ಸರ್ಗ
ಚಂದ್ರೋದಯವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ
ಆಕಾಶಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಶೋಭೆ, ಪ್ರದೋಷಕಾಲ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಿಲಾಸ, ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರ ದರ್ಶನ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹನುಮಂತನ ದುಃಖ
ಅನಂತರ ಧೀಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಬೆಳದಿಂಗಳ ಚಪ್ಪರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾರುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದನು; ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ಹೋರಿ ಅಲೆಯುವಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಲೋಕದ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ತಾಪಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತೆರೆಗಳಿಂದ ಉಕ್ಕಿಸುವ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಬೆಳಗಿಸುವ ಶೀತಾಂಶುವು ಹೀಗೆ ಏರುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡಿತು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಂದರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ, ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ, ಜಲದಲ್ಲಿ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ ಆಗ ಸುಂದರನಾದ ನಿಶಾಕರನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪಂಜರದಲ್ಲಿ ಹಂಸ, ಮಂದರದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿದ ವೀರ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಂದ್ರನು ಬೆಳಗಿದನು. ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳ ಡುಬ್ಬದ ಹೋರಿ, ಎತ್ತರದ ಶಿಖರದ ಬಿಳಿಯ ಮಹಾಪರ್ವತ, ಚಿನ್ನದ ಕಟ್ಟುಗಳುಳ್ಳ ದಂತಗಳ ಆನೆ — ಇವುಗಳಂತೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಚಂದ್ರನು ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರು-ಮಂಜಿನ ಕೆಸರು ಅವನಿಂದ ತೊಲಗಿತ್ತು, ಮಹಾಗ್ರಹನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಕತ್ತಲೆಯೆಂಬ ಕೆಸರೂ ನಾಶವಾಗಿತ್ತು, ಪ್ರಕಾಶಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಆಶ್ರಯವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಳಂಕವೂ ನಿರ್ಮಲವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಮೃಗೇಂದ್ರ, ಮಹಾರಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಗಜೇಂದ್ರ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ನರೇಂದ್ರ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಚಂದ್ರನು ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ಪ್ರದೋಷಕಾಲವೂ ಸ್ವರ್ಗದಂತಾಯಿತು — ಚಂದ್ರೋದಯದಿಂದ ಕತ್ತಲೆಯ ದೋಷ ನಾಶವಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಣದ ದೋಷ ಹೆಚ್ಚಿತು, ರಮಣಿಯರ ಪ್ರಣಯಕಲಹವೆಂಬ ಮನೋದೋಷ ಶಮನವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗವನ್ನು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಶೃಂಗ’ (ಕೊಂಬು), ‘ಪಂಕ’ (ಕೆಸರು), ‘ದೋಷ’ ಎಂಬ ಅಂತ್ಯಪದಗಳ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಚಂದ್ರನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಈ ಬೆಳಕು ಉಪಕಾರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಅವನ ಸಹಾಯಕನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಚಂದ್ರ ಉದಯಿಸಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ ಎಂಬ ಕಾಲಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪಮಾನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬಲದ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕಗಳು — ಹೋರಿ, ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ವೀರ, ನರೇಂದ್ರ — ಇದರಿಂದ ಚಂದ್ರನೂ ವೀರನಂತೆ ಚಿತ್ರಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಉಪಮಾನಗಳು ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಂತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ: ಅವನೂ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭುವಿ ಭಾನುಮಂತಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ; ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಕಾಶ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಕ್ಷೀರಸಾಗರಮಥನದಲ್ಲಿ ಮಂದರವು ಕಡೆಗೋಲಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಸಾಗರದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಉದಿಸಿದಳು, ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಾಸ — ಹೀಗೆ ಈ ಮೂರೂ ಸ್ಥಾನಗಳ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದಳು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ.
ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ವೀಣೆಗಳ ತಂತಿಗಳ ಕಿವಿಗಿಂಪಾದ ಸ್ವರಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು, ಸುಶೀಲೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಿದರು. ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೌದ್ರಸ್ವಭಾವದ ನಿಶಾಚರರಾದರೋ ವಿಹರಿಸಲು ತೊಡಗಿದರು. ಮದಿಸಿದವರಿಂದಲೂ ಮೈಮರೆತವರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ, ರಥ ಕುದುರೆ ಭದ್ರಾಸನಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ವೀರಶ್ರೀಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸಕುಲಗಳನ್ನು ಕಪಿ ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅತಿಯಾಗಿ ಹೀಯಾಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಲಿಷ್ಠ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತಿನ ಪ್ರಲಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಪರಸ್ಪರ ಕಟುವಚನಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಎದೆ ತಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ಪ್ರಿಯೆಯರ ಮೇಲೆ ಚಾಚುತ್ತಿದ್ದರು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ರೂಪಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ದೃಢವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಪ್ರಿಯೆಯರು ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಸುಂದರ ಮುಖದವರು ನಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೋಪಗೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಗಜಗಳಿಂದಲೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತರಾದ ಸಭಾಸದರಿಂದಲೂ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವೀರರಿಂದಲೂ ಆ ಪುರಿ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಡುವಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ‘ವಿಕ್ಷಿಪಂತಿ’ (ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ, ಚಾಚುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನ ರಾಕ್ಷಸರ ಚಾಂಚಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೋಗದ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾನ ಕಡಿಮೆ. ಮೊದಲು ಸುಶೀಲೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕೂಡಲೇ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಪರೀತ ಆಚಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಟಸ್ಥ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತರ ಕಲಹ, ವೀರರ ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಆನೆಗಳ ಘೀಳು — ಈ ಧ್ವನಿಗಳ ಸಂಘಾತ ಲಂಕೆಯ ರಾತ್ರಿಯ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಬುದ್ಧಿಪ್ರಧಾನರೂ, ಸುಂದರ ಹೆಸರುಗಳುಳ್ಳವರೂ, ಶ್ರದ್ಧಾವಂತರೂ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರೂ, ನಾನಾವಿಧ ರೂಪಗಳುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಯಾತುಧಾನರನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುರೂಪರೂ, ನಾನಾ ಗುಣಗಳುಳ್ಳವರೂ, ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ರೂಪವುಳ್ಳವರೂ, ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವರೂ ಆದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಆನಂದಿಸಿದನು; ಕೆಲವರಾದರೋ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ವಿರೂಪರಾಗಿಯೂ ಕಂಡರು. ‘ಧಾನಾನ್’ ಎಂಬ ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಮೂಢರಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಗುಣವಂತರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮಾಜ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾದದ್ದು, ಕೇವಲ ಭೀಕರವಾದದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕಂಡನು — ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರು, ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧಭಾವದವರು, ಮಹಾನುಭಾವೆಯರು, ಪ್ರಿಯರಲ್ಲೂ ಪಾನದಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟವರು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಸುಸ್ವಭಾವದವರು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರು. ಕೆಲವರು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮುದುಡಿಕೊಂಡು, ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಮಣರಿಂದ ಆಲಿಂಗಿತರಾಗಿ, ಹಕ್ಕಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಇರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಇತರರು ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಿಯರ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು; ಪತಿಪರಾಯಣೆಯರೂ ಧರ್ಮಪರರೂ ಮದನಾವಿಷ್ಟರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಹೊದಿಕೆಯಿಲ್ಲದವರಾಗಿ ಚಿನ್ನದ ಗೆರೆಯಂತಹ ಬಣ್ಣದವರು, ಕೆಲವರು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಪ್ರಿಯರಿಂದ ಅಗಲಿದವರಾಗಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಬಣ್ಣದ, ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಪ್ರಿಯರನ್ನು ಪಡೆದು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕರಾದ, ಪರಮಸುಂದರಿಯರಾದ ಆ ರಮಣಿಯರನ್ನು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಪಿವೀರನು ಕಂಡನು. ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಮುಖಗಳನ್ನೂ, ಸುಂದರ ರೆಪ್ಪೆಗಳುಳ್ಳ ಓರೆನೋಟದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ, ಮಿಂಚಿನ ಬಳ್ಳಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆಭರಣಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ‘ಗೂಢಾಃ’, ‘ವಿಷ್ಟಾಃ’, ‘ವರ್ಣಾಃ’, ‘ರಾಮಾಃ’, ‘ಮಾಲಾಃ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಅಂತ್ಯಪದ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಯಮಕದ ಛಾಯೆ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ. ಹನುಮಂತನು ಈ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಕೇವಲ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮಭಾವದಿಂದಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರಿಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಂತಪ್ರಹೀಣಾಃ’ (ಪ್ರಿಯನಿಂದ ಅಗಲಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ವಿರಹಿಣಿಯರನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಮಕದ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕವಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೌಶಲದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಹಾಡಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಪರಮ ಕುಲೀನೆಯಾದ, ಅರಳಿದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಸತ್ಕುಲಜಾತೆಯಾದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಉದಾತ್ತಳಾದ, ತೆಳುವಾದ ಮೈಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಸನಾತನ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡವಳು, ರಾಮನನ್ನೇ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರುವವಳು, ಅವನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು, ಪತಿಯ ತೇಜಸ್ವಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವಳು, ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಿಂತ ಸದಾ ವಿಶಿಷ್ಟಳು. ವಿರಹತಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ, ಕಂಬನಿಯ ಧಾರೆ ಕೊರಳಿಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಕೊರಳು ಭೂಷಿತವಾಗಿದ್ದ, ಸುಂದರ ರೆಪ್ಪೆಗಳ, ಮಧುರ ಕಂಠದ ಅವಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸುವ ನವಿಲಿನಂತಿದ್ದಳು. ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ ಚಿನ್ನದ ರೇಖೆ, ಬಾಣದ ಗಾಯದಿಂದ ಮೂಡಿದ ಗೆರೆ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೇಘರೇಖೆ — ಇವುಗಳಂತೆ ಅವಳು ಮಲಿನಳಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನರೇಶ್ವರ ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಆ ಕಪಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಒಡನೆಯೇ ಮಂಕಾದವನಂತಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ರೂಪ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕಂಡಿರದ ಅವಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅವನು ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಲ್ಲನು. ಅವನ ನಿರಾಶೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಭಾವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ, ಮಲಿನವಾಗಿದೆ, ಗಾಯಗೊಂಡಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆ ಇನ್ನೂ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದರೂ ಕವಿ ಅವಳ ದುಃಖಿತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಂದ ಇವ ಅಚಿರಸ್ಯ’ (ಒಡನೆಯೇ ಮಂಕಾದವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹದ ಕ್ಷಣಿಕ ಕುಸಿತ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ನಿಶ್ಚಯದ ನಾಶವಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥