ಸರ್ಗ
ಲಂಕಾದರ್ಶನ, ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ನಗರಪ್ರವೇಶ
ತ್ರಿಕೂಟದ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ದರ್ಶನ, ಉದ್ಯಾನವನಗಳ ಶೋಭೆ, ನಗರದ ದುರ್ಗಮತೆ, ಉಪಾಯಚಿಂತೆ, ದೂತಧರ್ಮದ ವಿಚಾರ, ಬೆಕ್ಕಿನಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ, ಚಂದ್ರೋದಯ
ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅಜೇಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ ನಿಂತು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಗ ಮರಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ ಹೂಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಂದ ಆ ವೀರ್ಯವಂತ ವಾನರನು ಅಲ್ಲಿ ಹೂವಿನಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದವನಂತೆ ಹೊಳೆದನು. ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಆ ಕಪಿ ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಿದರೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಉಸಿರೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ, ಆಯಾಸಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ನಾನು ಅನೇಕ ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮಿಸಬಲ್ಲೆ, ಇನ್ನು ಕೇವಲ ನೂರು ಯೋಜನದ ಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡ ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ.’ ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ನೀಲಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ವನಗಳ, ಜೇನಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳ, ಬೆಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ ನೆಲಗಳ ನಡುವೆ ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವನಪಂಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ದಾಟಿದನು. ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಆ ಪವನಾತ್ಮಜನು ವನಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹನುಮಂತನ ಶಾರೀರಿಕ ಬಲವನ್ನೂ ಮಾನಸಿಕ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘವಾದ ಹಾರಾಟದ ನಂತರವೂ ಅವನಿಗೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಮಾಡಲು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ಸ್ವಗತ; ಅದರಲ್ಲಿ ಗರ್ವವಿಲ್ಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಹೂಮಳೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮಾಡಿದ ಸ್ವಾಗತದಂತಿದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಿಂದ ಹಾರಿದಾಗಲೂ ಮರಗಳು ಹೂಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದ್ದವು. ‘ಸ್ವಸ್ಥಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದನು, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ‘ದದರ್ಶ ಹ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಗರದರ್ಶನದ ಆರಂಭ, ಅದು ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಂಬಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಕಥಾಸೂತ್ರ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ. ಹನುಮಂತನು ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಕೂಡಲೇ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಚಯ. ‘ವೀರ್ಯವತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪ್ಲವತಾಮ್ ಅಪಿ ಚೋತ್ತಮಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವಿಶೇಷಣ — ಬಲದಲ್ಲೂ ವೇಗದಲ್ಲೂ ಅವನು ಅಗ್ರಣಿ.
ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಅಲ್ಲಿ ಸರಳವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು, ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳನ್ನು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಖರ್ಜೂರಗಳನ್ನು, ಪ್ರಿಯಾಲಗಳನ್ನು, ಮುಚುಲಿಂದಗಳನ್ನು, ಕುಟಜಗಳನ್ನು, ಕೇದಗೆಗಳನ್ನು, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಪ್ರಿಯಂಗುಗಳನ್ನು, ಕದಂಬಗಳನ್ನು, ಸಪ್ತಚ್ಛದಗಳನ್ನು, ಅಸನಗಳನ್ನು, ಕೋವಿದಾರಗಳನ್ನು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರವೀರಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಹೂಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ, ಮೊಗ್ಗುಬಿಟ್ಟ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತುದಿಗಳು ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮರಗಳನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಹಂಸಗಳಿಂದಲೂ ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ, ಪದ್ಮ-ಉತ್ಪಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿ-ಕೊಳಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧ ರಮ್ಯವಾದ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣು-ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಮ್ಯವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವರ್ತುಫಲಪುಷ್ಪಿತೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣು-ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರಗಳು ಎಂಬ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಈ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಈ ದರ್ಶನದ ಪರೋಕ್ಷ ಮಹತ್ತ್ವ. ಕವಿ ಲಂಕೆಯ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ನಗರವನ್ನು; ಹೀಗೆ ಓದುಗನೂ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಗರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೂಗಳ ಗಂಧ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವ, ಜಲಾಶಯಗಳ ತಂಪು — ಇವೆಲ್ಲ ಅವನ ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಯ ನಂತರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಾನದಂತಿವೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುವಿನ ರಾಜ್ಯದ ಹೊರಭೂಮಿಯೇ ಇಷ್ಟು ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ.
ಲಕ್ಷ್ಮೀವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನು ಆಳುವ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿದನು — ಅದು ಪದ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ಪಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಸೀತಾಪಹರಣದಂದಿನಿಂದ ರಾವಣನಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ಸುತ್ತಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಉಗ್ರ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಮಹಾನಗರಿ ರಮ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು; ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತಹ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಹ ಮನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಬಿಳುಪಾದ ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರತೋಲಿಗಳಿಂದ — ಬೀದಿಗಳಿಂದ — ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು; ನೂರಾರು ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬಳ್ಳಿಸಾಲುಗಳ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳುಳ್ಳ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ದೇವನು ದೇವಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ನೋಡಿದನು. ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ, ಬಿಳುಪಾದ ಶುಭವಾದ ಭವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಕಪಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅದನ್ನು ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡನು. ಅದರ ಕೋಟೆಯ ದಿಬ್ಬಗಳೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೂ ನಿತಂಬದಂತೆ, ವಿಪುಲವಾದ ಜಲವೂ ವನಗಳೂ ವಸ್ತ್ರದಂತೆ, ಶತಘ್ನಿ-ಶೂಲಗಳು ಕೇಶಗಳಂತೆ, ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳು ಕಿವಿಯ ಆಭರಣಗಳಂತೆ ಇದ್ದವು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತಿದ್ದ ಆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ವಾನರನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆ ದ್ವಾರ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿತ್ತು, ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು, ಎತ್ತರವಾದ ಉತ್ತಮ ಭವನಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿರುವಂತಿತ್ತು. ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅದು ನಾಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭೋಗವತಿಯಂತಿತ್ತು; ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅದು ಹಿಂದೆ ಕುಬೇರನ ನಿವಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಶೂರರಾದ, ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅನೇಕ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅದು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಗುಹೆಯಂತೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ (ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ), ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಮತ್ತೆ ‘ವಿಷಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗುಹೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅದರ ಪ್ರವೇಶದ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೀತಾಪಹರಣಾತ್’ (ಸೀತಾಪಹರಣದಂದಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಯಾರಾದರೂ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಗೃಹೈಶ್ಚ ಗಿರಿಸಂಕಾಶೈಃ ಶಾರದಾಂಬುದಸಂನಿಭೈಃ’ ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪಾಂಡುರಾಭಿಃ ಪ್ರತೋಲೀಭಿರುಚ್ಚಾಭಿರಭಿಸಂವೃತಾಮ್’ ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಕುಬೇರಾಧ್ಯುಷಿತಾಂ ಪುರಾ’ (ಹಿಂದೆ ಕುಬೇರನ ನಿವಾಸವಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ಲಂಕೆಯ ಹಿಂದಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ಸಹೋದರ ಕುಬೇರನಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆ ಅಪಹೃತ ಸಂಪತ್ತು, ಸೀತೆ ಅಪಹೃತ ಪತ್ನಿಯಾದಂತೆ. ಈ ಭಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳದ್ದು — ಮೊದಲು ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಕಂದಕಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರ, ಧನುರ್ಧಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು), ಅನಂತರ ಸೌಂದರ್ಯ (ಮನೆಗಳು, ಬೀದಿಗಳು, ತೋರಣಗಳು), ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಭಯ (ವಿಷಸರ್ಪಗಳು, ಕೋರೆಹಲ್ಲಿನವರು). ಸೌಂದರ್ಯ ಭಯದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಲಂಕೆಯ ಸ್ವಭಾವ. ‘ದೇವೋ ದೇವಪುರೀಮಿವ’ (ದೇವನು ದೇವಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ದೇವತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರ, ದೇವಾಂಶ. ‘ಆಕಾಶಗಾಮಿವ’, ‘ಪ್ಲವಮಾನಾಮಿವ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ತೇಲುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ನಗರಿಯ ಎತ್ತರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಅವನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂದರೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಪ್ರವೇಶದ ಉಪಾಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ‘ಮನಸೇವ ಕೃತಾಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಸಾಲು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಕೌಶಲದ ಪ್ರಶಂಸೆ — ಅವನು ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಗರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರೂಪಕ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಲಂಕೆ ಸ್ತ್ರೀ, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು ಅವಳ ನಿತಂಬ, ಜಲವನಗಳು ವಸ್ತ್ರ, ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೇಶ, ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳು ಕಿವಿಯ ಆಭರಣಗಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಗರದೇವತೆಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಕ್ಕೆ ಬೀಜ.
ಆ ನಗರಿಯ ಮಹಾರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ, ಸಾಗರವನ್ನೂ, ಘೋರ ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನನ್ನೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ವಾನರನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೂ ವಾನರರು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧದಿಂದ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು. ರಾವಣನು ಆಳುವ ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರೂ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ದಾನಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲ, ಭೇದಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲ. ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯ — ವಾಲಿಯ ಮಗ ಅಂಗದ, ನೀಲ, ನಾನು, ಮತ್ತು ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವ. ಇರಲಿ, ಮೊದಲು ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಮೊದಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯ, ಅನಂತರ ವಿಚಾರ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಬುದ್ಧಿ — ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಯುದ್ಧದ ಚಿಂತೆ ವ್ಯರ್ಥ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವಿಷಮಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಮಾಮ್’; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ದುರ್ಗಮ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಾಲ್ವರಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಇತರರ ನಡುವೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲ — ಇದು ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅವನು ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಸಂದೇಹದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಚಿಂತೆ ಕಾರ್ಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಪಿಕುಂಜರನು ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು — ‘ಈ ರೂಪದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರೂರರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅದು ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಣ್ಣುತಪ್ಪಿಸಿ ನಾನು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಯಾಲಕ್ಷ್ಯ’ವಾದ — ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗದ — ರೂಪದಿಂದ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಇದೇ ತಕ್ಕ ಸಮಯ.’ ‘ರಾಮಸ್ಯಾಭ್ಯುದಯಮ್’ (ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಚಿಂತೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕಲ್ಯಾಣ. ‘ವಂಚನೀಯಾಃ’ (ಕಣ್ಣುತಪ್ಪಿಸಬೇಕಾದವರು) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಛಲದ್ದಲ್ಲ, ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಅಂಗ — ಶತ್ರುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು. ‘ಲಕ್ಷ್ಯಾಲಕ್ಷ್ಯೇಣ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕಾಣಲಾಗದ, ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದಾದ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯ ನಿಶ್ಚಯ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾದುದು, ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ.
ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಅಜೇಯವಾದ ಅಂತಹ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದೆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೋಡಲಿ? ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ಹಾಳಾಗದಿರಲಿ? ನಾನೊಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಣಲಿ? ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ದೇಶಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನನ್ನು ಸೇರಿದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥ-ಅನರ್ಥಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ರಾಜನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅಯೋಗ್ಯ ದೂತನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದೂತರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ಹಾಳಾಗದಿರಲಿ, ನನಗೆ ಕಳವಳ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗದಿರಲಿ, ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಹೇಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ? ರಾಕ್ಷಸರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ನಾನು ಬಿದ್ದರೆ, ರಾವಣನ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಬಯಸುವ ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಈ ಕಾರ್ಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸರೂಪದಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಬೇರೆ ರೂಪದ ಮಾತೇನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಸಂಚರಿಸಲಾರದು ಎಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿಳಿಯದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗಿ ಇಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನಾನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತೇನೆ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೆಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅತಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ರಾವಣನ ನಗರಿಯನ್ನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನೂ ಹೊಕ್ಕು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಭಾಗ ದೂತಧರ್ಮದ ಶಾಸ್ತ್ರದಂತಿದೆ — ದೇಶಕಾಲಜ್ಞತೆ, ಧೈರ್ಯ, ಗೋಪ್ಯತೆ, ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ — ಇವು ದೂತನ ಗುಣಗಳು. ‘ಪಂಡಿತಮಾನಿನಃ’ (ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾಭಿಮಾನಿಯಾದ ದೂತನ ನಿಂದೆ; ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತೊರೆದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಕ್ಲವಂ ದೂತಮ್’ (ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತ) ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ — ಅಯೋಗ್ಯ ದೂತನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ಕಾರ್ಯನಾಶ, ಕಳವಳ, ಲಂಘನದ ವೈಯರ್ಥ್ಯ — ಇವು ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆಯ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಅಂಗಗಳು. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ನ ವಿನಶ್ಯೇತ್ ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಮ್’ (ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ಹಾಳಾಗದಿರಲಿ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಚಿಂತೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ. ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ರಾಮನು ಆತ್ಮಜ್ಞನೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತನೂ; ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಲು ಹನುಮಂತನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಏಕಾಮೇಕಸ್ತು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಏಕ’ ಶಬ್ದದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ — ಒಬ್ಬ ದೂತ, ಒಬ್ಬಂಟಿ ಸೀತೆ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ — ಗೋಪ್ಯತೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಕಾರ್ಯ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿದರ್ಶನ. ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣಾನರ್ಥಮಿಚ್ಛತಃ’ (ರಾವಣನ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಬಯಸುವ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ರಾಮನು ರಾವಣನ ನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಶತ್ರು ಎಚ್ಚೆತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಒಯ್ಯಬಹುದು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಗೋಪ್ಯತೆಯೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಮೂಲ. ‘ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರ ನಾಜ್ಞಾತಶ್ಚರೇತ್’ (ಇಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಸಂಚರಿಸಲಾರದು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು, ವಿರೋಧಾಭಾಸವೂ ಹೌದು — ಸ್ವತಃ ವಾಯುಪುತ್ರನೇ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಸಂಚರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ದೂತನ ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೇಶಕಾಲವಿರೋಧ, ಕಳವಳ, ಪಂಡಿತಮಾನಿತ್ವ; ಹನುಮಂತನು ಮೂರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕನಾದ ವೀರಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಆಗ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಲು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಯು ದೇಹವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ವೃಷದಂಶಕದಷ್ಟು — ಬೆಕ್ಕಿನಷ್ಟು — ಆಗಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಪ್ರದೋಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಬೇಗನೆ ಹಾರಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ವೃಷದಂಶಕ’ ಎಂಬುದು ಬೆಕ್ಕಿನ ಹೆಸರು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಬೆಕ್ಕಿನಷ್ಟು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪೃಷದಂಶಕ’. ಹೀಗೆ ಅವನು ಎಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕವನೋ ಅಷ್ಟೇ ಅದ್ಭುತ — ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಲಘುತ್ವವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಯದ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಧೈರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ — ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತ್ವರೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಗಲು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾತ್ರಿಯನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನೇ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ನಿಶ್ಚಯದ (‘ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು… ಪ್ರವೇಶಿಸಲು’) ಪಾಲನೆ ಇದು. ‘ಅದ್ಭುತದರ್ಶನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದಲ್ಲೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ನಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನಲ್ಲ.
ಆ ನಗರಿ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು; ಚಿನ್ನದಂತಹ ಕಂಬಗಳಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧ ಚಿನ್ನದಂತಹ ಕಿಟಕಿಜಾಲರಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಿತ್ತು. ಏಳು ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ, ಎಂಟು ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಭವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮಹಾನಗರಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನೆಲಗಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ, ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನೆಲಗಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಕ್ಷಸರ ಚಿನ್ನದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತೋರಣಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತಾಕಾರದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಕಪಿ ವಿಷಣ್ಣನಾದನು; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಹರ್ಷಿತನೂ ಆದನು. ಬಿಳಿಯ ವಿಮಾನಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲರಿ-ತೋರಣಗಳುಳ್ಳ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ, ರಾವಣನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ, ಭಯಂಕರ ಬಲದ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಗರಿಯನ್ನು ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ-ಹರ್ಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣ ಗಮನಾರ್ಹ — ನಗರಿಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿಷಾದ, ಸೀತಾದರ್ಶನದ ಆಶೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ. ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ವರ್ಣನೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಗಂಧರ್ವನಗರೋಪಮಾಮ್’ (ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನಗರಿಯ ಮಾಯಾಮಯತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಗಂಧರ್ವನಗರ ಮರೀಚಿಕೆಯಂತೆ ಕಂಡರೂ ಅಸತ್ಯ. ಐವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಲೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷಣಗಳು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ನೆಲಗಟ್ಟುಗಳು’ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಕಂಡ ನಗರಿ ಈಗ ಒಳಗಿನಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಇನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಕಂಬಗಳು, ಜಾಲರಿಗಳು, ನೆಲಗಟ್ಟುಗಳು, ತೋರಣಗಳು. ‘ರಾವಣಬಾಹುಪಾಲಿತಾಮ್’ (ರಾವಣನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಗರ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿಷಾದ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವದಿಂದ — ಇಂತಹ ವಿಶಾಲ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟ!
ಆಗ ತಾರಾಗಣಗಳ ನಡುವೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಚಂದ್ರನೂ ಈ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಚಿವನಂತೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಬೆಳದಿಂಗಳ ಚಪ್ಪರದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ಉದಯಿಸಿದನು. ಶಂಖದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹಾಲು ಮತ್ತು ತಾವರೆಯ ದಂಟಿನ ಬಣ್ಣದ, ಮೇಲೇರುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ತೇಲುವ ಹಂಸದಂತಿದ್ದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಪಿವೀರನು ಕಂಡನು. ಈ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಚಂದ್ರನು ಹನುಮಂತನ ಸಹಾಯಕನೆಂಬ ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಚಂದ್ರನು ಅವನ ದಾರಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಂಸದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಚಂದ್ರನ ಶುಭ್ರತೆಯೂ ಚಲನೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಶಂಖ, ಹಾಲು, ತಾವರೆಯ ದಂಟು — ಮೂರು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಚಂದ್ರನ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಮಿಳಿತವಾಗಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥