ಸರ್ಗ
ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ವಧೆ
ಪ್ರಹಸ್ತಪುತ್ರ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ನಿರ್ಗಮನ, ತೋರಣದ ಮೇಲಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾದುದು, ಪರಿಘದಿಂದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ
ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಬಲಶಾಲಿ ಪುತ್ರನೂ ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು; ದೊಡ್ಡ ದೇಹದವನು, ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಉಗ್ರನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲು ಕಷ್ಟನು. ಅವನ ಬಿಲ್ಲು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ದೊಡ್ಡದು, ಬಾಣಗಳೂ ಸುಂದರವಾದುವು; ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೆಳೆದಾಗ ವಜ್ರಾಯುಧದ, ಸಿಡಿಲಿನ ಸದ್ದಿನಂತಹ ಸದ್ದಾಯಿತು. ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಒಮ್ಮೆಲೇ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಆಕಾಶವೂ ತುಂಬಿಹೋದವು. ಅವನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ಅವನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಹರ್ಷಿಸಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಕಿಂಕರರ ವಧೆಯ ನಂತರ ರಾವಣನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಟನನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ವಿಪತ್ತಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಅವನಿಗೆ ಅರಿವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು ವೇಷವು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದ ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ರಥಕ್ಕೆ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷವು ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಆನಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಘೋಷವೇ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಕಡಿಮೆಯದಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯವೂ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಯುತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅವನ ಕುಲದ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ತೋರಣದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಬಾಣದಿಂದ ಮುಖಕ್ಕೆ, ಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ತಲೆಗೆ, ಹತ್ತು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಗೆ ಅವನು ಕಪೀಶ್ವರನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖವು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ರಂಜಿತವಾದ ಅವನ ಕೆಂಪು ಮುಖವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಹನಿಗಳಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾದ ಮಹಾಪದ್ಮದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗಾಯವೂ ಶೋಭೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಉಪಮೆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲದ್ದು, ಎರಡನೆಯದು ಚಿನ್ನದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾದ ಪದ್ಮದ್ದು; ಎರಡರಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಖ ಕಮಲ, ರಕ್ತ ಚಿನ್ನದಂತೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅದು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಹನುಮಂತನ ದೇಹದ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತವೆ — ಮುಖ, ತಲೆ, ತೋಳುಗಳು; ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಅವನ ಮುಖ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಕವಿ ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೋವೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಅವನು ಇನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಪಿಯು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಕಿತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಆ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಫಲವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಐದರಿಂದ ವಾನರನ ತೋಳಿಗೆ, ಒಂದರಿಂದ ಎದೆಗೆ, ಹತ್ತರಿಂದ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾಕೌಶಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನ ದೇಹವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಡೆ ಮತ್ತು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ವಿಫಲತೆ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪ್ರಹಾರವೂ ಅದರಿಂದಲೇ. ಬಂಡೆ, ಸಾಲವೃಕ್ಷ, ಪರಿಘ — ಈ ಮೂರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ವಾನರನ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯದೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬಳಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸನಾದರೋ ಧನುರ್ಧಾರಿ, ದೂರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವಾನರನು ಹತ್ತಿರ ಬರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಎರಡು ಯುದ್ಧಶೈಲಿಗಳ ಭೇದ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರದಲ್ಲೂ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕವಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ — ನಾಲ್ಕು, ಐದು, ಒಂದು, ಹತ್ತು ಎಂದು.
ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೇಹದ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಿಂದೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅದೇ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಅತಿವೇಗಿಯೂ ಬಲೋತ್ಕಟನೂ ಆದ ಅವನು ಅದನ್ನು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ತಿರುಗಿಸಿ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ತಲೆಯಾಗಲಿ, ತೋಳುಗಳಾಗಲಿ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಾಗಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಬಿಲ್ಲಾಗಲಿ, ರಥವಾಗಲಿ, ಕುದುರೆಗಳಾಗಲಿ, ಬಾಣಗಳಾಗಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ರಭಸದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾರಥ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಅಂಗಗಳೆಲ್ಲ ಪುಡಿಯಾಗಿ, ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಅದೇ ಪರಿಘ’ — ಹಿಂದೆ ಕಿಂಕರವಧೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಪರಿಘವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ನಾಶ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪ್ರಹಾರದ ಬಲವು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಥದ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುದುರೆಗಳು’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಚಕದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮರದ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ತವಾದುದು — ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಮುರಿದ ಮರವು ಕೊಂಬೆಗಳೊಡನೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ, ಆಭರಣಗಳೊಡನೆ ಬಿದ್ದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೇಹದಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಹತನಾದುದನ್ನೂ ಮಹಾಬಲರಾದ ಕಿಂಕರರು ಹತರಾದುದನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ರೋಷದಿಂದ ಹೊರಳುತ್ತಿದ್ದ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ನಿಶಾಚರೇಶ್ವರನು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತಪುತ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ಅತಿ ವೀರ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ಅಕ್ಷಕುಮಾರನವರೆಗೆ, ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಜಿತನವರೆಗೆ ಏರುವುದು. ‘ಪ್ರಹಸ್ತಪುತ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥