ಸರ್ಗ
ಇಂದ್ರಜಿತ್-ಹನುಮಂತರ ಯುದ್ಧ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಬಂಧನ ಮತ್ತು ರಾವಣಸಭಾಪ್ರವೇಶ
ರಾವಣನು ಇಂದ್ರಜಿತನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಆದೇಶ, ಇಂದ್ರಜಿತನ ನಿರ್ಗಮನ, ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮಬಲದ ಯುದ್ಧ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧನ, ಹನುಮಂತನ ವಿಚಾರ, ನಾರಿನ ಹಗ್ಗದ ಬಂಧನದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರದ ಬಿಡುಗಡೆ, ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು
ಹನುಮಂತನಿಂದ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ರೋಷದಿಂದ ದೇವಸಮಾನನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ನೀನು ಅಸ್ತ್ರವಿದನು, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಶೋಕವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನು; ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಾಗಿದೆ, ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ನೀನು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ದೇವೇಂದ್ರನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಮರುದ್ಗಣಗಳೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಹೋಗಿ ದಣಿಯದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನೀನು ಭುಜಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತನು, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು, ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗದ್ದು ಇಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನೂ ಶರೀರಬಲವನ್ನೂ ಅರಿಯದವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ತಪೋಬಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಸ್ತ್ರಬಲ — ಇವು ನನಗೆ ತಕ್ಕಂತಿವೆ; ರಣದ ಘರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವಾಗಿದ್ದು ಆಯಾಸಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇವಲ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ನೀತಿಯಿಂದಲೂ ಹೌದು — ಅಕ್ಷನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಇಂದ್ರವಿಜಯದ ಸ್ಮಾರಕ. ಪಿತಾಮಹನ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಲಭಿಸಿದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದು — ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಸೂಚನೆಯಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನಗೆ ತಕ್ಕಂತಿವೆ’ — ತಂದೆಯು ಮಗನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ರೋಷ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ — ‘ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರಶೋಕವನ್ನೂ ಅವನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಕಿಂಕರರೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾದರು, ರಾಕ್ಷಸ ಜಂಬುಮಾಲಿಯೂ, ವೀರರಾದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರೂ, ಐವರು ಸೇನಾಗ್ರಣಿಗಳೂ ಹತರಾದರು. ಕುದುರೆ-ಆನೆ-ರಥಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಸುಸಮೃದ್ಧ ಸೈನ್ಯಗಳೂ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರನಾದ ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನೂ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸತ್ತ್ವವು ಅವರಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಹತವಾದ ಈ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕಪಿಯ ಪ್ರಭಾವ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ, ನಿನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಿನ್ನ ಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವೇಗವನ್ನು ತೋರು. ಅಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹತ್ತಿರ ಹೋದಾಗ ಶತ್ರು ಶಾಂತನಾಗಿ ಬಲಘರ್ಷಣೆಯು ಶಮನವಾಗುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ಶತ್ರುಬಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸು. ವೀರನೇ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಡ — ಅವು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಮಹಾಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ವಜ್ರವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡ; ಮಾರುತನ ಗತಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಸದೃಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ, ಬಿಲ್ಲಿನ ದಿವ್ಯವೀರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ವಿಫಲವಾಗದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸು. ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಆಲೋಚನೆ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆದರೆ ರಾಜಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಇದೇ ಸಮ್ಮತವಾದ ಆಲೋಚನೆ. ಶತ್ರುಮರ್ದನನೇ, ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅರಿತಿರಬೇಕು, ರಣದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಹೃದಯವು ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯದೊಡನೆ ಸಂಘರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬ ಮಗ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ರಾಜಧರ್ಮ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಉಪದೇಶವಿದೆ — ಸೈನ್ಯವಾಗಲಿ ವಜ್ರವಾಗಲಿ ನಿಷ್ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಬಲವನ್ನೂ ಅಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನೂ ಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯಿಸು. ‘ಅಕ್ಷತಂ ಕರ್ಮ’ ಎಂದರೆ ವಿಫಲವಾಗದ ಕಾರ್ಯ. ಹನ್ನೊಂದು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ — ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಬಲಾನಿ ಸುಸಮೃದ್ಧಾನಿ…’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹತರಾದವರ ಕ್ರಮವಾದ ಎಣಿಕೆ — ಕಿಂಕರರು, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಅಕ್ಷ — ರಾವಣನ ವಿಪತ್ತಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಹೋದರಸ್ತೇ ದಯಿತಃ’ (ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಪ್ರೇರಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾರುತನ ಗತಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲ’ — ರಾವಣನಿಗೂ ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವಂತಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ಈ ಆಲೋಚನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ರಾಜಧರ್ಮವೇ ಬಲವತ್ತರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೇವಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅತಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಒಡೆಯನೂ ತಂದೆಯೂ ಆದ ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಗಣಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಉಕ್ಕಿದ ಅವನು ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಮಗನು ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಹೊರಟನು. ಪಕ್ಷಿರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಥವನ್ನು, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ವೇಗದ ಇಂದ್ರಸದೃಶನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಏರಿದನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಆ ರಥಿಕನು ರಥದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹನುಮಂತನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಅವನ ರಥದ ಘೋಷವನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಕಪಿವೀರನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ರಣಪಂಡಿತನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಯ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಹೋದನು. ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ — ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ. ‘ದಕ್ಷಸುತಪ್ರಭಾವಃ’ ಎಂದರೆ ದೇವತುಲ್ಯ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ರಥದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ‘ನಾಲ್ಕು ಸಿಂಹಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ‘ವ್ಯಾಘ್ರೈಃ’ (ಹುಲಿಗಳಿಂದ) ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾಲೈಃ’ ಎಂದಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತೆ — ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಆನಂದ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ಪಕ್ಷಿರಾಜೋಪಮತುಲ್ಯವೇಗೈ-/ರ್ವ್ಯಾಘ್ರೈಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಾದವಿಚ್ಛೇದದಲ್ಲಿ ಪದವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ತಂದೆಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಇಂದ್ರಜಿತನ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವೀರನಾದರೂ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ಒಡೆಯನೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅತಿತ್ವರೇಣ’ (ಅತಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ; ಅಕ್ಷನಂತೆ ಅವನೂ ಬೇಗನೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಕ್ಷನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ. ತನ್ನ ಗಣಗಳಿಂದ ಗೌರವ — ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಯಜಮಾನನಂತೆ, ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸನ್ಮಾನ ಪಡೆದು ಅವನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ‘ರಣಪಂಡಿತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ, ಬಲದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಹನೂಮಂತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ’ — ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ತಂದೆಯ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಸೈನ್ಯವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತನ ರಥಕ್ಕೆ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲ, ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ — ಅಕ್ಷನ ರಥಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಹೆಚ್ಚು ಭೀಷಣ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾಯೆಯ ವಿಶೇಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ ಹಿಡಿದು ರಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಲುಷಿತವಾದವು, ಭಯಂಕರ ಮೃಗಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಗ್ರಹಪಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು, ಸಿದ್ಧರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು; ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಪರಮಹರ್ಷದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿದವು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜವುಳ್ಳ ಆ ರಥವು ಬೇಗನೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಯು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಬೆಳೆದನು. ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ, ವಿಚಿತ್ರ ಬಿಲ್ಲಿನ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಅನಂತರ ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಃಶಂಕರೂ ಆದ ಕಪಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಮಗ — ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ದೇವೇಂದ್ರ-ಅಸುರೇಂದ್ರರಂತೆ — ಎದುರುಬದುರಾದರು. ಅಳೆಯಲಾಗದ, ಬೆಳೆದ ಹನುಮಂತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಮಹಾರಥನಾದ ಆ ವೀರನ ಬಾಣವೇಗವನ್ನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿದನು, ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕಲುಷಿತತೆ ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳ ಭಯಂಕರ ಕೂಗು ಅಶುಭಸೂಚಕಗಳು — ಯಾರಿಗೆ ಅಶುಭ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಲಂಕೆಗೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಸಮಾಗಮವು ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಕ್ಷವಧೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ. ‘ಇಂದ್ರಧ್ವಜಮ್’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಾಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಧ್ವಜ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಾಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಧ್ವಜದಿಂದ ಶೋಭಿತ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ತಂದೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ’ — ವಾಯುಪಥದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ. ದೇವೇಂದ್ರ-ಅಸುರೇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಬಲಿಯರಂತಹ ವೈರ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರಾಜ ಬಲಿಯಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೇ ಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಬಲವೂ ಸಮಾನವೆಂದು ಕವಿ ಉಪಮೆಯಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಬೆಳವಣಿಗೆ — ಶತ್ರು ಬಂದಾಗ ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ನಿಯಮ. ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರವು ಮಿಂಚು-ಗುಡುಗಿನಂತೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮೇಘರೂಪನು, ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಹೆಸರೇ ಮೇಘನಾದ; ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತರೂಪನು.
ಅನಂತರ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಉದ್ದವಾದ ಹರಿತ ಮೊನೆಗಳ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಪುಂಖಗಳ, ವಜ್ರದಂತಹ ವೇಗದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ಆ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ರಥದ ಸದ್ದನ್ನೂ, ಮೃದಂಗ-ಭೇರಿ-ಪಟಹಗಳ ಸದ್ದನ್ನೂ, ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಘೋಷವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಬಾಣಗಳ ನಡುವೆ ಬೇಗನೆ ಹೊರಳಿದನು; ಗುರಿಯಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಗುರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ — ಗುರಿಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸುತ್ತಾ — ಆ ಕಪಿಯು ಸುತ್ತಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಬಾಣಗಳ ಮುಂದೆಯೇ ಬಂದು ನಿಂತು, ಅನಿಲಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳೂ ರಣಕರ್ಮವಿಶಾರದರೂ ಆದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸನು ಹನುಮಂತನ ಅಂತರವನ್ನು — ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು — ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ, ಮಾರುತಿಯೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಅಂತರವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ; ದೇವಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಎದುರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕೊಂದನು, ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಮಬಲನಾದ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿ. ‘ಅಂತರಮ್’ ಎಂದರೆ ಛಿದ್ರ — ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಾರ ಸಫಲವಾಗುವುದೋ ಅದು. ಹನುಮಂತನು ಬಾಣಗಳ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶತ್ರುವನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತಹ ಆಟ. ಮೃದಂಗ-ಭೇರಿ-ಪಟಹಗಳ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಸೈನ್ಯದ ವಾದ್ಯಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸರ್ವಭೂತಮನೋಗ್ರಾಹಿ’ — ಯುದ್ಧವೂ ನೋಡತಕ್ಕದ್ದು, ಕಲಾರೂಪ; ಮೊದಲೇ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಅದರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು. ‘ದೇವಸಮಾನವಿಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬುದು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನ ಗೌರವ — ಕವಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚುವುದು ಪಕ್ಷಿಯು ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದಂತೆ. ಇಬ್ಬರೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳು — ಒಬ್ಬನು ಬಾಣವೇಗದಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದೇಹವೇಗದಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಮತೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.
ಗುರಿಯು ತಪ್ಪುತ್ತಿರಲು, ಅಮೋಘವಾದ ಬಾಣಗಳೂ ಬಿದ್ದು ವಿಫಲವಾಗುತ್ತಿರಲು, ಗುರಿಯಿಡುವ-ಹೂಡುವ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮಹಾಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗನು ಆ ಕಪಿಯ ಅವಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಗ್ರಹಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಆ ಕಪಿವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಆ ವೀರನು ಪಿತಾಮಹನ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮೇಲೆ ಹೂಡಿದನು. ಇವನು ಅವಧ್ಯನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಮಾರುತಪುತ್ರನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಆ ವಾನರನು ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದವನಾದನು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದೋ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಧ್ಯ’ ಎಂಬ ಅರಿವು ಅವನ ಸೋಲಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೂ ಹೌದು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವಧೆಗಲ್ಲ, ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ‘ಹಿಡಿಯಿರಿ’ ಎಂದೇ ಇತ್ತು — ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಡಿಯುವುದೇ ಉದ್ದೇಶ. ಹನುಮಂತನ ಪತನವು ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ‘ನಿರ್ವಿಚೇಷ್ಟಃ’ — ಅಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದವನಾದನು. ‘ಅಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತನ ವಿಶೇಷಣ — ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅದರ ನಿಯಮವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಅರಿಯರು. ಹನುಮಂತನ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಆ ಪತನವು ಅವನ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ.
ಅನಂತರ ಆ ಕಪಿವೀರನು ಆ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವನ್ನು ಅರಿತು, ಪ್ರಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವೇಗ ಕುಂದದೆ — ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸದೆ — ಪಿತಾಮಹನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೋರಿದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಪಡೆದ ವರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಲೋಕಗುರುವಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ ಈ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಆ ಕಪಿಯು ಅಸ್ತ್ರದ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ, ಪಿತಾಮಹನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೋರಿದ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ, ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿ ಪಿತಾಮಹನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದರೂ ಪಿತಾಮಹ, ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ನನಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವುದರಲ್ಲೂ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಿ. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ, ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಅವನು ಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಂದು ಹಿಡಿದ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗದರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿವೇಕ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಸೋಲೂ ಉಪಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕಂಡು ಸಂವಾದ ಮಾಡುವುದು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ವರ — ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ’ (ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯೂ ಅಭಿನಯವೇ — ಪೀಡಿತನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಪಿತಾಮಹ, ಮಹೇಂದ್ರ, ವಾಯು — ಈ ಮೂವರು ರಕ್ಷಕರು: ಬ್ರಹ್ಮನು ವರದಾತ, ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದ ನಂತರ ವರ ನೀಡಿದವನು, ವಾಯು ತಂದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಯುದೇವತೆ ಮೂವರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ದೂತನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬಲದಿಂದ ಯಾವುದು ಲಭಿಸದೋ ಅದು ವಿನಯದಿಂದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶ ದುರ್ಲಭ.
ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಶತ್ರುಮರ್ದನನು ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಹೊಸೆದ ಸೆಣಬಿನ ನಾರಿನ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಮರದ ತೊಗಟೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಶತ್ರುಗಳ ಬಂಧನವನ್ನೂ ವೀರರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ನಿಂದೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು — ‘ಕುತೂಹಲದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು. ಆ ನಾರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವು ಬೇರೊಂದು ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮರದ ತೊಗಟೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಅವನು ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾದನು — ಬೇರೊಂದರಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಇವನು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟವನಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವು ನಿರರ್ಥಕವಾಯಿತು; ರಾಕ್ಷಸರು ಮಂತ್ರದ ಗತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅಸ್ತ್ರವು ನಿಷ್ಫಲವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಅಸ್ತ್ರವು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇವೆ. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಅರಿಯದವನಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಕಾಲಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಆ ವಾನರನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂಢತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಾರಣ ಬಂಧನವನ್ನು ಹಾಕಿ ಅವರೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರಜಿತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದು ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಹನುಮಂತನು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾವಣನತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನವು ಬೇರೊಂದು ಬಂಧನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಯಮ. ಇಂದ್ರಜಿತನ ಚಿಂತೆ — ‘ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇವೆ’ — ವಿಜಯವೂ ಪರಾಜಯದಂತಾಯಿತು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ವಿಜಯಿಗಳಾಗಿಯೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆವು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಕಾಲಮುಷ್ಟಿಭಿಃ’ — ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕಠೋರವಾದ ಮುಷ್ಟಿಗಳು; ಹನುಮಂತನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೆಣಬಿನ ನಾರು, ಮರದ ತೊಗಟೆಗಳ ಬಂಧನ ಅವನಿಗೆ ತುಚ್ಛ, ಆದರೆ ಅದೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿತು — ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂಢತೆಯ ಫಲ. ‘ಕುತೂಹಲದಿಂದ’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಊಹೆ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು — ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಮರದ ತೊಗಟೆಯ ದಾರಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲ ಕಪಿವೀರನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ‘ಇವನು ಯಾರು? ಯಾರವನು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು? ಏನು ಕಾರ್ಯ? ಇವನ ಆಶ್ರಯ ಯಾರು?’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸವೀರರಲ್ಲಿ ಮಾತುಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ‘ಕೊಲ್ಲಿರಿ, ಸುಡಿರಿ, ಅಥವಾ ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂದು ಇತರ ಸಂಕ್ರುದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ಒಮ್ಮೆಲೇ ದಾರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಹಿರಿಯ ಪರಿಚಾರಕರನ್ನೂ ಮಹಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಭವನವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ವಿಕಾರಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ತೇಜೋಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ರೋಷದಿಂದ ಹೊರಳುತ್ತಿದ್ದ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ದೃಷ್ಟಿಯ ದಶಮುಖನು ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ, ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕುಲಶೀಲಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಾದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಕುರಿತು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಅವರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಕಪಿಯು ಕಾರ್ಯದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಅದರ ಮೂಲವನ್ನೂ ಮೊದಲು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಕಪೀಶ್ವರನ ಬಳಿಯಿಂದ ದೂತನಾಗಿ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು. ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹನುಮಂತನ ಪರಿಚಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವರು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯರು. ‘ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವ. ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ನಿಷ್ಪಕ್ಷ ದೃಷ್ಟಿ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಗೌರವ. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಮಾತು — ‘ದೂತ’ ಎಂಬುದು — ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು: ದೂತನು ಅವಧ್ಯನು ಎಂಬುದು ನೀತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ವಧೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವನು. ಸರ್ಗವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತಮಿವ ಮಾತಂಗಮ್’ (ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ) — ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಬಲಶಾಲಿ, ದೀನನಲ್ಲ. ‘ಪರಿಚಾರವೃದ್ಧಾನ್’ — ರಾವಣನ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ಸೇವಕರು; ‘ಮಹಾರತ್ನವಿಭೂಷಿತಂ ಗೃಹಮ್’ — ಸಭಾಭವನ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಸಭಾಭವನ’ ಎಂದಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ದರ್ಶನದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮರೂಪದವು — ರಾವಣನು ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಕಪಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಸಮತೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಾರ್ಯಾರ್ಥಮರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಮೂಲಮ್’ — ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು: ಏನು ಕಾರ್ಯ, ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ, ಏನು ಮೂಲಕಾರಣ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ‘ಕೊಲ್ಲಿರಿ, ಸುಡಿರಿ, ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸುಡಿರಿ’ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಬಾಲವನ್ನು ಸುಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥