॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 46ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ವಧೆ

ರಾವಣನು ತನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದು, ಐವರು ಸೇನಾನಾಯಕರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ವಾನರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮಾತು, ದುರ್ಧರನ ವಧೆ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ-ಯೂಪಾಕ್ಷರ ವಧೆ, ಪ್ರಘಸ-ಭಾಸಕರ್ಣರ ವಧೆ, ಸೈನ್ಯನಾಶ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರನಿಂದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಹತರಾದರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು — ಒಳಗಿನ ಭಯವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸದೆ — ಉತ್ತಮವಾದ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ದುರ್ಧರ, ಪ್ರಘಸ, ಭಾಸಕರ್ಣ — ಈ ಐವರು ಸೇನೆಯ ಅಗ್ರನಾಯಕರನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆ ವೀರರು ನೀತಿವಿಶಾರದರು, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದವರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನರು. ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು — ಸೇನಾಗ್ರಣಿಗಳೇ, ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಹೋಗಿ; ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ಎಂದು. ‘ಸಂವೃತಾಕಾರಃ’ (ಆಕಾರವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಜ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮರೆಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಿಂಕರರು, ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು — ಮೂರು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವಿಫಲವಾದುವು; ಈಗ ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯೋಧರ ಗೌರವ ಏರುತ್ತದೆ. ಐವರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಆಶಂಕೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಒಬ್ಬನು ಸಾಲದು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

‘ನೀವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು — ಆ ವನವಾಸಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗದಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಅವನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ತರ್ಕಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕಪಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅದು ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಭೂತ. “ಇದು ವಾನರ” ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ನಂಬುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ಘಟನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಕಪಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾರೆ. ನಮಗಾಗಿ — ನಮ್ಮ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ — ಇಂದ್ರನು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಇದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರಬಹುದು. ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ ನಾಗರನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಮಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಖಂಡಿತ ಮಾಡಬಯಸುವರು. ಇದು ಅದೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ. ಸೇನಾಗ್ರಣಿಗಳೇ, ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಹೋಗಿ; ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿ. ಧೀರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ನೀವು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಕಾಣಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ವೈರದ ನೆನಪಿನಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ — ಇದು ಅವನ ಊಹೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಇದು ರಾವಣನ ಚಿಂತಾವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ದೇಶಕಾಲಾವಿರೋಧಿತಮ್’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ — ಬಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಸಿದ್ಧಾಂತ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು ನನ್ನಿಂದ ಪರಾಜಿತರಾದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವರು ಎಂದು. ಹೀಗೆ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದ ನೆನಪೇ ಅವನ ಭಯದ ಮೂಲ. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಹನುಮಂತನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ದೇವಾಂಶಸಂಭವನು — ಆದರೆ ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ‘ಕಪಿಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯವೂ ಇದೆ.

‘ನಾನು ಹಿಂದೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ — ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಜಾಂಬವಂತ, ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲ, ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ ಮೊದಲಾದ ಇತರರು. ಅವರ ಗತಿ ಇಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾದುದಲ್ಲ, ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಲಿ ಬಲೋತ್ಸಾಹಗಳಾಗಲಿ ರೂಪವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ಇಂಥದ್ದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಕಪಿರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮಹಾಸತ್ತ್ವವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಇದನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ. ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ, ದೇವ-ಅಸುರ-ಮಾನವರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲು ಸಾಕಾಗವು ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ನೀತಿಜ್ಞನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಚಂಚಲವಾದುದು.’ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ — ಇದು ನೀತಿ. ‘ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧಿರ್ಹಿ ಚಂಚಲಾ’ (ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧಿ ಚಂಚಲವಾದುದು) ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿ ಮೊದಲಾದವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ವಾನರರ ಬಲ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಲಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಯುದ್ಧ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಸ್ಮಯ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸಾಕಾಗವು ಎಂಬುದು ನಿಜ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಗರ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ಆದರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪದೇಶವೂ ಈ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ರಾವಣನು ಸಂದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರಾದರೋ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗರ್ವದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ವಿನಾಶ.

ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾವೇಗಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ, ರಥಗಳಿಂದಲೂ, ವಿವಿಧ ಹರಿತ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರರು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡರು — ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕಿರಣಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಮಹಾವೇಗದ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವದ, ಮಹಾಬಲದ, ಮಹಾಮತಿಯ, ಮಹೋತ್ಸಾಹದ, ಮಹಾಕಾಯದ, ಮಹಾಭುಜದ ಅವನನ್ನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಯಂಕರ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ದುರ್ಧರನು ಕಬ್ಬಿಣದ, ಹರಿತವಾದ, ಬಿಳುಪಾದ, ಹಳದಿ ತುದಿಗಳ, ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾ’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದ ಎಂಟು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿಯು ಹನುಮಂತನ ಸರ್ವತೋಮುಖ ಮಹತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವೇಗ, ಸತ್ತ್ವ, ಬಲ, ಮತಿ, ಉತ್ಸಾಹ, ಕಾಯ, ಭುಜಗಳು. ‘ಪೀತಮುಖಾಃ’ (ಹಳದಿ ತುದಿಗಳ) ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ತುದಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಲೇಪ’ ಎಂದಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಉದಯಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಇವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು; ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಯಾರೂ ನೇರವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಇವನನ್ನು. ಅವರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ. ದುರ್ಧರನು ಮೊದಲು ಹೊಡೆದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಹತನಾದವನೂ ಅವನೇ.

ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರನು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ, ವೀರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ದುರ್ಧರನು ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎರಚುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಮಳೆಗಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡವನ್ನು ವಾಯುವು ತಡೆಯುವಂತೆ ಆ ಕಪಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು. ದುರ್ಧರನಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ಒಮ್ಮೆಲೇ ದೂರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಆ ಮಹಾವೇಗಿ ಕಪಿಯು ದುರ್ಧರನ ರಥದ ಮೇಲೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನ ರಾಶಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳು ನುಜ್ಜುಗುಜ್ಜಾದ, ಅಚ್ಚು-ನೊಗದ ಕಂಬಗಳು ಮುರಿದ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದ ದುರ್ಧರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ದೇಹದ ಭಾರದಿಂದಲೇ ರಥವನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳು, ಅಚ್ಚು, ನೊಗದ ಕಂಬ — ಎಲ್ಲವೂ ನುಜ್ಜುಗುಜ್ಜಾದುವು. ‘ವಿದ್ಯುದ್ರಾಶಿಃ’ (ಮಿಂಚಿನ ರಾಶಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ವೇಗವನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಯುವು ಮೋಡವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಹುಂಕಾರಮಾತ್ರದಿಂದ’ ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ. ತಲೆಗೆ ಬಾಣ ತಗುಲಿದರೂ ಅವನು ಬೆಳೆದನು — ಪ್ರಹಾರವು ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ದುರ್ಧರನ ಹೆಸರೇ ‘ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವವನು’ ಎಂದು, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದನು — ಹೆಸರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಫಲ. ರಥದಿಂದ ಬೀಳುವುದೇ ಅವನ ಮರಣವಾಯಿತು; ಹನುಮಂತನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲೂ ಇಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ನೆಲದಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸನು ರಥದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಗೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ಬೀಳುವ ವಾನರನೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಐವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವನೇ ಹೀಗೆ ಹತನಾದುದರಿಂದ ಉಳಿದವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿತು.

ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ದುರ್ಧರನನ್ನು ಕಂಡು ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರೂ ಶತ್ರುಮರ್ದನರೂ ಆದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ-ಯೂಪಾಕ್ಷರು ರೋಷಗೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ನೆಗೆದು ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹು ಕಪಿಯನ್ನು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದರು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರ ವೇಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಗರುಡನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರನು ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದನು. ಇಬ್ಬರ ಆಕ್ರಮಣ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಒಬ್ಬನ ಬಲ ಸಾಲದು ಎಂದು ಅವರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಅವರ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಆಯುಧವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ಸಾಲವೃಕ್ಷವೇ ಅವನ ಆಯುಧ. ಗರುಡನ ಉಪಮೆ — ಗರುಡನು ಹಾವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಅವನು ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ಗರಗಳ ಪ್ರಹಾರ ಎದೆಗೆ, ಆದರೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಜ್ರಕಾಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರಂತೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹತರಾದರು; ಒಂದೇ ಮರದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಉರುಳಿದರು. ದುರ್ಧರನ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ‘ರೋಷಗೊಂಡರು’ — ಕ್ರೋಧವು ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರನಿಂದ ಮೂವರು ಹತರಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಘಸನು ನಗುತ್ತಾ ಎದುರಿಸಿದನು; ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವೀರ್ಯವಂತ ಭಾಸಕರ್ಣನೂ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದನು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆಯಿಂದ ಎದುರಿಸಿ ನಿಂತರು. ಪ್ರಘಸನು ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ಪಟ್ಟಿಶದಿಂದಲೂ, ರಾಕ್ಷಸ ಭಾಸಕರ್ಣನು ಶೂಲದಿಂದಲೂ ಕಪಿಕುಂಜರನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಅವರಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ ಕ್ರುದ್ಧ ವಾನರನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ವೀರ ಕಪಿಕುಂಜರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೃಗಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಮರಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು; ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ಎಳ್ಳಿನಷ್ಟು ಚೂರುಚೂರಾದರು. ಪ್ರಘಸನ ನಗು ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ನಗುತ್ತಾ’ ಎಂದಿದೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಹನುಮಂತನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಂತೆಯೇ ಗಾಯಗಳೂ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮೃಗಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಮರಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಬಲದ ಅತಿಶಯ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ‘ತಿಲಶಸ್ತೌ ಬಭೂವತುಃ’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಆಯುಧಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ರಥ, ಅನಂತರ ಮರ, ಈಗ ಪರ್ವತಶಿಖರ; ಶತ್ರುಗಳು ಪ್ರಬಲರಾದಂತೆ ಆಯುಧವೂ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಕಡೆ ನಿಂತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಶಿಖರದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಹತರಾದರು — ಯುದ್ಧದ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಯೋಜನೆ. ‘ಎಳ್ಳಿನಷ್ಟು ಚೂರು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಘಸನ ಪಟ್ಟಿಶವೂ ಭಾಸಕರ್ಣನ ಶೂಲವೂ — ಎರಡೂ ಹರಿತವಾದ ಆಯುಧಗಳೇ, ಆದರೂ ಅವು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದವು.

ಐವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಕುಸಿದ ಮೇಲೆ ವಾನರನು ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಯೋಧರಿಂದ ಯೋಧರನ್ನು, ರಥಗಳಿಂದ ರಥಗಳನ್ನು — ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಆ ಕಪಿಯು ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಹತವಾದ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಅಚ್ಚು ಮುರಿದ ಮಹಾರಥಗಳಿಂದ, ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿಯ ದಾರಿಗಳೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರ ಕಪಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳ ಸಹಿತರಾದ ಆ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ತೋರಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪ್ರಜಾಕ್ಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಲನಂತೆ ನಿಂತನು. ‘ಅಶ್ವೈರಶ್ವಾನ್’ (ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ಶೈಲಿ — ಒಬ್ಬ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳೇ ಅವನ ಆಯುಧಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಲನ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗಗಳ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಲನಂತೆ, ಮುಂದಿನ ಶತ್ರುವನ್ನು ನುಂಗಲು ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ‘ದಾರಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಬರುವ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ದೇವಕಾರ್ಯದಂತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ