॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 49ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತನೆ

ಇಂದ್ರಜಿತನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ, ರಾವಣನ ಕಿರೀಟ-ಆಭರಣಗಳ ವರ್ಣನೆ, ದಶಶಿರನ ರೂಪ, ಸಿಂಹಾಸನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಹನುಮಂತನ ವಿಸ್ಮಯ, ‘ಅಧರ್ಮವು ಬಲವತ್ತರವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಚಿಂತನೆ

ಇಂದ್ರಜಿತನ ಆ ನೀತಿಪೂರ್ಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ರಾವಣನ ಸೀತಾಪಹರಣ ಮೊದಲಾದ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು; ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಕಿರೀಟವಿತ್ತು. ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಮಣಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿದ್ದವು; ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಕೆಂಪು ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು, ವಿವಿಧ ವಿಚಿತ್ರ ಚಿತ್ತಾರಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಗರಾಗದ ರಚನೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ವೈಭವವನ್ನೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಹನುಮಂತನು ದೂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅವನ ಸಜ್ಜು, ಅವನ ಸಭೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಕ್ರೋಧವೂ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಂಕುಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮನಸೇವ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತೈಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಆಭರಣಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದರಂತೆ ಅದ್ಭುತ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು.

ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ದರ್ಶನೀಯವೂ ಕೆಂಪೂ ಭಯಂಕರವೂ ಆಗಿದ್ದವು; ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು ಹೊಳೆಯುವ, ಹರಿತವಾದ, ದೊಡ್ಡವಾಗಿದ್ದವು; ತುಟಿಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನು ವಿಚಿತ್ರನೂ ದರ್ಶನೀಯನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ವೀರನು ನಾನಾ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ದೇಹವು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು; ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾರವು ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದಿಂದ ಅವನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಕಪ್ಪು ದೇಹ ಮೋಡ, ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖ ಬಾಲಸೂರ್ಯ. ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ಉತ್ತಮ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ, ಹೊಳೆಯುವ ಅಂಗದಗಳುಳ್ಳ, ಭಯಂಕರವಾದ ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವನು ರತ್ನಗಳ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಉತ್ತಮ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸ್ಫಟಿಕದ ವಿಚಿತ್ರ ಮಹಾಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ವತ, ಮೋಡ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು — ರಾವಣನ ರೂಪ ಸುಂದರವೂ ಭಯಂಕರವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಕವಿಯು ಪರ್ವತ, ಮೋಡ, ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಆದರೂ ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ, ತೋಳುಗಳು ಅನೇಕ ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಸ್ಫಟಿಕದ ಆಸನವು ಅವನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದೂತನ ಎಚ್ಚರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಯ ಬೆರೆತಿವೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಸಣಿಗೆ-ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸುತ್ತಲೂ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದುರ್ಧರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ನಿಕುಂಭ — ಈ ನಾಲ್ವರು ಮಂತ್ರತತ್ತ್ವಜ್ಞರಾದ ರಾಕ್ಷಸಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನ ಬಳಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಆ ನಾಲ್ವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಬಲದರ್ಪಿತನಾದ ರಾವಣನು ನಾಲ್ಕು ಸಾಗರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಂತ್ರತತ್ತ್ವಜ್ಞರೂ ಶುಭದರ್ಶಿಗಳೂ ಆದ ಇತರ ಸಚಿವರೂ, ದೇವತೆಗಳು ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಂತೆ, ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮೇರುಶಿಖರದ ಮೇಲಿರುವ ನೀರುತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪರಮವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಭೆಯ ವೈಭವ ಸ್ವರ್ಗಸದೃಶ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯ ಮಾತ್ರ. ಬಂಧನದ ಪೀಡೆಯೂ ಅವನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ ಸೇನಾಪತಿ, ನಿಕುಂಭ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಭಾವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಗರಗಳ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಆಧಿಪತ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಬಂಧಿತ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿರುದ್ಧ, ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವತಂತ್ರ; ಅವನು ನೋಡುಗ ಮಾತ್ರ, ಭಯಗೊಂಡವನಲ್ಲ. ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆಯೇ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸೇವಿತ, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಸಚಿವರಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ — ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಸಭೆ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪರಿವಾರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ ಅವರ ಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆರಗಾದ ಹನುಮಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಆಹಾ, ಇವನ ರೂಪ! ಆಹಾ, ಧೈರ್ಯ! ಆಹಾ, ಸತ್ತ್ವ! ಆಹಾ, ಕಾಂತಿ! ಆಹಾ, ಎಲ್ಲ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವಿಕೆ! ಇವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಅಧರ್ಮವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೂ ರಕ್ಷಕನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ ಕ್ರೂರವಾದ ನಿರ್ದಯ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ ದೇವ-ದಾನವರ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಇವನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತವೆ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಇವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಒಂದೇ ಸಾಗರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಕಪಿಯು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕವೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಗುಣಗಳಿವೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅಧರ್ಮವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಜ್ಞಾನಿಯ ಸ್ವಭಾವ. ಅಧರ್ಮವೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಬೀಜ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಕ್ಷಕನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಷ್ಟು ಸಮರ್ಥನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೆ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಕಾಣಬಾರದು, ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವನು. ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಬಗೆಬಗೆಯದು — ಪ್ರಶಂಸೆ, ಖೇದ, ವಿಸ್ಮಯ, ಎಚ್ಚರ. ಶತ್ರುವಿನ ಯಥಾರ್ಥ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ