॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 45ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರ ವಧೆ

ಏಳು ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರ ನಿರ್ಗಮನ, ತಾಯಂದಿರ ಶೋಕ, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ, ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೀಡೆ, ಅಂಗೈ-ಕಾಲು-ಮುಷ್ಟಿ-ಉಗುರುಗಳಿಂದ ವಧೆ, ಸೈನ್ಯದ ಪಲಾಯನ

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಏಳು ಪುತ್ರರು ಆ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಅವರು ಏಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಪರಿವಾರ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯ; ಅವರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು, ಮಹಾಬಲರು, ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದವರು, ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು. ಅವರ ಮಹಾರಥಗಳು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು, ಮೋಡದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ, ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಕಿಂಕರರು ಹತರಾದರು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ತಾಯಂದಿರು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಮಿತ್ರರೊಡನೆಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ತಲ್ಲಣಿಸಿದರು — ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಅಮಂಗಳವಾಗಬಹುದೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದ ನಡುವೆಯೂ ಕವಿ ತಾಯಂದಿರ ಭಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಸ್ಪರಜಯೈಷಿಣಃ’ (ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ‘ನಾನೇ ಮೊದಲು ವಾನರನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆನು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೋಡ-ಮಿಂಚುಗಳ ಉಪಮೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ — ರಥಗಳ ಘೋಷ ಮೋಡದ ಗುಡುಗು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಮಿಂಚು. ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಏಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಅಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಪೈಪೋಟಿಯಿಂದ — ‘ನಾನು ಮೊದಲು’ ಎಂಬ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ — ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾ, ರಥಗಳ ಗುಡುಗಿನಂತಹ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನ ಆಕಾರವು, ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ, ಮರೆಯಾಯಿತು. ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಮೋಡಗಳು, ಬಾಣಗಳು ಮಳೆ, ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತ. ಪರ್ವತವು ಮಳೆಗೆ ಅಲುಗಾಡದಂತೆ ಅವನೂ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಆಕಾರ ಮಾತ್ರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಪರ್ವತರಾಜನು ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದಂತೆ’ ಎಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ರಥಗರ್ಜಿತನಿಃಸ್ವನಾಃ’ — ರಥಗಳ ಚಕ್ರಗಳ ಘೋಷವೇ ಅವರ ಗುಡುಗು.

ವೇಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಕಪಿಯು ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಆ ವೀರರ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ರಥವೇಗಗಳನ್ನೂ ವಂಚಿಸಿದನು — ಯಾವ ಬಾಣವೂ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವ ರಥವೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರದು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಅವರೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಆ ವೀರನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಪ್ರಭುವಾದ ವಾಯುವು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುವಂತೆ. ಅನಂತರ ಘೋರವಾದ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿದನು, ಅಂದರೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ರಭಸದಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ‘ಧನುಷ್ಮದ್ಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಬಿಲ್ಲುಧಾರಿಗಳು, ಮೋಡಗಳು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವು. ವಾಯುವು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛೆಬಂದಂತೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಹನುಮಂತನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ವಾಯುವಿನದೇ ಉಪಮೆ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ರೀಡನ್’ (ಆಟವಾಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸಲೀಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧವೂ ಅವನಿಗೆ ಆಟ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಹನುಮಂತನು ಕೆಲವರನ್ನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಕೆಲವರನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಕೆಲವರನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಕೆಲವರನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ಕೆಲವರನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ಹೊಸಕಿಹಾಕಿದನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರನ್ನು ತೊಡೆಗಳಿಂದ; ಕೆಲವರಾದರೋ ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರು ಕುಸಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಆ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಭಯಪೀಡಿತವಾಗಿ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಯಾವ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ತನ್ನ ದೇಹದ ಅವಯವಗಳೇ ಅವನ ಆಯುಧಗಳು: ಅಂಗೈ, ಕಾಲುಗಳು, ಮುಷ್ಟಿ, ಉಗುರುಗಳು, ಎದೆ, ತೊಡೆಗಳು. ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲೇ ಕೆಲವರ ಮರಣ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಸೇನಾನಾಯಕರು ಬಿದ್ದಾಗ ಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಯುದ್ಧದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿಯಮ — ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ಸೇನೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಏಳು ಮಂದಿ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರೂ ನಿಃಶಸ್ತ್ರನಾದ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ ಹತರಾದರು ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತವಾಗುವುದು.

ಆನೆಗಳು ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಘೀಳಿಟ್ಟವು, ಕುದುರೆಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದವು; ಆಸನ, ಧ್ವಜ, ಛತ್ರಗಳು ಮುರಿದ ರಥಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಆಗ ಹರಿಯುವ ರಕ್ತದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ವಿವಿಧ ಸದ್ದುಗಳಿಂದ ಲಂಕೆ ಆಗ ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕೂಗಿತು — ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಮಹಾಬಲನೂ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಆ ವೀರ ಕಪಿಯು ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಅದೇ ತೋರಣದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ರಣಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ತೀವ್ರ — ಆನೆಗಳ ಘೀಳು, ಕುದುರೆಗಳ ಪತನ, ರಥಗಳ ಮುರಿದ ಭಾಗಗಳು, ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಹದಿನಾರನೆಯದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ತೋರಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಸ್ಥಿರ ಚಿಹ್ನೆ — ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ