॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 3ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಂಕಾಪುರಿಯ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಲಂಕಾವಿಜಯ

ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಆಗಮನ, ಪುರಿಯ ವೈಭವ, ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ, ಪುರದೇವತೆ ಲಂಕೆಯಿಂದ ತಡೆ, ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ, ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ವರದ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಾನುಮತಿ

ಮೇಘದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಲಂಬಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆ ಪುರಿ ರಮ್ಯವಾದ ಕಾನನಗಳಿಂದಲೂ ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಾಗರದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಕಡಲ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿ ಅವನಿಗೆ ಕಂಡಿತು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿತವಾದ ಬಲಿಷ್ಠ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಅದು ಕುಬೇರನ ಅಲಕಾಪುರಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರ ತೋರಣಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು, ನಿರ್ಯೂಹಗಳು — ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಚಾಚಿದ ಮರದ ಭಾಗಗಳು — ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದವು, ಹೊರಬಾಗಿಲುಗಳೂ ಒಳಬಾಗಿಲುಗಳೂ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದವು. ಸರ್ಪಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಸುಗುಪ್ತವಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಪಾತಾಳದ ಭೋಗವತಿಯಂತೆಯೂ, ಮಿಂಚಿನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿಯ ಮೊರೆತವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆಯೂ ಅವನು ಅದನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಹತ್ತಾದ ಸುವರ್ಣಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ನಿನದಿಸುವ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಏರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಲಕಾ (ಸಂಪತ್ತಿನದು), ಭೋಗವತಿ (ನಾಗಗಳ ಸುಗುಪ್ತಿಯದು), ಅಮರಾವತಿ (ದೇವತೆಗಳ ವೈಭವದದು) — ಹೀಗೆ ಲಂಕೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವೈಭವವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ತ್ವಮಾಸ್ಥಾಯ’ (ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ಮನೋಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ದೃಢವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಗಿರೇಃ ಶೃಂಗೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು) ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಲಂಬವೆಂಬುದು ತ್ರಿಕೂಟದ ಒಂದು ಶಿಖರ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿವೇಶ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮೇಲೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೂ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರಿ ದೀಪಗಳಿಂದಲೂ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಮೊದಲು ಇಡೀ ಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ದೂರದಿಂದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿಯ ಚಲನೆ. ‘ಸಹಸಾ ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹರ್ಷಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ದೀರ್ಘವಾದ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಬಳಿಕ ಗುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ಏರುವುದೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಸಾಹಸ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ಅಲಕಾಪುರಿಯಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ವಿಟಪಾವತೀಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಅಲಕಾ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ, ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೃದಯದ ಹನುಮಂತನು ಸುತ್ತಲೂ ಪುರಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಬಾಗಿಲುಗಳೂ, ವೈಡೂರ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ವೇದಿಕೆಗಳೂ, ವಜ್ರ ಸ್ಫಟಿಕ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಮಣಿನೆಲಗಟ್ಟುಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಕಾಯಿಸಿದ ಬಂಗಾರದ ನಿರ್ಯೂಹಗಳೂ, ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಬಿಳಿಯ ಗೋಡೆಗಳೂ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳೂ, ಸ್ಫಟಿಕದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಒಳಭಾಗಗಳೂ, ಸುಂದರವಾದ ಸಭಾಭವನಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದವು. ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಜಹಂಸಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವು; ವಾದ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ನಿನಾದದಿಂದ ಆ ಪುರಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕುಬೇರನ ವಸ್ವೋಕಸಾರೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಹರ್ಷಿಸಿದನು. ಈ ಹರ್ಷ ಶತ್ರುವಿನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಉಂಟಾದದ್ದಲ್ಲ, ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಉಂಟಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಿಸ್ಮಯ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೌಶಲ, ರತ್ನಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವ, ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಪುರಿಯ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಜವನ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಸಭಾಭವನ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚತುಃಶಾಲೆಯ ಮನೆ ಅಥವಾ ಸಭಾಗೃಹ ಎಂಬುದು ಅದರ ಅರ್ಥ. ವಸ್ವೋಕಸಾರಾ ಎಂಬುದು ಕುಬೇರನ ಅಲಕೆಯದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಲಂಕೆಗೆ ಕುಬೇರನೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಂಟರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯ — ಬಾಗಿಲುಗಳ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಿನಾದಿತಾಮ್’ (ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪುರಿಯ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ವಾಕ್ಯ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಅವಿರತ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಒಂದೊಂದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಆ ಅನುತ್ತಮವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯಗಳು ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕುಮುದನಿಗೆ, ಅಂಗದನಿಗೆ, ಮಹಾಕಪಿ ಸುಷೇಣನಿಗೆ, ಅಥವಾ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರಿಗೆ ಈ ನೆಲ ತಲುಪಬಹುದಾದೀತು. ವಿವಸ್ವಂತನ ಮಗನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ, ಕಪಿ ಕುಶಪರ್ವನಿಗೆ, ಕಪಿಮುಖ್ಯನಾದ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ, ಮತ್ತು ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು.’ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನೂ ನೆನೆದು ಆ ಕಪಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ನಾಲ್ವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಗತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಶೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಅವನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಮೂಲ — ವಾನರರು ಕೇವಲ ಸಾಧನ, ವಿಜಯ ರಾಮನದು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ವಿನಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ — ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಅವನು ಅತಿಯಾಗಿ ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯ ಚಿಂತೆ ನಿರಾಶೆಯದಲ್ಲ, ಯೋಜನೆಯದು; ಮುಂಬರುವ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಶಪರ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅಪರಿಚಿತ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ವಾನರ ಕುಶಪರ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನರೂಪ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ‘ಮಹಾಬಾಹೋಃ’ (ಮಹಾಬಾಹುವಿನ) ಎಂಬ ಷಷ್ಠೀ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾದಂತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಭಾಗ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ರತ್ನಮಯವಾದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ವಸ್ತ್ರಗಳಂತೆ ಹೊದ್ದ, ಗೋಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಕಿವಿಯಾಭರಣಗಳಂತೆ ಧರಿಸಿದ, ಯಂತ್ರಾಗಾರಗಳನ್ನು ಸ್ತನಗಳಂತೆ ಹೊಂದಿದ, ಸಮೃದ್ಧಳಾದ ಯುವತಿಯಂತೆ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಹೊಳೆಯುವ ದೀಪಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಕತ್ತಲೆ ಕಳೆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಗರಿಯನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಯುವತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಅದರ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ‘ಮಹಾಗ್ರಹೈಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ಮಹಾ ಗ್ರಹಗಳು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವು’ ಎಂದು ಗ್ರಹ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆಗ, ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪವನಾತ್ಮಜನೂ ಆದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಲಂಕಾನಗರಿ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡಳು. ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತಳಾದ ಆ ಲಂಕೆ ಆ ಕಪಿವರನನ್ನು ಕಂಡು, ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖದಿಂದ ಕೂಡಿದವಳಾಗಿ ತಾನೇ ಎದ್ದು ಬಂದು, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಆ ವೀರನ ಎದುರು ನಿಂತಳು. ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವಳು ಪವನಾತ್ಮಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಎಲೈ ವನವಾಸಿ, ನೀನು ಯಾರು? ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ? ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿದಿರುವಾಗಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು. ವಾನರನೇ, ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೀನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರೆ.’ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಕೇಳುವುದರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ವಿಕಾರನೇತ್ರೆಯೇ, ಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು? ಭಯಂಕರಿಯೇ, ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೋಪದಿಂದ ಗದರಿಸುತ್ತೀಯೆ?’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಲಂಕೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಪವನಾತ್ಮಜನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತ, ಯಾರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವಳಾದ ನಾನು ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೀನು ಮಲಗುವೆ. ಕಪಿಯೇ, ನಾನೇ ಲಂಕಾನಗರಿ, ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಅಧಿದೇವತೆ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪುರವೂ ತನ್ನ ದೇವತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತ. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅವನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಎದುರಾಳಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ದೂತನ ನೀತಿ. ಲಂಕೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ವವೂ ಕೋಪವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿದಿರುವಾಗಲೇ’, ‘ಹತನಾಗಿ ಮಲಗುವೆ’ ಎಂಬುವು ಭಯಪ್ರದರ್ಶನ. ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ‘ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುವವಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪುರದೇವತೆಯೂ ರಾವಣನ ಸೇವಕಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಇದು ಅವನ ಪ್ರಭಾವದ ಪರಿಚಯ. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸಂವಾದ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ, ಬೆದರಿಕೆ. ‘ವಿಕೃತಾನನದರ್ಶನಾ’ (ವಿಕಾರ ಮುಖದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ (21, 41) — ಏಳುವಾಗಲೂ ಬೀಳುವಾಗಲೂ ಅವಳದು ಒಂದೇ ರೂಪ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆ ತನ್ನನ್ನು ‘ನಗರೀ ಲಂಕಾ’ ಎಂದು ತಾನೇ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಗರದ ಅಧಿದೇವತೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರಿ ದೇವಿ ಲಂಕಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ಕೋಪ ಎಂಬ ವಿರೋಧವೇ ಈ ಭಾಗದ ಮುಖ್ಯ ರಸ. ವೀರ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ — ಮೊದಲು ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಬಲಪ್ರಯೋಗ — ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ವನಾಲಯ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನೇ) ಎಂಬ ತಿರಸ್ಕಾರಸೂಚಕ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಅವನು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಂಕೆಯ ಗರ್ವ ಅವಳ ಸೋಲಿಗೆ ಮುನ್ನವೇ — ಇದು ಕಥೆಯ ನಿಯಮ, ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಇದು ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಂಕೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನೂ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಕಾರಳಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮೇಧಾವಿಯೂ ಸತ್ತ್ವವಂತನೂ ಆದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ. ಲಂಕೆಯ ವನಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಕಾನನಗಳನ್ನೂ ಮುಖ್ಯ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಆಗಮನ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಲಂಕೆ ಮತ್ತೆ ಕಠೋರಾಕ್ಷರಗಳ ವಾಕ್ಯವನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ವಾನರಾಧಮನೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಿಂದ ಪಾಲಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲದೆ ಇಂದು ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ನೀನು ನೋಡಲಾರೆ.’ ಆಗ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಆ ನಿಶಾಚರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರೆ, ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಂದಂತೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ಭಯಂಕರವಾದ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ಲಂಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಹೊಡೆದಳು. ಅವಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಸಿಕೊಂಡ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಕೋಪದಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನು ಎಡಗೈಯ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಮಡಿಸಿ ಮುಷ್ಟಿ ಮಾಡಿ ಅವಳನ್ನು ಗುದ್ದಿದನು. ‘ಇವಳು ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಅತಿಯಾದ ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಆ ಹಗುರವಾದ ಪೆಟ್ಟಿಗೇ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ತತ್ತರಿಸಿದ ಆ ವಿಕಾರಮುಖಿ ನಿಶಾಚರಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಬಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ‘ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ತೋರಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ಚತುರವಾದದ್ದು — ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ನೋಡಲು ಬಂದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸತ್ಯ, ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಅವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯಥಾಗತಂ ಪುನರ್ಯಾಸ್ಯೇ’ (ಬಂದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಹೊಡೆದಾಗ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಎಡಗೈಯಿಂದ, ಮಂದವಾದ ಕೋಪದಿಂದ; ಹೀಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ದೋಷವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಕೃಪಾಂ ಚಕಾರ’ (ಕೃಪೆ ತೋರಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೋತ ಶತ್ರುದೇವತೆಯ ಮೇಲೂ ಅವನು ದಯೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಅಧರ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಪೂರ್ಣಬಲವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವನ ಹಗುರವಾದ ಪೆಟ್ಟೂ ಪುರದೇವತೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಲು ಸಾಕು, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅತುಲ ಬಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಾಮಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ಎಡಗೈಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷವೂ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಬಲಗೈಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ‘ಪರಂ ಕೌತೂಹಲಮ್’ (ಬಹಳ ಕುತೂಹಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಅಹಿಂಸಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿದ್ದನು; ಅವಳ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು — ಹೀಗೆ ದೋಷ ಅವಳದೇ. ಈ ಸಂಯಮದ ಉದಾಹರಣೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಾಟಕಾವಧೆಗೆ ಮುನ್ನ ರಾಮನೂ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ‘ಸುಮಹಾನಾದ’ವೂ ಲಂಕೆಯ ‘ಮಹಾನಾದ’ಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ.

ಅನಂತರ ಅತಿಯಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಲಂಕೆ ಗದ್ಗದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ, ಗರ್ವವನ್ನು ತೊರೆದು, ಕಪಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸತ್ತ್ವವಂತರಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಪುರುಷರು ಸಮಯದಲ್ಲಿ — ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ — ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಕಪಿಯೇ, ನಾನೇ ಲಂಕಾನಗರಿ; ವೀರನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಾನು ಸೋತಿದ್ದೇನೆ. ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ನಾನು ಹೇಳುವ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು — ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರ ಹೀಗಿದೆ. ಅವನು ಹೇಳಿದ್ದನು — “ಯಾವಾಗ ಯಾವನಾದರೂ ವಾನರನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯ ಬಂದೊದಗಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.” ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಇಂದು ಆ ಸಮಯ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ; ಸ್ವಯಂಭುವು ವಿಧಿಸಿದ ಅದು ಸತ್ಯ, ಅದಕ್ಕೆ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ರಾವಣನಿಗೂ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾವಣಪಾಲಿತವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡು. ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದ, ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಈ ಶುಭಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಹುಡುಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಸೋಲೇ ಲಂಕೆಯ ವಿನಾಶದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನ ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೀತಾನಿಮಿತ್ತಮ್’ (ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಡೀ ಕಥಾನಕದ ಮೂಲ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಹರಣವೇ ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಪುರದೇವತೆಯೇ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರವೇಶ ಕಳ್ಳತನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದದ್ದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಾಪೋಪಹತಾಮ್’ (ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದ) ಎಂಬ ಪದ, ರಾವಣನ ಪಾಪಗಳಿಂದಾಗಿ ಋಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶಾಪಗಳಿಂದ ಲಂಕೆ ಮೊದಲೇ ಹತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಂಕೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಸಮಯೇ ಸೌಮ್ಯ ತಿಷ್ಠಂತಿ’ (ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಹನುಮಂತನ ಸಂಯಮದ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ — ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವಳು ಕೃತಜ್ಞಳು. ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಸ್ವರೂಪ ರಾಮಾಯಣದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವರದಿಂದಲೇ ವಿನಾಶದ ಕಾಲ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ದೈವನಿರ್ದಿಷ್ಟ; ಅವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಕೇಳುಗನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಯಾನಿ ಯಾನಿ ವಾಂಛಸಿ’ (ನೀನು ಏನೇನು ಬಯಸುವೆಯೋ) ಎಂಬ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ಭಂಗವನ್ನೂ ಲಂಕಾದಹನವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ, ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಂತಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ