॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 1ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ

ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಿಂದ ಹಾರುವುದು, ಪರ್ವತದ ಕ್ಷೋಭೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಆಕಾಶಗಮನ, ಮೈನಾಕನ ಆತಿಥ್ಯ, ಸುರಸೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಸಿಂಹಿಕೆಯ ವಧೆ, ಲಂಬಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಲಂಕೆಯ ದರ್ಶನ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದ್ದನು; ಇದೇ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಕರ್ಷಣನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನು ಕೊಂಡೊಯ್ದ ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ಅವಳಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು, ಹುಡುಕಲು ಚಾರಣರು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು. ಇತರರಿಗೆ ದುಷ್ಕರವಾದ, ಯಾವ ಸಹಾಯಕನೂ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲದ ಅಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಆ ವಾನರನು ತಲೆಯನ್ನೂ ಕತ್ತನ್ನೂ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗೋವುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಹೋರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಧೀರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ನೀರಿನಂತೆ ತಂಪಾಗಿ ಹರಡಿದ್ದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಅಲೆದಾಡಿದನು. ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ, ಎದೆಯಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾ, ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಅವನು ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಸಿಂಹದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲು ನೀಲಿ, ಕೆಂಪು, ಮಂಜಿಷ್ಠದ ಬಣ್ಣ, ಕಮಲದ ಬಣ್ಣ, ಬಿಳುಪು, ಕಪ್ಪು — ಹೀಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಉಂಟಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಿಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಪನ್ನಗರು ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಕಥೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ. ‘ನಿಷ್ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಮ್’ (ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯೇ ಇಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಒಂಟಿ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಸಹಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಭಿನ್ನತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೋರಿ, ಸಿಂಹ, ಆನೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಬಲವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಪರ್ವತದ ಧಾತುಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ದೇವಯೋನಿಗಳ ವಾಸವೂ ಮಹೇಂದ್ರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರ್ವತವಲ್ಲ, ದೇವಭೂಮಿ. ಹನುಮಂತನ ಸಂಚಾರ ‘ಯಥಾಸುಖಮ್’ (ಸುಖವಾಗಿ) — ಮಹಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತ, ವ್ಯಾಕುಲವಲ್ಲ. ‘ಶತ್ರುಕರ್ಷಣಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರವು ವಾನರರ ಕಡೆಯ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಏಕಾಕಿತ್ವದ ಆರಂಭ. ‘ಚಾರಣಾಚರಿತೇ ಪಥಿ’ (ಚಾರಣರು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದರೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗ — ಚಾರಣರೆಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ದೇವಗಾಯಕರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮಾರ್ಗ ದಿವ್ಯವಾದುದು. ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳ ‘ವೈದೂರ್ಯವರ್ಣೇಷು ಸಲಿಲಕಲ್ಪೇಷು’ (ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ನೀರಿನಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವುಗಳ ನೀಲಿ-ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ತಂಪನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ (ನೀಲಮಣಿಯಂತೆ), ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಂತೆ ಹಸಿರಾದ ಹುಲ್ಲು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ ಪವನನಿಗೂ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಸಕಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಪವನನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಾ, ದಕ್ಷನಾದ ಅವನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬೆಳೆದನು — ಶರೀರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ನೋಡುತ್ತಿರಲು, ಹಾರಲು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ ಅವನು ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ ಬೆಳೆದನು. ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಅವನು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸಿ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿದನು. ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಅಂಗ; ಹನುಮಂತನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಸಾದವೇ. ‘ದಕ್ಷಿಣೋ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ದಕ್ಷನಾದ, ಕುಶಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರದ ಉಪಮೆ ಶರೀರವೃದ್ಧಿಯ ಕ್ರಮಿಕತೆಯನ್ನೂ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್’ (ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಉದ್ದೇಶ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ ಲೋಕಪಾಲಕರು, ವಾಯು ತಂದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ದೈವಸಹಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಷ್ಪ್ರಮಾಣಶರೀರಃ’ ಎಂದರೆ ಅಳತೆಯಿಲ್ಲದ ದೇಹವುಳ್ಳವನು.

ಕಪಿಯಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅಚಲವು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಅಲುಗಾಡಿತು; ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಹೂವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಉದುರಿಸಿತು. ಮರಗಳು ಉದುರಿಸಿದ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಹೂರಾಶಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಆ ಶೈಲವು ಹೂವಿನಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತವು ಮದವೇರಿದ ಆನೆ ಮದಜಲವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿತು. ಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಮಹೇಂದ್ರವು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಕಾಡಿಗೆಯ ಬಣ್ಣದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ‘ರೀತಿ’ಗಳನ್ನು — ಧಾತುಮಿಶ್ರಿತ ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು — ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿತು. ನಡುವೆ ಜ್ವಾಲೆಯುಳ್ಳ, ಹೊಗೆಯ ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಅದು ಮನಃಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿತು. ಕಪಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಪರ್ವತದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಿಕೃತ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಗಿದವು. ಶೈಲಪೀಡನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆ ಮಹಾನಾದವು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿತು. ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸ್ವಸ್ತಿಕಚಿಹ್ನೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗಲವಾದ ಹೆಡೆಗಳ ನಾಗಗಳು ಘೋರವಾದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿದವು. ಕುಪಿತವಾದ ವಿಷಪೂರಿತ ಆ ನಾಗಗಳು ಕಚ್ಚಿದ ಆ ಮಹಾಶಿಲೆಗಳು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿದು ಜ್ವಲಿಸಿದವು, ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆದವು. ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ವಿಷಹರವಾದ ಔಷಧಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳೂ ನಾಗಗಳ ವಿಷವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲಾರದೆ ಹೋದವು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬಲದ ಪ್ರಭಾವ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಪರ್ವತವೇ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ಜಲಸ್ರಾವ, ಧಾತುಧಾರೆಗಳು, ಶಿಲಾಪಾತ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾದ, ನಾಗಗಳ ಕ್ರೋಧ — ಹೀಗೆ ಆರು ಬಗೆಯ ಕ್ಷೋಭೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮದವೇರಿದ ಆನೆಯ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತದ ಜಲಸ್ರಾವವನ್ನು ಸಜೀವವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಗಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿಕಚಿಹ್ನೆ ಎಂದರೆ ಸರ್ಪಗಳ ಹೆಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವ ನೀಲಿ ರೇಖೆ; ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ವಿಷಹರ ಔಷಧಿಗಳೂ ಅಸಮರ್ಥವಾದುದು ವಿಷದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ, ಅದರ ಕಾರಣವಾದ ಹನುಮಂತನ ಒತ್ತಡದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರೀತೀಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರವಾಹಗಳು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಚಿನ್ನದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಜಲಧಾರೆಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಹೊಗೆಯ ರೇಖೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಭೂಕಂಪದಂತಿದೆ — ಪರ್ವತ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ನೀರು ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಬಂಡೆಗಳು ಉರುಳುತ್ತವೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಧ್ವನಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಶೈಲಿ. ಪರ್ವತದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆನಂದಸೂಚಕ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗಗಳ ವಿಷಾಗ್ನಿ ಭಯಸೂಚಕ — ಹೀಗೆ ಸೌಮ್ಯದಿಂದ ರೌದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಕ್ರಮ. ನಾಗಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಗುಹೆಗಳು ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕಡಿತದಿಂದ ಬಂಡೆಗಳೂ ಉರಿಯುತ್ತವೆ, ಒಡೆಯುತ್ತವೆ — ವಿಷಕ್ಕೂ ಅಗ್ನಿಗೂ ಐಕ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೋಭೆಯ ನಡುವೆ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಮಾತ್ರ ಅವಿಚಲ — ಅವನು ಕೇವಲ ಹಾರಲು ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾನಿ ತ್ವೌಷಧಜಾಲಾನಿ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾನಿ ಚೌಷಧಜಾಲಾನಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೋಭೆಯ ಕಾರಣ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಂತ ಬಲವೇ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ಉಪದ್ರವವಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಭೂತಗಳು ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿವೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಮದ್ಯಪಾತ್ರೆಯನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ನೆಕ್ಕುವ ಮತ್ತು ತಿನ್ನುವ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಅವರು ಹೊರಟುಹೋದರು. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮತ್ತೇರಿ, ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವರು ಗಗನವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಹಾರ, ನೂಪುರ, ಕೇಯೂರ, ಬಳೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ತಮ್ಮ ಮಹಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಅವರು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ, ಚಾರಣರ, ಸಿದ್ಧರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರು — ‘ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಈ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ವಾನರರಿಗಾಗಿಯೂ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಸೇರಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿದ್ಯಾಧರರು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಭೋಗಮಯ ಜೀವನ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಪಾನಭೂಮಿ, ಮದ್ಯ, ಮಾಂಸಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು — ಅವರ ಪಲಾಯನವು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಭಯದ ಹಠಾತ್ತನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರಾದರೋ ‘ವಿಸ್ಮಿತಾಃ ಸಸ್ಮಿತಾಃ’ (ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡು, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ) — ಭಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಇದೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಭೇದ. ಋಷಿಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಹನುಮಂತನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬಲ್ಲರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಭೂಕಂಪವಲ್ಲ, ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ವಾನರನ ಬಲ. ‘ರಾಮಾರ್ಥಂ ವಾನರಾರ್ಥಂ ಚ’ (ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ವಾನರರಿಗಾಗಿಯೂ) ಎಂಬುದು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯ, ಮತ್ತು ಸ್ವಜಾತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ದಂಡನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಆರ್ಷಭಾಣಿ ಚ ಚರ್ಮಾಣಿ’ ಎಂದರೆ ಗುರಾಣಿಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮಗಳು. ವಿದ್ಯಾಧರರು ನೆಲದಲ್ಲೂ ಪರ್ವತದಲ್ಲೂ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಹೋಗಬಲ್ಲರು; ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಋಷಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವರು ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಹನುಮಂತನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ದಿವ್ಯರ ಬಾಯಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪ್ರಮೇಯಮ್’ (ಅಳೆಯಲಾಗದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಅಪರಿಮಿತ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಅಳತೆ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದು. ಪಾನಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಸುಖಮಯ ಲೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಭಗ್ನವಾಯಿತು. ‘ವೀಕ್ಷಾಂಚಕ್ರುಃ’ ಎಂಬ ಆಮ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ರೂಪವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯಾಧರರು ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ನಾಟಕದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ — ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಹಾರಾಟದ ವೀಕ್ಷಕರು.

ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ಜ್ವಲನಾದ ಅವನು ರೋಮಗಳನ್ನು ಕೊಡವಿದನು, ನಡುಗಿದನು, ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಹಾರಲಿರುವ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದುಂಡಾದ, ರೋಮಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಾಲವನ್ನು, ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಬೀಸುವಂತೆ, ಬೀಸಿದನು. ಅತಿವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನ ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆ ಸುರುಳಿಯಾಗಿ ಬಾಗಿದ ಬಾಲವು ಗರುಡನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಮಹಾಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿದನು, ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿದನು, ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮಡಚಿದನು. ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತನ್ನೂ ಸಂಕುಚಿಸಿಕೊಂಡು ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ತನ್ನೊಳಗೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ದೂರದಿಂದಲೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಆಕಾಶವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದನು. ಕಪಿಕುಂಜರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಊರಿ, ಹಾರಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಕೊಂಡು ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಹಾರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ವ್ಯಾಯಾಮಕುಶಲನಾದ ಕ್ರೀಡಾಪಟು ನೆಗೆಯುವ ಮುನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಂತೆ. ರೋಮಕಂಪನ, ನಾದ, ಬಾಲ ಬೀಸುವುದು, ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುವುದು, ಸೊಂಟ ಬಾಗಿಸುವುದು, ಕಾಲು ಮಡಚುವುದು, ಉಸಿರು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಿವಿ ಮುದುರುವುದು — ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ. ಗರುಡನ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗರುಡನು ವೇಗದ ಆದರ್ಶ; ಹನುಮಂತನೂ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಸುಪರ್ಣನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತೇಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ವೀರ್ಯಮ್’ ಎಂಬುದು ಮೂರರ ಸಂಗ್ರಹ — ಶಾರೀರಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಿಕ ಬಲವನ್ನು ಅವನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರುರೋಧ ಹೃದಯೇ ಪ್ರಾಣಾನ್’ (ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆದನು) ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಸೂಚನೆ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಪರಮಾವಸ್ಥೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿಕುಚ್ಯ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿಕುಂಚ್ಯ’; ‘ಆಸಸಾದ ಕಪಿಃ ಕಟ್ಯಾಮ್’, ‘ಸಂಚುಕೋಚ’ ಎಂಬುವು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಓದುಗನೂ ಉತ್ಕಂಠೆಯಿಂದ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚಲನಚಿತ್ರದ ನಿಧಾನಗತಿಯ ದೃಶ್ಯದಂತೆ ಕವಿ ಕ್ಷಣವನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲದ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅದು ವಾನರನ ಬಲದ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಪ್ರತೀಕ. ಹನುಮಂತನ ಈ ಸಿದ್ಧತೆ ಯೋಗಿಯ ಧ್ಯಾನದಂತೆ — ಶರೀರ ಸ್ಥಿರ, ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿರುದ್ಧ, ದೃಷ್ಟಿ ಗುರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ರುರೋಧ ಹೃದಯೇ ಪ್ರಾಣಾನ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರನು ತಾನೇ ವಾಯುವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಇದೊಂದು ಸುಂದರ ವಿರೋಧಾಭಾಸ.

ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುವಂತೆ ನಾನು ರಾವಣನು ಆಳುವ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ವೇಗದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಆಲಯವಾದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರಮಪಟ್ಟರೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ತರುತ್ತೇನೆ. ಹೇಗಾದರೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಬರುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ರಾವಣಸಹಿತವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ತರುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರೋತ್ತಮನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಯಾವ ಆಲೋಚನೆಯೂ ಮಾಡದೆ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು; ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ತನ್ನನ್ನು ಸುಪರ್ಣನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳು — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಅಥವಾ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕೀಳುವುದು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮಬಾಣದ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಮನ ಬಾಣ ಎಂದೂ ಗುರಿ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ದೂತನೂ. ‘ಅವಿಚಾರಯನ್’ (ಆಲೋಚಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಸುಪರ್ಣಮಿವ ಚಾತ್ಮಾನಂ ಮೇನೇ’ ಎಂಬ ಸಾಲು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಹಿ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಶ್ರೋತೃಗಳು ಅಂಗದ, ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಶೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅವರ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಹೊಣೆಯನ್ನೂ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ವಸನವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ವಾಯುವಿನಂತಹ ವಿಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಬಾಣ. ‘ಕೃತಶ್ರಮಃ’ ಎಂದರೆ — ಶ್ರಮಪಟ್ಟರೂ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗಲೂ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿರಲು, ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಮರಗಳು ತಮ್ಮ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮುದುರಿಕೊಂಡು ಸುತ್ತಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದವು. ಮದವೇರಿದ ಕೋಯಷ್ಟಿಭಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮರಗಳನ್ನು ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಅವನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಎದ್ದ ಮರಗಳು ದೀರ್ಘಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ತಮ್ಮ ಬಂಧುವನ್ನು ಬಂಧುಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಕಪಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಅವನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹೋದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮರಗಳೂ ಸೈನಿಕರು ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಹನುಮಂತನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಸಾರವತ್ತಾದ ಭಾರವಾದ ಮರಗಳು ಇಂದ್ರನ ಭಯದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತೆ ಲವಣಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವು. ಚಿಗುರು ಮತ್ತು ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನಾ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ, ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಆ ಮರಗಳು ಹೂಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿ, ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮಿತ್ರರಂತೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದವು. ಹಗುರವಾದುದರಿಂದ ಕಪಿಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿವಿಧ ಹೂಗಳು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವು; ಅದರಿಂದ ಆ ಮಹಾಸಾಗರವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ನಾನಾವರ್ಣದ ಹೂರಾಶಿಯಿಂದ ವಾನರನು ಮಿಂಚುಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಏಳುತ್ತಿರುವ ಮೇಘದಂತೆ ಹೊಳೆದನು. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ ಹೂಗಳಿಂದ ನೀರು ಉದಯಿಸಿದ ರಮ್ಯವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪರ್ಶವಿದೆ — ಮರಗಳು ಬಂಧುಗಳಂತೆ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತವೆ; ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾನವೀಯ ಭಾವದ ಆರೋಪಣೆ. ಸಾರವತ್ತಾದ ಮರಗಳ ಮುಳುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಭಯದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಮೈನಾಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸಮುದ್ರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ — ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಖದ್ಯೋತೈರಿವ ಪರ್ವತಃ’ (ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಪರ್ವತ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಹೂಗಳೇ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಂತೆ. ಮಿಂಚುಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆಯೂ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನ ಆಕಾರ ಮೇಘದಂತಿದೆ. ಮರಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದೂ ಹನುಮಂತನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನ ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ‘ಸೈನ್ಯಾ ಇವ ಮಹೀಪತಿಮ್’ (ಸೈನಿಕರು ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನು ರಾಜನಂತೆ, ಮರಗಳು ಅವನ ಸೈನಿಕರಂತೆ — ಅವನ ಪ್ರಭುತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮದವೇರಿದ ಕೋಯಷ್ಟಿಭಕ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮರಗಳೊಡನೆ ಹಾರುತ್ತವೆ, ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅವನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಹೂಗಳು ಬೀಳುವುದು ‘ಲಘುತ್ವದಿಂದ’ — ಭಾರವಾದ ಮರಗಳು ಮುಳುಗುತ್ತವೆ, ಹಗುರವಾದ ಹೂಗಳು ತೇಲುತ್ತವೆ — ಇದು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭೌತಿಕ ಅವಲೋಕನವೂ ಹೌದು. ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಆಕಾಶದ ಭ್ರಮೆ, ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಮಿಂಚುಮೇಘದ ಭ್ರಮೆ — ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಕಲ್ಪನೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಾಭಿರುದಿತಾಭಿರಿವಾಂಬರಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿರಾಮಾಭಿರ್’. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಾಂಕುರಕೋರಕೈಃ’ ಎಂದರೆ — ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಹೂಗಳಿಂದ; ಮರಗಳ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳೂ ಅವನೊಡನೆ ಹಾರಿದವು.

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಾಚಿದ ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಅಲೆಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಬೆಂಕಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಪಿಂಗಳಾಕ್ಷರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಅವನ ಹಳದಿಮಿಶ್ರಿತ ಕಂದುಬಣ್ಣದ, ದೊಡ್ಡದಾದ, ದುಂಡಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ನೆಲೆಗೊಂಡು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮೂಗಿನಿಂದ ಅವನ ಮುಖ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನ ಬಾಗಿದ ಬಾಲವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಕ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ಸುತ್ತಿದ ಬಾಲವುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಅನಿಲಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಪರಿವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕೆಂಪಾದ ಕಟಿಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾವಿ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ರಾರಾಜಿಸಿದನು. ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಸಿಂಹನ ಕಂಕುಳುಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿದ ಗಾಳಿ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಉಲ್ಕೆ ಬಾಲದೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡ ಆ ಕಪಿ ಹಾರುವ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ, ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಬೆಳೆದ ಆನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಮೇಲೆ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನೆರಳಿನಿಂದಲೂ ಆ ಕಪಿ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೋಣಿಯಂತಿದ್ದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಸಮುದ್ರದ ಯಾವ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ, ಆ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಅವನ ಅಂಗಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಬಂಡೆಯಂತಹ ದೇಹವುಳ್ಳ ಸಾಗರದ ಅಲೆಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಹಾರಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ರಾಶಿಯೇ ಇದೆ — ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳು, ಎರಡು ಬೆಂಕಿಗಳು, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು, ಸಂಧ್ಯಾಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರಧ್ವಜ, ಪರಿವೇಷಸೂರ್ಯ, ಕಾವಿಯ ಪರ್ವತ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆ, ಉಲ್ಕೆ, ಪಕ್ಷಿ, ಆನೆ, ದೋಣಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನವೂ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ತೋಳುಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಮುಖ, ಬಾಲ, ಕಟಿಪ್ರದೇಶ, ಕಂಕುಳುಗಳು. ಈ ವರ್ಣನಾರೀತಿ ‘ನಖಶಿಖವರ್ಣನೆ’ಯಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಶರೀರದ್ದು. ‘ಪಿಬನ್ನಿವ’ (ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಪಿಪಾಸುರಿವ’ (ಕುಡಿಯಲು ಬಯಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಆಕಾರದ ವಿಶಾಲತೆ — ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ನುಂಗಲು ಹೊರಟಂತೆ. ಉಲ್ಕೆಯ ಉಪಮೆ ವೇಗವನ್ನೂ, ದೋಣಿಯ ಉಪಮೆ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಾಂಗೂಲಚಕ್ರೋ ಹನುಮಾನ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಾಂಗೂಲಚಕ್ರೇಣ ಮಹಾನ್’. ಈ ಎಲ್ಲ ರೂಪವರ್ಣನೆಗಳೂ ಹನುಮಂತನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ವಾನರನಲ್ಲ, ದೇವಾಂಶ. ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಬೆರಳುಗಳೇ ಐದು ಹೆಡೆಗಳು ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳಂತೆ — ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ದೃಷ್ಟಿ. ಸಂಧ್ಯಾಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮುಖ ದಿನಾಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನು ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲವು ವಿಜಯದ ಪತಾಕೆಯಂತೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇಂದ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆಯೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಪರಿವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದ ಬಾಲವೇ ಪರಿವೇಷ, ಬಿಳಿಯ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಕಿರಣಗಳು. ಕಾವಿಯ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಕೆಳಭಾಗ ಪರ್ವತದ ಧಾತುರೇಖೆಯಂತೆ. ಕಂಕುಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಗರ್ಜನೆ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ — ವೇಗದ ಶ್ರವ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ. ಉಲ್ಕೆಯ ಉಪಮೆ ಬಾಲಸಹಿತವಾದ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ವೇಗವುಳ್ಳ ಪತನದ ಚಿತ್ರ — ಬಾಲವೇ ಉಲ್ಕೆಯ ಬಾಲ. ದೋಣಿಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರವೇ ದೋಣಿ, ನೆರಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ‘ಸೋನ್ಮಾದ ಇವ’ (ಉನ್ಮತ್ತವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ಕ್ಷೋಭೆ ಉನ್ಮತ್ತನ ಚೇಷ್ಟೆಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣ — ಹಾರಾಟದ ಮಧ್ಯಭಾಗ — ವಿವಿಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತರಾಂತಾದ್ ವಿನಿಃಸೃತಾ’ ಎಂದಿದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವು ‘ಮೇಲಿನ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಬಾಲವುಳ್ಳ ಉಲ್ಕೆ’ ಎಂದು ‘ಉತ್ತರ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಮೇಲೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪತತ್ಪತಂಗಸಂಕಾಶಃ’ ಎಂಬುದು ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ ಉಪಮೆ, ‘ಕಕ್ಷ್ಯಯಾ ಬಧ್ಯಮಾನಯಾ’ ಎಂಬುದು ಆನೆಯ ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಯ ಹಗ್ಗದೊಡನೆ — ಹನುಮಂತನ ಸೊಂಟದ ಸುತ್ತ ಬಾಲವೇ ಹಗ್ಗದಂತೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಪಾಠಭೇದಗಳು ಕಡಿಮೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಕಪಿಯ ಗಾಳಿಯೂ ಮೇಘಗಳ ಗಾಳಿಯೂ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ, ಬಲವಾಗಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ ಸಾಗರವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ನಡುಗಿಸಿದವು. ಲವಣಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅಲೆಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹಾರಿದನು. ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಹ ಅಲೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆ ಚಿಮ್ಮಿದ, ಮೇಘಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ನೀರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಎಳೆದು ತೆಗೆದಾಗ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ, ನೀರು ಸರಿದುಹೋದುದರಿಂದ ತಿಮಿಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು, ಮೀನುಗಳು, ಆಮೆಗಳು ಬಯಲಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಗರವಾಸಿಗಳಾದ ಸರ್ಪಗಳು ಅವನನ್ನು ಸುಪರ್ಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದವು. ವಾನರಸಿಂಹನ ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ನೆರಳು ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಅವನ ನೆರಳು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಆದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೋ ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ತೊಟ್ಟಿಯಂತೆ ತಗ್ಗಾಯಿತು. ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಕಪಿಯಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ, ಕೆಂಪಾದ, ನೀಲಿಯ, ಮಂಜಿಷ್ಠ ಬಣ್ಣದ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಬರುತ್ತಾ ಅವನು ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರು ಅಲ್ಲಿ ಹೂಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಸುಡಲಿಲ್ಲ; ರಾಮಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಾಯುವು ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದನು. ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಸ್ತುತಿಸಿದರು, ದೇವಗಂಧರ್ವರು ಆ ವನವಾಸಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಹಾಡಿದರು. ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ವಿವಿಧ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಘಟಕಗಳೂ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರು — ಸೂರ್ಯ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಯು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೇವತೆಗಳು ಹೂಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತರಂಗಾನ್ ಗಣಯನ್ನಿವ’ (ಅಲೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೀಡಾಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಅವನು ಸಹಜವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನೆರಳಿನ ಅಳತೆ ಹತ್ತು ಯೋಜನ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ; ಅದು ಮುಂದೆ ಸಿಂಹಿಕೆ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಬೀಜ. ‘ವಸ್ತ್ರಾಪಕರ್ಷಣೇನೇವ’ (ಬಟ್ಟೆ ಎಳೆದು ತೆಗೆದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅಪೂರ್ವ — ನೀರು ಸರಿದರೆ ಜಲಚರಗಳು ಬೆತ್ತಲಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ-ಹೊರಬರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸುಂದರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ 182–183ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರವರೆಗಿನ, ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ಎಂಬತ್ತೊಂದರವರೆಗಿನ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಈ ವಿಸ್ತಾರ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಈ ಭಾಗದ ಮೊದಲ ಅಂಶ ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು, ಎರಡನೆಯದು ಆಕಾಶದ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು, ಮೂರನೆಯದು ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕಪಿಯ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಮೇಘದ ಗಾಳಿ — ಎರಡು ಗಾಳಿಗಳು ಸೇರಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತವೆ — ಹನುಮಂತನ ವೇಗವೇ ಒಂದು ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಾಯುವಿನಂತೆ. ‘ವಿಕಿರನ್ನಿವ ರೋದಸೀ’ (ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ದ್ಯುಲೋಕವೂ ಭೂಮಿಯೂ ಚದುರಿಹೋದಂತೆ. ಅಲೆಗಳು ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿವೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಭೀಷಣತೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಎಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆ — ಎರಡೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮೇಲೆ ಚಿಮ್ಮಿದ ನೀರು ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಶರನ್ಮೇಘದಂತೆ — ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಭೇದವೇ ಮಾಯವಾಯಿತು. ಜಲಚರಗಳನ್ನು ಬೆತ್ತಲಾದಂತೆ ಕಾಣುವುದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾದ ಉಪಮಾನ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಇದೆ. ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಗರುಡನ ಭ್ರಮೆ ಭಯದ ಸೂಚಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳ ಶತ್ರು. ನೆರಳನ್ನು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ನೆರಳಿನ ಬಣ್ಣ — ಕಪ್ಪಲ್ಲ, ಬಿಳುಪು — ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ನೊರೆಯುಳ್ಳ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ದ್ರೋಣೀಕೃತ ಇವಾರ್ಣವಃ’ (ಸಮುದ್ರವು ತೊಟ್ಟಿಯಂತಾಯಿತು) — ಅವನು ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ನೀರು ಸರಿದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ತೊಟ್ಟಿಯಂತೆ ತಗ್ಗಾಯಿತು. ಮೇಘಗಳ ಬಣ್ಣಗಳು — ಬಿಳುಪು, ಕೆಂಪು, ನೀಲಿ, ಮಂಜಿಷ್ಠ — ಸಾಯಂಕಾಲದ ವರ್ಣವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಸುಡದಿರುವುದೂ ವಾಯುವು ಸೇವಿಸುವುದೂ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ದೈವದ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯು ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ, ಸೂರ್ಯ ಅವನ ಗುರು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು, ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದವರೂ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿಗತಕ್ಲಮಮ್’ — ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಆಯಾಸರಹಿತ. ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಿಮಿನಕ್ರಝಷಾಃ ಕೂರ್ಮಾಃ’ ಎಂದಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ನೀರು ಸರಿದುಹೋದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ’ ಜಂತುಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ದ್ರೋಣೀಕೃತ ಇವಾರ್ಣವಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಮರದ ತೊಟ್ಟಿಯಂತೆ (ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಪಾತ್ರೆಯಂತೆ) ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಂಬತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವವೃಷುಸ್ತತ್ರ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ದೇವಗಂಧರ್ವಚಾರಣಾಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವವೃಷುಃ ಪುಷ್ಪವರ್ಷಾಣಿ ದೇವಗಂಧರ್ವದಾನವಾಃ’. ಎಂಬತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶಂಸಂತೋ ವನೌಕಸಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹೌಜಸಮ್’. ಹೀಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಸ್ವಲ್ಪ ಶಬ್ದಭೇದಗಳಿಂದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ.

ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹಾರುತ್ತಿರಲು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಸಾಗರನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನಾನು ಸಹಾಯ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಮಾತನಾಡುವವರೆಲ್ಲರ ನಿಂದೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತೇನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಗರನಿಂದ ನಾನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು; ಇವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಸಚಿವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಆಯಾಸಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಾರದು. ಕಪಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುವಂತೆ ನಾನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು; ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಸುಖಿಯಾದ ಅವನು ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಸಮುದ್ರನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ನಾಭಿಯುಳ್ಳ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದೇವರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳಾದ ಅಸುರಗಣಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಾಗಿ, ಅಗುಳಿಯಂತೆ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪರಾಕ್ರಮ ತಿಳಿದಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ಬರಲು ಬಯಸುವ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ಪಾತಾಳದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ನಿಂತಿರುವೆ. ಶೈಲನೇ, ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ಕೆಳಕ್ಕೂ ಬೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ನಿನಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತೇನೆ — ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮೇಲೇಳು. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನೂ ಆದ ಈ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲ ಹನುಮಂತನು ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಸೇವಕನಾದ ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯರು, ನಿನಗಾದರೋ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯರು. ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ತಪ್ಪದಂತೆ ನಮಗೆ ನೆರವಾಗು; ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಮಾಡದೆ ಉಳಿದರೆ ಅದು ಸಜ್ಜನರ ಕೋಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳು, ಈ ಕಪಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಲಿ; ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇವನು ನಮ್ಮ ಅತಿಥಿ, ಪೂಜ್ಯನು. ಚಿನ್ನದ ಮಹಾನಾಭಿಯುಳ್ಳವನೇ, ದೇವಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತನೇ, ಹನುಮಂತನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಅನಂತರ ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸುವನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ದಯಾಳುತ್ವವನ್ನೂ, ಮೈಥಿಲಿಯ ಪರದೇಶವಾಸವನ್ನೂ, ವಾನರೇಂದ್ರನ ಶ್ರಮವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಿ ನೀನು ಮೇಲೇಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಗರನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಭಾವ — ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ತೋಡಿದ ಸಾಗರವು ‘ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಕ್ಕೆ ಋಣಿ. ‘ಕೃತೇ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಮ್’ (ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮನುಷ್ಯರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸಾಗರನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೈನಾಕನು ಪಾತಾಳದ ಬಾಗಿಲಿನ ರಕ್ಷಕನೆಂಬುದು ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರನಿಂದ ನಿಯುಕ್ತನು. ‘ಸರ್ವವಾಚ್ಯಃ’ (ಎಲ್ಲರ ನಿಂದೆಗೆ ಗುರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲೋಕನಿಂದೆಯ ಭಯವೂ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕವಾಗಿದೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ; ಸಮುದ್ರನೂ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತೊಂಬತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾಜ್ಞಾ ಮಹಾತ್ಮನಾ’, ‘ಪಾತಾಲನಿಲಯಾನಾಂ ಹಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠದ ಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಪಾತಾಲತಲವಾಸಿನಾಮ್… ದೇವರಾಜ್ಞಾ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದಿದೆ. ಸಾಗರನ ಅಂತರಂಗದ ಚಿಂತನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನದರಂತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಲೋಕನಿಂದೆಗೆ ಅಂಜುವವನು, ಕೃತಜ್ಞನು, ಅತಿಥಿವತ್ಸಲನು. ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಅವನು ಹೇಳುವ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಮೈನಾಕನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ (ಪಾತಾಳದ ಬಾಗಿಲಿನ ರಕ್ಷಣೆ, ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ), ಅನಂತರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬೋಧನೆ. ‘ತವ ಪರಂ ಪೂಜ್ಯತಮಾಃ’ (ನಿನಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾಗರನು ಮೈನಾಕನಿಗೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈನಾಕನು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಗರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಅವನಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಗಳು. ‘ಕರ್ತವ್ಯಮಕೃತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸತಾಂ ಮನ್ಯುಮುದೀರಯೇತ್’ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ — ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಸಜ್ಜನರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ರಾಮನ ಕರುಣೆ, ಸೀತೆಯ ಪರದೇಶವಾಸ, ಹನುಮಂತನ ಶ್ರಮ — ಹೀಗೆ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಗ. ‘ಚಾಮೀಕರಮಹಾನಾಭ’ (ಚಿನ್ನದ ಮಹಾನಾಭಿಯುಳ್ಳವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮೈನಾಕನ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮುದ್ರಶ್ಛನ್ನಮಂಭಸಿ’ ಎಂದಿದೆ — ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಮೈನಾಕನನ್ನು ಸಮುದ್ರನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೈವ’ (ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ಕೆಳಕ್ಕೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಂದೆ ನೂರ ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಗರನ ಈ ಚಿಂತನೆ ಇನ್ನೊಂದು ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಅವೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲವಣಸಮುದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೈನಾಕನು ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಉರಿಯುವ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನು ಸೀಳಿ ಉದಯಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಸಾಗರದ ನೀರನ್ನು ಸೀಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಸಾಗರನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ, ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪರ್ವತನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ಶಿಖರಗಳು ಚಿನ್ನದವು, ಕಿನ್ನರರಿಂದಲೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವು, ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತಿದ್ದವು, ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಖಡ್ಗದಂತೆ ನೀಲಿಗಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಆಕಾಶವು ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದಾಯಿತು. ಹೊಳೆಯುವ, ಮಹಾಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನೂರು ಸೂರ್ಯರಂತಾದನು. ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ನಡುವೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮೇಲೆದ್ದು ಮುಂದೆ ನಿಂತ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ‘ಇದು ವಿಘ್ನ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು, ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಉರುಳಿಸುವಂತೆ, ಎದೆಯಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಕಪಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮನು ಆ ವಾನರನ ವೇಗವನ್ನು ಅರಿತು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂದುನಿಂತ ಆ ಪರ್ವತನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ, ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಕಪಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನ ಉತ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳು ಸೂರ್ಯನಂತಿವೆ. ‘ಶಸ್ತ್ರಸಂಕಾಶಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಕಾಶದ ನೀಲಿಗಪ್ಪು ಬಣ್ಣ ಖಡ್ಗದ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಶಸ್ತ್ರದಂತೆ ನೀಲಿಬಣ್ಣದ ಆಕಾಶ’ ಎಂದಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತಕ್ಷಣದ್ದು — ಅವನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಎದೆಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಎಷ್ಟಿದೆಯೆಂದರೆ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಅವನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮೈನಾಕನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನ ವೇಗವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾನ್‌ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಹಾನರ ಬಲವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೂರ ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ‘ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮೈನಾಕನ ಒಳಭಾಗ ಸ್ವರ್ಣಮಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹಿರಣ್ಯನಾಭಃ’. ಮೈನಾಕನ ಶಿಖರಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆದಿತ್ಯ’ ಶಬ್ದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಉದಯ, ನೂರು ಸೂರ್ಯರಂತೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಕಿನ್ನರರೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಅವನ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಮಹೇಂದ್ರದಂತೆ ದೇವಭೂಮಿ. ಹನುಮಂತನ ‘ವಿಘ್ನೋಽಯಮ್’ (ಇದು ವಿಘ್ನ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮ — ಅಪರಿಚಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಮೇಲೆದ್ದ ವಸ್ತು ಶತ್ರುವಾಗಿರಬಹುದು. ಅವನ ಪ್ರಹಾರವೂ ಸಂಯಮಿತ — ಅವನು ಕೇವಲ ಎದೆಯಿಂದ ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ. ಮೈನಾಕನ ‘ಜಹರ್ಷ ಚ ನನಾದ ಚ’ (ಹರ್ಷಿಸಿದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸೌಹಾರ್ದದ ಸೂಚಕ; ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧ್ವಾ ತಸ್ಯ ಹರೇರ್ವೇಗಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪೇರ್ ವೇಗಮ್’; ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ — ಮೈನಾಕನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮೋಡವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಮೋಡವನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನೇ ಮೋಡದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮೈನಾಕನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನೀನು ಈ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ನನ್ನ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಇಳಿದು, ಸುಖವಾಗಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗು. ರಾಘವನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಗರನೇ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆ ಸಾಗರನು ರಾಮನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು — ಇದು ಸನಾತನ ಧರ್ಮ. ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವನು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು; ನಿನಗಾಗಿ ಅವನು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು — “ಈ ಕಪಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಲಿ” ಎಂದು. ಹರಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಿಲ್ಲು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗು; ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ, ರುಚಿಯಾದ ಈ ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಬೇರು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸವಿದು ವಿಶ್ರಾಂತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ಕಪಿಮುಖ್ಯನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಮಗೂ ಒಂದು ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದ, ಮಹಾಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಬಂಧ. ಮಾರುತಾತ್ಮಜನೇ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಯಾವ ವಾನರರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುವ ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅತಿಥಿಯೂ ಪೂಜ್ಯನು, ಇನ್ನು ನಿನ್ನಂಥವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು. ನೀನು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಮಾರುತನ ಪುತ್ರ, ಅವನ ವೇಗಕ್ಕೇ ಸಮಾನನು. ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಮಾರುತನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಪೂಜನೀಯನು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು — ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು; ಅವು ಗರುಡರಂತೆ ವೇಗದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಹಾಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲು, ದೇವಗಣಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಭೂತಗಳೂ ಅವು ಬೀಳಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡರು. ಆಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಶತಕ್ರತುವು ವಜ್ರದಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆ ದೇವರಾಜನು ವಜ್ರವನ್ನೆತ್ತಿ ಕೋಪದಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೂ ಬಂದನು; ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ವಸನನು — ನಿನ್ನ ತಂದೆ — ನನ್ನನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎಸೆದನು. ಈ ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ, ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಗ್ರನಾಗಿ ಉಳಿದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರುತಿಯೇ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಮಾನ್ಯನು; ಇದೇ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನನಗಿರುವ ಮಹಾಗುಣದ ಸಂಬಂಧ. ಹೀಗಿರುವ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನೀನು ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಸಾಗರನಿಗೂ ನನಗೂ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಬೇಕು. ಆಯಾಸವನ್ನು ಬಿಡು, ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಾನ್ಯನಾದ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡು; ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನ ಮಾತು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಸಾಗರನಿಗೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ, ತನಗೆ ವಾಯುವಿನೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ. ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಥೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಮೈನಾಕನು ವಾಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದನು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಮೂಲ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರ ಮಗನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಉಪಕಾರದ ಪರಂಪರೆ. ಅತಿಥಿಧರ್ಮದ ವಿವೇಚನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ — ‘ಪ್ರಾಕೃತೋಽಪಿ ಅತಿಥಿಃ ಪೂಜಾರ್ಹಃ’ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಅತಿಥಿಯೂ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹ). ನೂರ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾದ್’ ಎಂದು ದಕಾರಾಂತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾಟ್’; ಮುದ್ರಿತ ರೂಪವನ್ನೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ಧಾರಯನ್ ರೂಪಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೈನಾಕನೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನದೇ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು’ ಎಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತಿನ ರಚನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಆಮಂತ್ರಣ (111–112), ಅನಂತರ ಸಾಗರನ ಪ್ರೇರಣೆಯ ನಿವೇದನೆ (112–115), ಅನಂತರ ಆತಿಥ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ (116–117), ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆ (118–121), ಅನಂತರ ತನ್ನ ಕಥೆ (122–126), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ (127–129). ಹೀಗೆ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹನುಮಂತನ ಹೃದಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ಧಾರಯನ್ ರೂಪಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದ ಪ್ರಕಾರ ಮೈನಾಕನದೇ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗೆಡ್ಡೆ-ಬೇರು-ಹಣ್ಣುಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ವಾನರನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು, ಅದು ವನವಾಸಿಯ ಆಹಾರ. ‘ತಾತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮೈನಾಕನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಂತೆ. ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು, ಅವು ಗರುಡನಂತೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದವು, ಅವು ಬೀಳಬಹುದೆಂದು ಲೋಕಗಳು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದವು — ಈ ಕಥೆ ಅನೇಕ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರನಿಗೆ ‘ಗೋತ್ರಭಿತ್’ (ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದವನು) ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದೇ ಕಥೆಯ ಫಲ. ವಾಯು ಮೈನಾಕನನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ರಕ್ಷಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈನಾಕನು ಇಂದಿಗೂ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳವನು, ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ಏಕೈಕ ಪರ್ವತ. ‘ಮಹಾಗುಣಃ ಸಂಬಂಧಃ’ — ಉಪಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಂಬಂಧ ರಕ್ತಸಂಬಂಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದುದು. ಮೈನಾಕನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಮಾನ್ಯ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನೂ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನೂ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ಎರಡು ಕಡೆಯದು — ಕೊಡುವವನೂ ಲಾಭ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಕೇವಲ ಪದಭೇದಗಳಿವೆ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪೂಜಿತೇ ತ್ವಯಿ ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಪೂಜಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮಾರುತಃ’ (ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನೀನು ಪೂಜಿತನಾದರೆ ಮಾರುತನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ) ಎಂದಿದೆ — ಮಗನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ತಂದೆಯ ಪೂಜೆ, ಇದು ಭಾರತೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಮತೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಕಪೇ’. ‘ಅತಿಥಿಃ ಕಿಲ ಪೂಜಾರ್ಹಃ’ (ಅತಿಥಿ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹನಷ್ಟೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸಾರ; ಪರ್ವತವೂ ಗೃಹಸ್ಥನಂತೆ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾನ್ಯೋಽಸಿ ಮಮ ಮಾರುತೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾನ್ಯೋ ಹಿ ಮಮ ಮಾರುತಃ’ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠ ವಾಯುವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆತಿಥ್ಯ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಆಯಿತು; ನಿನ್ನ ಬೇಸರವನ್ನು ಬಿಡು. ನನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯ ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ, ಹಗಲೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ; ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಬಾರದು ಎಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕೈಯಿಂದ ಶೈಲವನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಮುಟ್ಟಿ, ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಪರ್ವತನಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರನಿಂದಲೂ ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಉಚಿತವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಶೈಲವನ್ನೂ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಹುದೂರ ಬಂದು, ತಂದೆಯ ದಾರಿಯಾದ ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿ ಅವನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮೇಲ್ಮುಖ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ವಾಯುಸುತನಾದ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಗಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿವೆ — ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆ. ಅವನು ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಆಯಿತು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮನ್ಯುರೇಷೋಽಪನೀಯತಾಮ್’ (ಈ ಬೇಸರವನ್ನು ಬಿಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮೈನಾಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದ್ದನು. ಕೈಯ ಸ್ಪರ್ಶ ಸಮ್ಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ — ಅವನು ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಚ ಮಯಾ ದತ್ತಾ’ (ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ) — ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ‘ಇದೇ ವೇಗದಿಂದ’ ಎಂದು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಮಾತೂ ಕೃತಿಯೂ ಒಂದೇ ರೂಪದವು. ‘ಅಹಶ್ಚಾಪ್ಯತಿವರ್ತತೇ’ (ಹಗಲೂ ಕಳೆಯುತ್ತಿದೆ) — ದಿನ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ, ಸಂಜೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಮಯ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ‘ಆಲಭ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಸ್ಪರ್ಶದ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಹನುಮಂತನ ಆ ಎರಡನೆಯ, ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ವಾಸವನು ಚಿನ್ನಮಯನೂ ಸುಂದರ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಮೈನಾಕನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಶಚೀಪತಿಯು ತಾನೇ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುನಾಭನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿರಣ್ಯನಾಭನೇ, ಶೈಲೇಂದ್ರನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರು. ನೂರು ಯೋಜನ ದಾಟುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಯದ ಸನ್ನಿವೇಶವಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಭಯನಾದ ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ನೀನು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿರುವೆ. ಈ ಕಪಿ ದಾಶರಥಿಯಾದ ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಷ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶತಕ್ರತು ಸಂತುಷ್ಟನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮನು ಅಪಾರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು. ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ಶೈಲನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆನಿಂತನು; ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ಆ ಭಾಗವನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಮೈನಾಕನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದ ಇಂದ್ರನೇ ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಸಹಾಯ — ರಾಮನ ಸೇವೆ ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ತದ್ ದ್ವಿತೀಯಮ್’ (ಆ ಎರಡನೆಯದು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆ — ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಆರಂಭ, ಎರಡನೆಯದು ಮೈನಾಕಪ್ರಸಂಗ, ಮೂರನೆಯದು ಮುಂದಿನ ಸುರಸಾವಿಜಯ. ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಘ್ನಗಳು — ಮೈನಾಕ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು), ಸುರಸೆ (ರಾಜಸ, ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದ್ದು), ಸಿಂಹಿಕೆ (ತಾಮಸ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ) — ಎಂಬುದು ಪಾರಂಪರಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ‘ನಿರ್ಭಯಸ್ಯ ಭಯೇ ಸತಿ’ (ಭಯವಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಭಯನಾದವನ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರ ಹನುಮಂತನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಸ್ಯೈಷ ಹಿತಾಯೈವ ಯಾತಿ ದಾಶರಥೇಃ ಕಪಿಃ’ (ಈ ಕಪಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಮೋದನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅಭಯದಾನ ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಮಹಾಫಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನಿಗೇ ಹೆದರಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದನು. ‘ಸಗದ್ಗದಮ್’ — ಇಂದ್ರನೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗದ್ಗದಕಂಠನಾದನು; ಇದರಿಂದ ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವ ದೇವತೆಗಳ ಹೃದಯವನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಚನಸ್ಯ ಸುನಾಭಸ್ಯ’ ಎಂದಿದೆ — ಸುನಾಭ ಎಂಬುದು ಮೈನಾಕನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು, ಅಂದರೆ ಚಿನ್ನದ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವನು.

ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನಾಗಮಾತೆಯಾದ ಸುರಸೆಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನೆಂಬುವನು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನೀನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಅವನಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡು. ಅತಿ ಘೋರವಾದ, ಪರ್ವತದಂತಹ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರವಾದ, ಹಳದಿಗಣ್ಣಿನ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಮುಖವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲು. ನಾವು ಅವನ ಬಲವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ — ಅವನು ಉಪಾಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನೋ, ಅಥವಾ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವನೋ.’ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು ಸತ್ಕೃತಳಾದ ಆ ದೇವಿ ಸುರಸೆಯು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ವಿಕೃತವಾದ, ಕುರೂಪವಾದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈಶ್ವರರು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಆಹಾರವಾಗಿ ನಿಯಮಿಸಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಈ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಈ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ತ್ವರೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಮಾರುತಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆ, ವಿನಾಶವಲ್ಲ — ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಬಲದ ಅಳತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಸುರಸೆ ನಾಗಗಳ ತಾಯಿ, ದಕ್ಷನ ಮಗಳು; ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸೀರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪರೀಕ್ಷಕಳಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಉಪಾಯೇನ ವಿಜೇಷ್ಯತಿ’ (ಉಪಾಯದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುವನು) ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಉಪಾಯದಿಂದಲೇ ಅವಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನು. ನೂರ ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ಭಕ್ಷ್ಯಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ಭಕ್ಷಃ’. ನೂರ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನೂರ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುರಸೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಈಶ್ವರೈಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ’ (ಈಶ್ವರರಿಂದ ನಿಯಮಿತನು) ಎಂಬ ಪದ ದೇವತೆಗಳ ಆದೇಶವನ್ನೂ, ‘ಧಾತ್ರಾ ವರೋ ದತ್ತಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನು ವರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅಧಿಕಾರ. ಸುರಸೆಯ ‘ಸೂರ್ಯಸಂಕಾಶಾ’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂಪ ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ. ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ವಿಘ್ನಮ್’ — ಕೇವಲ ಕ್ಷಣಿಕ ವಿಘ್ನ, ಸ್ಥಾಯಿಯಲ್ಲ; ಅದೇ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸ್ವರೂಪ. ನೂರ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರೇ ವಿಘ್ನವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುರಸೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಶರಥಿಯಾದ ರಾಮನೆಂಬುವನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವನ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ದೂತನಾಗಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವಳೇ, ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಥವಾ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನನ್ನೂ ಕಂಡು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ — ಇದನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಣಿಯಾದ ಸುರಸೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ದಾಟಿಹೋಗಬಾರದು — ಇದು ನನ್ನ ವರ.’ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದ ಆ ನಾಗಮಾತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಈ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ತ್ವರೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಮಾರುತಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ಸುರಸೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಉಪಾಯ ಸಾಮ — ಅವನು ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು, ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು, ತನ್ನ ದೂತತ್ವವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ಅವಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷಯವಾಸಿನಿ’ (ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅವಳು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಜೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು — ಹೀಗೆ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮ ವಿಫಲವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವನ ಕೋಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಈ ಕ್ರಮ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು. ನೂರ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ನೂರ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಮತ್ತು ನೂರ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುರಸೆಯ ಮಾತು ಬಹುತೇಕ ಅದೇ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಶೃಣೋಮಿ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) — ಜೀವಂತನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ನಿನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನ್ಯಕಾರ್ಯವಿಷಕ್ತಸ್ಯ’ (ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವನ) — ಸೀತೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ರಾಮನು ಬೇರೆಡೆ (ಮಾಯಾಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿದ್ದನು. ‘ರಾಮಂ ಚಾಕ್ಲಿಷ್ಟಕಾರಿಣಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಯಾರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಅವನು; ಹನುಮಂತನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುರಸೆಯ ‘ನಾತಿವರ್ತೇನ್ಮಾಂ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ದಾಟಬಾರದು) ಎಂಬ ಉತ್ತರ ವರದ ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಬಾಯನ್ನು ಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸುರಸೆಯ ಎದುರು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದವನಾದನು. ಮೇಘದಂತಿದ್ದ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಸೆಯೂ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಐವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ಅರವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿಸಿದಳು. ಆಗಲೇ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ಎಂಬತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿಸಿದಳು. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ಜ್ವಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ತೊಂಬತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ಸುರಸೆ ತೆರೆದ, ಉದ್ದವಾದ ನಾಲಗೆಯುಳ್ಳ, ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ, ನರಕದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಯನ್ನು ಕಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮೇಘದಂತೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಅದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟಾದನು. ಆ ಮಹಾಬಲನು ಆ ಬಾಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಹೊರಬಂದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿರುವಳೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನ ವರ ಸತ್ಯವಾಯಿತು.’ ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಆ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಸಾದೇವಿ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸು.’ ಹನುಮಂತನ ಆ ಮೂರನೆಯ, ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಭೂತಗಳು ಆಗ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಆ ವಾನರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಚಾತುರ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯ — ಬಲದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹತ್ತಾದವನು ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿ ವರವನ್ನು ಸತ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಕ್ರಮ — ಹತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ನಲವತ್ತು, ಐವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ಎಪ್ಪತ್ತು, ಎಂಬತ್ತು, ತೊಂಬತ್ತು, ನೂರು — ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ‘ಅಂಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಕಃ’ (ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟು) ಎಂಬ ತಿರುವು. ‘ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಿನಯಪೂರ್ಣ — ಗೆದ್ದರೂ ಅವನು ಪರೀಕ್ಷಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಂದ್ರಂ ರಾಹುಮುಖಾದಿವ’ (ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗ್ರಹಣಮೋಕ್ಷದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯದ ಸುಂದರ ಚಿತ್ರ. ಸುರಸೆಯ ನಿಜರೂಪದ ಪ್ರಕಟನೆಯೂ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ನೂರ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಶದ್ ಯೋಜನಮಾಯತಮ್’ ಎಂದು ‘ವಿಂಶತ್’ ರೂಪ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರ ಅರವತ್ತೆರಡರಿಂದ ನೂರ ಅರವತ್ತೈದರವರೆಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಉಚ್ಛ್ರಿತಮ್’ (ಎತ್ತರ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಆಯತಮ್’ (ಉದ್ದ); ನೂರ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತದೈವ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತಥೈವ’. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಜನ’ ಎಂಬ ಅಳತೆ ಸಾವಿರಾರು ಮೊಳಗಳದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅಲೌಕಿಕವಾದುದು. ಹನುಮಂತನ ‘ಅನಲಪ್ರಖ್ಯಃ’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ಜ್ವಲ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕೋಪವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುರಸೆಯ ಬಾಯಿ ‘ನರಕೋಪಮಮ್’ (ನರಕದಂತೆ) — ಪ್ರವೇಶ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಭಯಾನಕ, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟಾಗುವುದು ಅವನ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗೆ (ಅಣಿಮೆಗೆ) ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಅಣಿಮೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ‘ಸತ್ಯಶ್ಚಾಸೀದ್ ವರಸ್ತವ’ (ನಿನ್ನ ವರವೂ ಸತ್ಯವಾಯಿತು) — ಸುರಸೆಯ ವರವೂ ಉಳಿಯಿತು, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವೂ. ಇದು ಧರ್ಮಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಪರಿಹಾರ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಹಿತ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಭಿಪದ್ಯಾಥ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಭಿಪತ್ಯಾಶು’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಿಷ್ಪತ್ಯ ಚ ಮಹಾಬಲಃ’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಸೆ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸು’ — ಹೀಗೆ ಪರೀಕ್ಷಕಿಯೇ ಸಹಾಯಕಿಯಾದಳು.

ಅಜೇಯವಾದ, ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಗರುಡನಂತಿದ್ದ ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಾಗಿದನು. ಆ ಆಕಾಶವು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೈಶಿಕಾಚಾರ್ಯರು — ತುಂಬುರುವೇ ಮೊದಲಾದ ಸಂಗೀತಾಚಾರ್ಯರು — ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಐರಾವತವು ಅಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಹುಲಿ, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ವಾಹನವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ, ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಕಠಿಣ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಪುಣ್ಯವಂತರಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಮಾರ್ಗ ಅದು. ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಚಿತ್ರಭಾನುವಾದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರ-ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಮಹರ್ಷಿಗಣ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗ-ಯಕ್ಷರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವಿವಿಕ್ತವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ವಿಶ್ವಾವಸುವಿನಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಮಾರ್ಗ. ದೇವರಾಜನ ಆನೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಮಂಗಳಕರ ದಾರಿಯಾದ, ಜೀವಲೋಕದ ಮೇಲ್ಕಟ್ಟಿನಂತಿರುವ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ವೀರರು ಬಹಳ ಬಾರಿ ಸೇವಿಸಿದ, ವಿದ್ಯಾಧರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಯು ಗರುತ್ಮಂತನಂತೆ ಸಾಗಿದನು. ಹನುಮಂತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಕರಿಯ ಅಗರುವಿನ ಬಣ್ಣದ, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿಯ ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಕಪಿಯಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಬರುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಮಳೆಗಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಸಪ್ತಮೀವಿಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾಲೆಯೇ ಇದೆ — ನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ನೂರ ಎಂಬತ್ತರವರೆಗೆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯಪ್ರವಾಹ. ಆಕಾಶ ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ದೇವತೆಗಳ, ಪುಣ್ಯವಂತರ, ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಗಳ, ವಿದ್ಯಾಧರರ ನಿವಾಸ — ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಮಾರ್ಗ ಪವಿತ್ರವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಆದುದು. ‘ವಿತಾನೇ ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ’ (ಜೀವಲೋಕದ ಮೇಲ್ಕಟ್ಟು) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಆಕಾಶವು ಸಂಸಾರದ ಮೇಲೆ ಹರಡಿದ ಚಪ್ಪರದಂತೆ. ಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ-ಹೊರಬರುವ ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಹಿಂದೆಯೂ (82) ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ನೂರ ಎಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ನೂರ ಎಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಕೈಶಿಕಾಚಾರ್ಯೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವಿದ್ಯೆಯ ಆಚಾರ್ಯರು ಎಂದು. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು — ಅವನು ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗ ದೇವತೆಗಳ, ಋಷಿಗಳ, ಪುಣ್ಯವಂತರ ಮಾರ್ಗ. ‘ಕೃತಪುಣ್ಯೈರ್ಮಹಾಭಾಗೈಃ ಸ್ವರ್ಗಜಿದ್ಭಿಃ’ — ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಅವರೂ ಈ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ವಹತಾ ಹವ್ಯಮತ್ಯಂತಮ್’ — ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒಯ್ಯುವ ಅಗ್ನಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾವಸು ಗಂಧರ್ವರಾಜ, ಐರಾವತ ಇಂದ್ರನ ಆನೆ — ಇವರು ಆಕಾಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿವಾಸಿಗಳು. ‘ದೇವರಾಜಗಜಾಕ್ರಾಂತೇ’ — ಇದು ಐರಾವತದ ಮಾರ್ಗವೂ ಹೌದು. ಮೇಘಗಳ ಕರಿಯ ಅಗರುವಿನ ಬಣ್ಣ (ಕಪ್ಪು), ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು — ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಣ್ಣಗಳ ಮೇಘಗಳು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಯದ ವೇಳೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಿಂಹಕುಂಜರಶಾರ್ದೂಲಪತಗೋರಗವಾಹನೈಃ’ ಎಂಬುದು ವಿಮಾನಗಳ ವಾಹನಗಳು — ದೇವತೆಗಳ ವಿವಿಧ ಯಾನಗಳು. ಈ ಆಕಾಶವರ್ಣನೆಯ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇವೆ (5.001.157–165), ಆದರೆ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪಾದಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಆಕಾಶವರ್ಣನೆ ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ಒಂದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಾನದಂತಿದೆ — ಸುರಸೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಿಕೆಯರೊಡನೆಯ ಎರಡು ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ಶಾಂತವಾದ ಅಂತರ.

ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಅವನು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಿಂಹಿಕೆಯೆಂಬ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಣಿಯಾದ ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಚಿಂತಿಸಿದಳು — ‘ಇಂದು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ನಾನು ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬ ಉಣ್ಣುತ್ತೇನೆ; ಈ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿ ಅವಳು ಅವನ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದಳು. ನೆರಳು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡಲು ವಾನರನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಎದುರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗು ತಡೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ ನಾನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹಿಡಿದೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂಟಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ಆಗ ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ಕೆಳಕ್ಕೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಕಪಿಯು ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಕಪಿರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದ್ದ ಅದ್ಭುತದರ್ಶನದ, ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ, ಮಹಾವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿ ಇದೇ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಮತಿವಂತನಾದ ಕಪಿ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಸಿಂಹಿಕೆಯೆಂದು ಅರಿತು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯನಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ಮಹಾಕಪಿಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಶರೀರವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಪಾತಾಳದಿಂದ ಆಕಾಶದವರೆಗಿನಂತಹ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದಳು. ಮೋಡಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ವಾನರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದಳು. ಆಗ ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಅವಳ ವಿಕಾರವಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಾಯನ್ನೂ, ಶರೀರದ ಅಳತೆಯನ್ನೂ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಆ ಕಪಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವಳ ವಿಕಾರವಾದ ಬಾಯೊಳಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಹುವಿನಿಂದ ನುಂಗಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವಳ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧಚಾರಣರು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ, ಮನೋವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆ ವಾನರನು ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ದೈವಬಲದಿಂದಲೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೌಶಲದಿಂದಲೂ ಅವಳನ್ನು ಕೆಡವಿ, ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಕಪಿವೀರನು ಮತ್ತೆ ವೇಗದಿಂದ ಬೆಳೆದನು. ಹನುಮಂತನು ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಳು; ಅವಳನ್ನು ಕೆಡವಲೆಂದೇ ಸ್ವಯಂಭುವು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಂತಿತ್ತು. ವಾನರನಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹತಳಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಆ ಸಿಂಹಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಾದ ಭೂತಗಳು ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದವು — ‘ನೀನು ಇಂದು ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ, ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿರುವೆ; ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸಾಧಿಸು. ವಾನರೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಧೈರ್ಯ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಕೌಶಲ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಯಾರಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಸಂಪೂಜಿತನಾದ ಆ ಪೂಜ್ಯ ಕಪಿ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಗರುಡನಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ವಿಘ್ನ ತಾಮಸವಾದುದು — ಸಿಂಹಿಕೆ ಪರೀಕ್ಷಕಿಯಲ್ಲ, ಹಿಂಸಕಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಸುರಸೆಯೊಡನೆ ಅವನ ನಡತೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು — ಅವಳು ದೇವತೆಗಳು ಕಳುಹಿಸಿದವಳು, ಇವಳು ಸ್ವಾರ್ಥಿ. ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲೇ ಇವಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನೆಂದು ಹನುಮಂತನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸುಗ್ರೀವನ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನದ (ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ದಿಗ್ವರ್ಣನೆಯ) ಫಲ. ಉಪಾಯ ಮತ್ತೆ ಅದೇ — ಮೊದಲು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ಕುಗ್ಗುವುದು, ಅನಂತರ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವುದು. ‘ಧೃತಿರ್ದೃಷ್ಟಿರ್ಮತಿರ್ದಾಕ್ಷ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳ ಸೂತ್ರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಗೂ ಉಪದೇಶ — ಧೈರ್ಯ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಕೌಶಲ. ನೂರ ತೊಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಸ್ವಯಂಭುವೈವ ಹನುಮಾನ್ ಸೃಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯಾ ನಿಪಾತನೇ’ ಎಂಬ ಅಂಶದೊಡನೆ) ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಹುಭಾಗ ಇಲ್ಲ. ಸಿಂಹಿಕೆ ರಾಹುವಿನ ತಾಯಿ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಹುವಿನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಸಾರ್ಥಕ — ಅವಳೇ ಗ್ರಹಣಕರ್ತ್ರಿ. ಅವಳ ವಿಶೇಷಶಕ್ತಿ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು — ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಮಾಯೆಯ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿ. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ — ‘ಸಮಾಕ್ಷಿಪ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಸಹಸಾ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹಿಡಿದೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ) — ಅನಂತರ ಅನ್ವೇಷಣೆ, ಅನಂತರ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ಉಪಾಯ. ಈ ಕ್ರಮ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನ ವ್ಯವಹಾರದ ಆದರ್ಶ. ‘ಪ್ರತಿಲೋಮೇನ ವಾತೇನ ಮಹಾನೌರಿವ’ (ಎದುರುಗಾಳಿಯಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹಡಗು ಹೇಗೆ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಅವನು. ಪಾತಾಳದಿಂದ ಆಕಾಶದವರೆಗಿನ ಬಾಯಿ — ಕೆಳಗೆ ಪಾತಾಳ, ಮೇಲೆ ಆಕಾಶ — ಅವಳ ಬಾಯಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಂತೆ. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಶರೀರದ ಅಳತೆಯನ್ನೂ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಶತ್ರುವಿನ ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ವಜ್ರಸಂಹನನಃ’ (ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಶರೀರದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕರೂ ಅವನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನುಂಗಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧಚಾರಣರು ಭಯಗೊಂಡಂತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ಮನಃಸಂಪಾತವಿಕ್ರಮಃ’ — ಅವನ ವೇಗ ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಧೃತ್ಯಾ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯೇನ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ದೈವ, ಧೈರ್ಯ, ಕೌಶಲ. ಭೂತಗಳ ಸ್ತುತಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶರೂಪದ್ದು — ಧೈರ್ಯವೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಶ್ಲೋಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಭಾಷಿತವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ಪನ್ನಗಾಶನವತ್’ (ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವನಂತೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಗರುಡನ ಉಪಮೆ — ಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಸಿಂಹಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನು ಗರುಡನಂತಾದನು. ನೂರ ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿರಾಜ್ಞಾ ಯಥಾಖ್ಯಾತಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯದಾಖ್ಯಾತಮ್’. ನೂರ ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ ತಸ್ಯಾ ವಿಕೃತೇ ವಕ್ತ್ರೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿವೃತೇ’ (ತೆರೆದ). ‘ಹೃತಹೃತ್ಸಾ’ — ಹೃದಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವಳು, ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಸತ್ತವಳು. ‘ವಿಧುರಾ’ — ವಿಹ್ವಲಳಾದ, ನಿರ್ಜೀವಳಾದ. ‘ಸ್ವಯಂಭುವೈವ ಹನುಮಾನ್ ಸೃಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯಾ ನಿಪಾತನೇ’ (ಅವಳನ್ನು ಕೆಡವಲೆಂದೇ ಸ್ವಯಂಭುವು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮದ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶ ಸಿಂಹಿಕಾವಧೆ ಎಂಬ ಭಾವ.

ಬಹುಪಾಲು ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವನಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಶಾಖಾಮೃಗಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಿವಿಧ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದ್ವೀಪವನ್ನೂ ಮಲಯಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅವನು ಸಾಗರವನ್ನೂ, ಸಾಗರದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ತೀರಗಳನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಸಾಗರನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ನದಿಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ತನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಆತ್ಮವಂತನೂ ಮತಿವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು — ‘ನನ್ನ ಶರೀರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಕಂಡೇ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲಗೊಳ್ಳಬಹುದು’ ಎಂದು ಆ ಮಹಾಮತಿ ಭಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ಶರೀರವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಮೋಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಂತೆ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಬಲಿಯ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಹರಿ ವಾಮನನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಂತೆ, ಹನುಮಂತನು ಆ ರೂಪವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ನಾನಾವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು, ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾಮೇಘದ ಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಲಂಬಗಿರಿಯ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಕೇದಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ, ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ಸಮುದ್ರತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಪಿಯು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ದಾನವರಿಂದಲೂ ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾತರಂಗಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಸಾಗರವನ್ನು ಬಲದಿಂದ ದಾಟಿ, ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು, ಅವನು ಆಗ ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿವೇಕ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಿಶಾಲವಾದ ಶರೀರ ಶತ್ರುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೆಳೆಯಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀತಮೋಹ ಇವಾತ್ಮವಾನ್’ (ಮೋಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾದುದು — ಮುಕ್ತಪುರುಷನು ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ವಾಮನಾವತಾರದ ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಮತ್ತೆ ವಾಮನನಾದಂತೆ. ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು (210–213) ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ — ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥಗಳಲ್ಲಿ — ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವು ಸರ್ಗದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನೂ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಲಂಕಾಮಮರಾವತೀಮಿವ’ (ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಲಂಕಾವರ್ಣನೆಯ ಆರಂಭದಂತಿದೆ. ನದಿಗಳನ್ನು ‘ಸಾಗರಪತ್ನಿಯರು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಕೇತ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಭೂಯಿಷ್ಠಪಾರಃ’ — ಬಹುತೇಕ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿದವನು — ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಯ ಅಂತ್ಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮಲಯ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತ, ಅದರ ಉಪವನಗಳು ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಭೂಗೋಳ. ಸಮುದ್ರನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ನದಿಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ತೀರವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರೈರಶಕ್ಯಮ್’ (ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು) — ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಸಾಧಿಸಿದನು; ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಸಾರ. ಲಂಬಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕೇದಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ, ತೆಂಗು — ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ಸಸ್ಯಗಳು. ‘ವ್ಯಥಯನ್ಮೃಗದ್ವಿಜಾನ್’ (ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ) — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ ಅವನು ಇಳಿಯುವಾಗಲೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡವು. ಇನ್ನೂರ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮುಖಾನ್ಯಪಿ ವಿಲೋಕಯತ್’ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮೀಕ್ಷಿತಾತ್ಮಾ ಸಮವೇಕ್ಷಿತಾರ್ಥಃ’ — ತನ್ನನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು — ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಗರವರ್ಣನೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ