॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 4ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ

ಬಾಗಿಲಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಕಾರಲಂಘನ, ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಡಗಾಲನ್ನಿಟ್ಟದ್ದು, ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳ ಶೋಭೆ, ಗೀತ ವಾದ್ಯ ಮಂತ್ರಗಳ ಧ್ವನಿ, ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ ಚರರು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕರು, ರಾವಣನ ಮನೆಯ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶ

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ, ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ಪುರದೇವತೆಯನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗೆದ್ದು ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಅವನು ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನೇ ಲಂಘಿಸಿ ಒಳಗೆ ಹಾರಿದನು; ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನು ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಡುವಂತೆ ತನ್ನ ಎಡಗಾಲನ್ನು ಇಟ್ಟನು. ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಉದುರಿದ ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಪಥವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅತಿಥಿಯ ಅಥವಾ ಮಿತ್ರನ ಧರ್ಮ; ಶತ್ರುವಿನ ಪುರವನ್ನಾದರೋ ಬಾಗಿಲಿಲ್ಲದ ದಾರಿಯಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಎಡಗಾಲಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶ ಅಶುಭಸೂಚಕ, ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಶತ್ರೂಣಾಂ ಮೂರ್ಧನಿ’ (ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಲಾಕ್ಷಣಿಕ — ಅವನು ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಂತೆ, ಅವರ ಗರ್ವವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿದಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಏಕಾಕಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನಂತೆ ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯೇ ಪ್ರವೇಶದ ಕಾಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅವನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಕಪಿ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಯತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಆ ಪುರಿ ನಗೆಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ವಜ್ರ ಅಂಕುಶಗಳಂತಹ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಜ್ರಮಯ ಕಿಟಕಿಜಾಲಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ, ಮೇಘಗಳಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಮನೆಗಳಿಂದ ಆ ರಮ್ಯಪುರಿ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಲಂಕೆ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಸುಂದರ ಮನೆಗಳಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿತು — ಆ ಮನೆಗಳು ಬೆಳ್ಳಿಮೋಡಗಳಂತಿದ್ದವು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದವು, ಪದ್ಮಾಕಾರದವೂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರದವೂ ಆಗಿದ್ದವು. ವರ್ಧಮಾನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು, ಕಪಿರಾಜನ ಹಿತಕಾರಿಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಹನುಮಂತನು ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಕಂಡನು, ಕಂಡು ಆನಂದಿಸಿದನು. ಭವನದಿಂದ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಆಕಾರ ರೂಪಗಳ ಭವನಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ; ಅದು ವರಾಹಮಿಹಿರನ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ಮನೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಭೇದಗಳನ್ನು — ಸರ್ವತೋಭದ್ರ, ನಂದ್ಯಾವರ್ತ, ವರ್ಧಮಾನ, ಸ್ವಸ್ತಿಕ — ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ‘ಪದ್ಮಸ್ವಸ್ತಿಕಸಂಸ್ಥಿತೈಃ’ (ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ವಿನ್ಯಾಸದ), ‘ವರ್ಧಮಾನಗೃಹೈಃ’ (ವರ್ಧಮಾನ ಮನೆಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಿದನು — ಶತ್ರುವಿನ ಪುರಿಯಾದರೂ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ರಾಘವಾರ್ಥೇ ಚರನ್’ (ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಆನಂದವೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಮೊದಲು ಪುರಿಯನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಭವನಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ದರ್ಶನದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಎದೆ, ಕಂಠ, ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮಂದ್ರ ಮಧ್ಯ ತಾರ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ಮನೋಹರ ಗೀತವನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ಸ್ವರ್ಗದ ಅಪ್ಸರೆಯರಂತೆ ಮದನನ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಡಾಬುಗಳ ನಿನಾದವನ್ನೂ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ದನಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನೇರುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಡಾಬು-ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ದನಿಯನ್ನೂ, ಪುರುಷರು ತೋಳು ತಟ್ಟುವ ನಿನಾದವನ್ನೂ ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಯಾತುಧಾನರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ರಾವಣನ ಸ್ತುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸಗಣವನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಂಗೀತ, ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿ, ವೀರರ ಗರ್ಜನೆ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಜಪ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ರಾಜಸ್ತುತಿ. ಲಂಕೆ ಕೇವಲ ಭೋಗಸ್ಥಾನವಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನವೂ ಜಪವೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದ ದ್ವಂದ್ವಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವಿದ್ಯೆಯೂ ತಪಸ್ಸೂ ಇವೆ, ಆದರೆ ಅಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ತ್ರಿಸ್ಥಾನಸ್ವರಭೂಷಿತಮ್’ (ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗಾನದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯೂ ಗಾಯಕರ ಕೌಶಲವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ವ್ಯಾಕರಣವಿದನೂ ಸಂಗೀತಜ್ಞನೂ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸಬಲ್ಲನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶುಶ್ರಾವ’ (ಕೇಳಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಹನುಮಂತನು ಈಗ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣಸ್ತುತಿ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಭಕ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ — ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ಷಕಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ — ಅವನು ರಾವಣನ ಅನೇಕ ಚರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ದೀಕ್ಷಿತರು, ಕೆಲವರು ಜಟಾಧಾರಿಗಳು, ಕೆಲವರು ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಕೆಲವರು ಗೋಚರ್ಮ ಧರಿಸಿದವರು, ಕೆಲವರು ದಿಗಂಬರರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ದರ್ಭೆಯ ಹಿಡಿಯೇ ಆಯುಧ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಗ್ನಿಕುಂಡವೇ ಆಯುಧ; ಇತರರು ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ದಂಡಾಯುಧಧಾರಿಗಳು. ಕೆಲವರು ಒಕ್ಕಣ್ಣರು, ಕೆಲವರು ಅನೇಕ ಬಣ್ಣದವರು, ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವರು, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಸ್ತನಗಳವರು, ಭಯಂಕರರು, ಸೊಟ್ಟ ಮುಖದವರು, ವಿಕಟರು, ಕುಳ್ಳರು. ಕೆಲವರು ಬಿಲ್ಲುಗಾರರು, ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ಶತಘ್ನಿ-ಮುಸಲಗಳನ್ನು ಆಯುಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿದವರು, ಉತ್ತಮ ಪರಿಘಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವರು, ವಿಚಿತ್ರ ಕವಚಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವರು. ಕೆಲವರು ಅತಿ ದಪ್ಪರೂ ಅಲ್ಲ ಅತಿ ತೆಳ್ಳಗಿನವರೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಎತ್ತರದವರೂ ಅಲ್ಲ ಅತಿ ಗಿಡ್ಡರೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಬೆಳ್ಳಗಿನವರೂ ಅಲ್ಲ ಅತಿ ಕಪ್ಪಗಿನವರೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಗೂನರೂ ಅಲ್ಲ ಕುಳ್ಳರೂ ಅಲ್ಲ — ಮಧ್ಯಮ ರೂಪದವರು. ಅವರು ವಿರೂಪರೂ, ಬಹುರೂಪರೂ, ಸುರೂಪರೂ, ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳೂ, ಪತಾಕೆಧಾರಿಗಳೂ, ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳವರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದವರು, ಪಟ್ಟಿಶ-ಅಶನಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು, ಕ್ಷೇಪಣಿ-ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವರು — ಇವರನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವರು, ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರು, ನಾನಾವೇಷಧಾರಿಗಳು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವವರು ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕರಿದ್ದರು. ಅವರು ಹರಿತವಾದ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವರು, ವಜ್ರಾಯುಧಧಾರಿಗಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು; ಹೀಗೆ ನೂರು ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯ, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಮಧ್ಯದ ಕಾವಲುಪಡೆಯನ್ನು ಕಪಿ ಕಂಡನು. ದೀಕ್ಷಿತ, ಜಟಿಲ, ಮುಂಡಿತ ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಚರರು ತಪಸ್ವಿಗಳ ವೇಷ ಧರಿಸಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ರಾವಣನ ಗುಪ್ತಚರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಚಯ. ದರ್ಭೆಯ ಹಿಡಿ, ಅಗ್ನಿಕುಂಡ ಇವು ಆಯುಧಗಳು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು — ತಾಪಸವೇಷಧಾರಿಗಳೂ ಮಾಟಮಂತ್ರದಂತಹ ಆಭಿಚಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ಅತಿ’ (ಅತಿ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧ ಎಂಟು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿ, ಮಧ್ಯಮ ರೂಪದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪುರುಷರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿರೂಪರನ್ನೂ ಸುರೂಪರನ್ನೂ, ತಾಪಸವೇಷಧಾರಿಗಳನ್ನೂ ಯೋಧರನ್ನೂ. ಹನುಮಂತನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಭಾವ. ‘ಮಧ್ಯಮೇ ಗುಲ್ಮೇ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಗರದ ಕೇಂದ್ರ ರಕ್ಷಕಠಾಣೆ. ಚರರ ವೇಷವೈವಿಧ್ಯ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಚರರು ತಾಪಸ, ವರ್ತಕ, ಭಿಕ್ಷುಗಳ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಹೇಳಿದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತಸಾಹಸ್ರಮ್’ (ನೂರು ಸಾವಿರ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾದರೂ ಬಲದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ಯವೇಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತವಾದ ಆ ಕಾವಲುಸೈನ್ಯ ಅಂತಃಪುರದ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಮಹಾಮೌಲ್ಯದ ಚಿನ್ನದ ತೋರಣವುಳ್ಳ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ, ಬಿಳಿಯ ತಾವರೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ದಿವ್ಯನಾದಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮನೆಯನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಅದು ಕುದುರೆಗಳ ಕೆನೆತದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ನಿನದಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ರಥಗಳಿಂದಲೂ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮದಿಸಿದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದರ ಬಾಗಿಲು ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಯಾತುಧಾನರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಆ ಸುಗುಪ್ತ ಮನೆಯನ್ನು ಕಪಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ಒಳಭಾಗ ಭೂಷಿತವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕಾಲಾಗರು-ಚಂದನಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿತವಾದ ರಾವಣನ ಆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುಪ್ತಮ್’ (ಸುರಕ್ಷಿತ) ಎಂಬ ಪದ ರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಕೌಶಲದ ಫಲ. ‘ತ್ರಿವಿಷ್ಟಪನಿಭಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗದಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರೋದಯದ ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹುಡುಕಾಟ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರವೇಶ. ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಆನೆಗಳು ಐರಾವತದಂತಿವೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ವೈಭವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಮನೆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದೆ, ಕಂದಕಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಸಾವಿರಾರು ಯಾತುಧಾನರಿಂದಲೂ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದೆ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಗೆಯ ರಕ್ಷಣೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆವಿವೇಶ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ — ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರವೇಶದ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢಗೊಂಡಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ