॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 6ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ರಾವಣಭವನಪ್ರವೇಶ

ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ, ರಾವಣನ ನಿವಾಸದ ವೈಭವ, ಪ್ರಹಸ್ತ ಮುಂತಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಾರಾಟ, ಕಾವಲುಪಡೆಗಳು ಆನೆಗಳು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳು, ಮಹಾಗೃಹಪ್ರವೇಶ

ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ — ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಎತ್ತರದ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ — ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ಚುರುಕುತನದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಶೋಭಾಯಮಾನನಾದ ಆ ಕಪಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅದು ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಹೊಳೆಯುವ ಸುವರ್ಣಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಮಹಾರಣ್ಯ ರಕ್ಷಿತವಾಗುವಂತೆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆ ಭವನ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಭವನವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ (ಶೋಭಾಯಮಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕಳ್ಳನಂತಲ್ಲ, ರಾಮನ ದೂತನಂತೆ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಧೃಕ್’ (ಇಷ್ಟರೂಪಧಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಅವನು ಬೆಕ್ಕಿನಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದವನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಕರ ಭೀಕರತೆಯೂ, ಅರಣ್ಯದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಭವನದ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಿದೆ — ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಇರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶೆ.

ಆ ಭವನ ಬೆಳ್ಳಿ ಹೊದಿಸಿದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳ ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪ್ರಾಂಗಣಗಳಿಂದಲೂ, ಸುಂದರ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೇರಿದ ಮಾವುತರೂ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದ ಶೂರರೂ, ತಡೆಯಲಾಗದ ರಥ ಎಳೆಯುವ ಕುದುರೆಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಚರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ದಂತ-ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನಿನದಿಸುವ ಗೆಜ್ಜೆಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ ವಿಚಿತ್ರ ರಥಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದು ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಸನಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು, ಮಹಾರಥರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು, ಮಹಾರಥರ ಮಹಾಸನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ, ವಿವಿಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅದು ಸುತ್ತಲೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ವಿನೀತರಾದ ಗಡಿಕಾವಲಿನ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು, ಮುಖ್ಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳ ಝೇಂಕಾರದಿಂದ ಅದು ಸಮುದ್ರದ ಮೊರೆತದಂತೆ ನಿನದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಮುಖ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನಗಳಿಂದ ಸುಗಂಧಿತವಾದ, ಮಹಾಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭವನ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾರಣ್ಯದಂತಿತ್ತು. ಭೇರಿ ಮೃದಂಗಗಳ ರವದಿಂದಲೂ ಶಂಖಘೋಷದಿಂದಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ನಿತ್ಯವೂ ಅರ್ಚಿತವಾದ, ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಂಡ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸದಾ ಪೂಜಿತವಾದದ್ದು ಅದು. ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ, ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ, ಮಹಾರತ್ನಗಳ ಸಜ್ಜುಗಳುಳ್ಳ, ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ತನ್ನ ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಮಹಾಭವನವನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭವನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿಂಹೈರಿವ ಮಹದ್ ವನಮ್’ (ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾರಣ್ಯದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ದಾಂತಕಾಂಚನರಾಜತೀಃ’ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗರೂಪವಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ಅದನ್ನು ‘ಆನೆದಂತ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪರ್ವಸುತಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಮಸವನವನ್ನೂ ಹೋಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾವಣನ ವೈದಿಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ತೋರಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಒಳಗಿನ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಸನಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ರಕ್ಷಕರು, ಆಮೇಲೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗಳು, ಗಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಪೂಜೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಒಳಗೊಳಗೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಕವಿಯೂ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಓದುಗನೂ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ — ಧನ, ಬಲ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಭೋಗ, ಧರ್ಮದ ಹೊರರೂಪವೂ — ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಅಂತಃಸಾರವೊಂದೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತರಲಾಗಿದೆ. ಈ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಹನುಮಂತನು ಮರುಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲೂ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲೂ; ಲಂಕೆ ಸಾಗರಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವೇ ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಉಪಮಾನ. ‘ಮಹಾತ್ಮನಃ’ (ಮಹಾತ್ಮನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಶತ್ರುವಿನ ಪರಾಜಯವೇ ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿನೀತೈಃ ಅಂತಪಾಲೈಃ’ (ವಿನೀತರಾದ ಗಡಿಕಾವಲಿನವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತೂ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಭೋಗಿಯಲ್ಲ, ಕುಶಲ ಶಾಸಕನೂ ಹೌದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯ ಸುಲಭವಲ್ಲ, ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ.

ಆ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಕಪಿ ‘ಇದು ಲಂಕೆಯ ಆಭರಣವೇ ಸರಿ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಭವನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲೂ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಲ್ಲೂ ಓಡಾಡಿದನು. ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರಬಹುದು ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ರೀತಿ. ಅವನು ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬಂದಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಒಂದುವೇಳೆ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಇರಿಸಿರಬಹುದು — ಮುಂದೆ ಅವಳು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಬೀಜ.

ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಮನೆಗೆ ನೆಗೆದನು. ಅನಂತರ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿವಾಸವನ್ನೂ ವಿಭೀಷಣನ ಭವನವನ್ನೂ ಅವನು ತಲುಪಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹೋದರ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ — ಇವರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಅವನು ಹಾರಿದನು. ಶುಕನ, ಧೀಮಂತನಾದ ಸಾರಣನ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಆ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಹೋದನು; ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲಿಯ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೋದನು. ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ವಜ್ರಕಾಯ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಸಂಪಾತಿ, ವಿದ್ಯುದ್ರೂಪ, ಭೀಮ, ಘನ, ವಿಘನ — ಇವರ ಭವನಗಳಿಗೆ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಹೋದನು. ಶುಕನಾಭ, ಚಕ್ರ, ಶಠ, ಕಪಟ, ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣ, ದಂಷ್ಟ್ರ, ಲೋಮಶ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಮತ್ತ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಯಾದ ಧ್ವಜಗ್ರೀವ, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ-ದ್ವಿಜಿಹ್ವರು, ಹಸ್ತಿಮುಖ, ಕರಾಳ, ಪಿಶಾಚ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ — ಇವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತ ಹನುಮಂತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿ ಆ ಸಮೃದ್ಧರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ಶೋಭಾಯಮಾನನಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಮಾವಳಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇವರು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಇತರರ ನಡುವೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವನ ಮನೆಯ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಪುಪ್ಲುವೇ’ (ಹಾರಿದನು), ‘ಜಗಾಮ’ (ಹೋದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಹಾರಾಟಗಳ ವೇಗವೂ ಗತಿಯೂ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಆಸಸಾದ… ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿವೇಶನಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವಿದೆ — ಹೀಗೆ ಸಂಚಾರದ ಒಂದು ವೃತ್ತ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಮರಳಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮನೆಗೆ ‘ಮೇಘಪ್ರತೀಕಾಶಮ್’ (ಮೇಘದಂತಿರುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಿದೆ, ಅದು ಅವನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನೂ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮನೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರು ರಾವಣನ ಚರರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧ — ಮೊದಲು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಗಳ, ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಸೋದರರ, ಆಮೇಲೆ ಮಗನ, ಆಮೇಲೆ ಇತರ ಯೋಧರ ಮನೆಗಳು. ‘ತೇಷಾಮೃದ್ಧಿಮತಾಮೃದ್ಧಿಮ್’ (ಆ ಸಮೃದ್ಧರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಅವರ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಮಾವಳಿಯ ದೀರ್ಘತೆಯೇ ಲಂಕೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮತಿಕ್ರಮ್ಯ’ (ಎಲ್ಲರದನ್ನೂ ದಾಟಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ರಾವಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ, ಅವನ ಶಯ್ಯೆಯ ರಕ್ಷಕಿಯರಾದ ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಕಂಡನು. ಶೂಲ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಶಕ್ತಿ ತೋಮರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು — ಕಾವಲುಸೈನ್ಯದ ತಂಡಗಳನ್ನು — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ಕೆಂಪು, ಬಿಳಿ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಸತ್ಕುಲದ, ರೂಪಸಂಪನ್ನವಾದ, ಶತ್ರುಗಳ ಆನೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವ, ಗಜಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಐರಾವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಆನೆಗಳನ್ನು ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಂಡನು. ಅವು ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಝರಿಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ಮದವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೀಳುಳ್ಳವು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಎದುರಿಸಲಾಗದವು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸಾವಿರ ವಾಹಿನಿಗಳನ್ನು — ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಸೇನೆಗಳನ್ನು — ರಾವಣನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಂಡನು. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ವಾಹಿನೀಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಸೇನೆಗಳು’ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯಬಲದ ಪರಿಚಯ — ಹನುಮಂತನು ದೂತನಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಬಲದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಗ ಗಜಸೈನ್ಯ. ‘ಐರಾವತಸಮಾನ್’ (ಐರಾವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದದ್ದೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳ ಬಣ್ಣಗಳು — ಕೆಂಪು, ಬಿಳಿ, ಬೆಳ್ಳಗಿನವು, ಹರಿ (ಹಸಿರು ಮಿಶ್ರಿತ ಕಂದು) — ಸೈನ್ಯದ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಉಪಶಾಯಿನ್ಯಃ’ (ಹತ್ತಿರ ಮಲಗುವವರು) ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ಶಯನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಈಗ ರಾವಣನ ಶಯನಾಗಾರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವರ ‘ವಿಕೃತೇಕ್ಷಣಾಃ’ (ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದೆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವರ್ಣನೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡರೂ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿಯೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೂತನ ಕರ್ತವ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆ — ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದ ಅರಿವು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಲಂಕಾದಹನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನು ಈ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ.

ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಕಪಿ ರಾವಣನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧಾಕಾರದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳನ್ನೂ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಲತಾಗೃಹಗಳನ್ನೂ, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ, ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳನ್ನೂ, ಮರದ ಕ್ರೀಡಾಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಮಗೃಹವನ್ನೂ, ಹಗಲಿನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೃಹವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ, ನವಿಲುಗಳ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧ್ವಜಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಅದು ಅನಂತ ರತ್ನರಾಶಿಗಳುಳ್ಳ, ಸುತ್ತಲೂ ನಿಧಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧೀರರಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ — ನಿಧಿರಕ್ಷಣೆಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ — ಭೂತಪತಿಯಾದ ಮಹೇಶ್ವರನ ಅಥವಾ ಕುಬೇರನ ಮನೆಯಂತಿತ್ತು. ರತ್ನಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಆ ಮನೆ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಶಯ್ಯೆಗಳನ್ನೂ ಆಸನಗಳನ್ನೂ ಹೊಳೆಯುವ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಆ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಕಂಡನು. ಜೇನು ಮತ್ತು ಆಸವದಿಂದ ನೆಲ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದ್ದ, ಮಣಿಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದ ಅದು ಕುಬೇರಭವನದಂತಿತ್ತು. ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ, ಡಾಬುಗಳ ನಿನಾದದಿಂದಲೂ, ಮೃದಂಗ-ತಾಳಗಳ ನಿರ್ಘೋಷದಿಂದಲೂ, ಇತರ ಮೊಳಗುವ ವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ನಿನದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಾಸಾದಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನೂರಾರು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಕೋಷ್ಠಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಗೃಹವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಭೂತಪತೇರಿವ’ (ಭೂತಪತಿಯದರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ಮಹೇಶ್ವರ ಅಥವಾ ಕುಬೇರ’ ಎಂದು ಎರಡನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಜೇನಿನ ಗಂಧ, ಮಣಿಗಳ ಪ್ರಕಾಶ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ — ಇವು ಸೇರಿ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಎಲ್ಲ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಹನುಮಂತನ ಗುರಿ ಸೀತೆಯೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅಂತಃಪುರದ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕುಬೇರಭವನಂ ಯಥಾ’ (ಕುಬೇರಭವನದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆ ಹಿಂದೆ ಕುಬೇರನದೇ ಪುರಿಯಾಗಿತ್ತು, ಪುಷ್ಪಕವೂ ಅವನದೇ ವಿಮಾನ, ಅದನ್ನು ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ‘ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಶತಸಂಕುಲಮ್’ (ನೂರಾರು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುವ ಪಾನಭೂಮಿಯ ಮತ್ತು ಮಲಗಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಭವನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ರತ್ನಗಳೂ ಧ್ವಜಗಳೂ, ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ-ಡಾಬು-ಮೃದಂಗಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು, ಮೂಗಿಗೆ ಜೇನು-ಆಸವಗಳ ಗಂಧ. ‘ಅಸಂಬಾಧಮ್’ (ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವೂ, ‘ಸುವ್ಯೂಢಕಕ್ಷ್ಯಮ್’ (ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಕೋಷ್ಠಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡ ಕೋಣೆಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಇಂತಹ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭವನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಠಿಣ ಎಂದು ಓದುಗನೇ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕೇವಲ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಒಳಗೆ ಏನನ್ನು ಕಂಡನು ಎಂಬ ಕಥನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಾದಿರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಕಥಾವಿಭಾಗದ ಕೌಶಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ