಭ. ಅಥವಾ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ನೀನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕಾರಣವೇನೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಗಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತು ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಭಯಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅಭಯದಾನ, ಅನಂತರ ಮರಣಭಯ. ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಅವನನ್ನು ದೇವದೂತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೂ ಹನುಮಂತನ ಮಹತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ರಾಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೆನೆಯಲಾಗಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸರು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಥನದ ಆರಂಭ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕವಿಯ ಭೂಮಿಕೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ‘ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯ ಹೇಳು, ಬಿಡುಗಡೆ ಸಿಗುವುದು ಎಂಬ ಆಮಿಷ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಆಮಿಷಕ್ಕಾಗಲಿ ಭಯಕ್ಕಾಗಲಿ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವುದು ಸತ್ಯವೋ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳುವನು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞನ ಚಾತುರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಭಯ ನೀಡಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ.
ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ಇಂದ್ರನ, ಯಮನ ಅಥವಾ ವರುಣನ ದೂತನಲ್ಲ. ಕುಬೇರನೊಡನೆ ನನಗೆ ಸಖ್ಯವಿಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಜಾತಿಯೇ ಇದು — ನಾನು ವಾನರನೇ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಈ ವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಅನಂತರ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದರು; ದೇಹರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಾನು ಅವರೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದೆ. ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಅಸುರರಾಗಲಿ ಅಸ್ತ್ರಪಾಶಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾರರು; ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಈ ವರವನ್ನು ನಾನೂ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜನನ್ನು ನೋಡುವ ಆಸೆಯಿಂದ ನಾನು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟೆ. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನು ಬಂಧಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದರು. ರಾಮನ ಯಾವುದೋ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ ದೂತನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಈ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ಸತ್ಯವೂ ನಿರ್ಭಯವೂ ಆದುದು. ಅವನು ವನಭಂಗದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಜದರ್ಶನವೇ ಗುರಿ. ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಸಂದೇಶದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ, ಕುಬೇರ, ವಿಷ್ಣು. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ವಾನರ’. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಉತ್ತರ ಪೂರ್ಣವಾಗಲೆಂದು ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಅವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬಂಧನ ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಥ್ಯಮ್’ (ಹಿತಕರ) ಎಂಬ ಪದವು ಮುಂದಿನ ಮಾತು ರಾವಣನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥