॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನ ಬಲೋದ್ರೇಕ ಮತ್ತು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತಾರೋಹಣ

ವಾನರರ ಹರ್ಷ, ಹನುಮಂತನ ಶರೀರವರ್ಧನೆ, ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಗರ್ಜನೆ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಜಾಂಬವಂತನ ಆಶೀರ್ವಾದ, ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತಾರೋಹಣ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಗಮನ

ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ವೇಗದಿಂದ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರರು ಒಡನೆಯೇ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಮಹಾಬಲ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಅವರು ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತು ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಾಮನರೂಪದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ನೋಡಿದಂತೆಯೇ. ವಿಷಾದದಿಂದ ಹರ್ಷದತ್ತ ಸೇನೆಯ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ; ವಾಮನನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ಮುಂದಿನ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದವರೇ ಈಗ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪರಿವರ್ತನೆ ಒಬ್ಬ ವೀರನ ಉತ್ಥಾನದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಸಾ ಶೋಕಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಒಡನೆಯೇ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೋಕದ ಆಕಸ್ಮಿಕ ತ್ಯಾಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿರೂಪ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲ ಹನುಮಂತನು ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆದನು; ಬಾಲವನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದನು — ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ವೃದ್ಧರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ರೂಪ ಅನುಪಮವಾಗಿತ್ತು. ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಮೈಮುರಿಯುವಂತೆ ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರನು ಆಗ ಮೈಮುರಿದು ಬೆಳೆದನು. ಸ್ತುತಿ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ನೆನಪು ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಕ್ರಮಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಬಾಲವನ್ನು ಬೀಸುವುದು ವಾನರನ ಉತ್ಸಾಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಬಲಮುಪೇಯಿವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಸಾಧ್ಯ — ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡನು; ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬಲ ಅವನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇತ್ತು, ಮರೆತುಹೋಗಿತ್ತು ಅಷ್ಟೇ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಸಿಂಹವು ಗರ್ಜಿಸುವಾಗ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮೈಮುರಿಯುವಾಗಲೇ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಮೈಮುರಿದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಧೀಮಂತನ ಮುಖ ಅಂಬರೀಷದಂತೆ (ಹುರಿಯುವ ಬಾಣಲೆಯಂತೆ) ಉರಿಯುತ್ತಾ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅನಂತರ ರೋಮಾಂಚಗೊಂಡು ಅವನು ಕಪಿಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಎದ್ದು, ವೃದ್ಧ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಗ್ನಿಯ ಸಖನಾದ ಅನಿಲನು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ ಬೀಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ವಾಯುವು ಬಲಶಾಲಿ, ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದವನು, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿ. ಶೀಘ್ರವೇಗಿಯೂ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಯೂ ಆದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಔರಸಪುತ್ರ ನಾನು; ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನು.’ ಇದು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನಿವೇದನೆ; ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದ ವಿನಯವೂ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂಬರೀಷವೆಂದರೆ ಹುರಿಯುವ ಪಾತ್ರೆ; ಅದರಂತೆ ಅವನ ಮುಖ ಉರಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿತ್ತು. ರೋಮಾಂಚ ಉತ್ಸಾಹದ ಬಾಹ್ಯಚಿಹ್ನೆ. ವಾಯುವಿನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಗ್ನಿಸಖ, ಅಪ್ರಮೇಯ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಮಗನೂ ಅಂಥವನೇ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಪ್ಲವನೇನಾಸ್ಮಿ ತತ್ಸಮಃ’ (ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಇದೆ — ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ, ಅಧಿಕನಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಶೀಲ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮೇರುಗಿರಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲದೆ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಸುತ್ತಿಬರಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ನನ್ನ ತೋಳುಗಳ ವೇಗದಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಸಾಗರದಿಂದ ಪರ್ವತ-ನದಿ-ಸರೋವರಗಳೊಡನೆ ಈ ಲೋಕವನ್ನೇ ಮುಳುಗಿಸಬಲ್ಲೆ. ನನ್ನ ತೊಡೆಗಳ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳ ವೇಗದಿಂದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಕ್ಕುವುದು, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾಮೊಸಳೆಗಳೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದುಬರುವುವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ, ಸರ್ಪಭಕ್ಷಕನಾದ ವೈನತೇಯನನ್ನೂ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಸುತ್ತಿಬರಲು ನಾನು ಶಕ್ತನು’ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಮೇರು, ಸಾಗರ, ಗರುಡ — ಈ ಮೂರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಮೆಯ ಪ್ರತೀಕಗಳು; ಅವುಗಳನ್ನು ಮೀರುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಸಂಗೇನ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ನಡುವೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ರಮಿಸದೆ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಮೊಸಳೆಗಳು ಮೇಲೆದ್ದು ಬರುವುದೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರದ ತಳದಿಂದಲೂ ಕ್ಷೋಭೆ; ತೊಡೆ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳ ವೇಗ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಇಷ್ಟು ಕ್ಷೋಭೆ ಎಂದು ಅತಿಶಯದಿಂದ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈನತೇಯನು ಗರುಡ, ‘ಪನ್ನಗಾಶನ’ ಅಂದರೆ ಸರ್ಪಭಕ್ಷಕ; ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವವನು. ಅವನನ್ನೂ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಸುತ್ತಿಬರುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಪಕ್ಷಿರಾಜನಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಾನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಉದಯದಿಂದ ಹೊರಟ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ, ರಶ್ಮಿಮಾಲಿಯಾದ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಅವನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲೇ ತಲುಪಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ಓ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅಲ್ಲಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟದೆಯೇ ಮಹಾಭಯಂಕರ ವೇಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಹೋಗಲು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ; ಸಾಗರಗಳನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವೆನು. ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಕಪಿಯಾದ ನಾನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿಪುಡಿ ಮಾಡುವೆನು; ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರುತ್ತಾ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಇದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ — ಹಿಂದೆ ಮೌನವಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದೆ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನೆಡೆಗೆ ಗಮನ — ಅದನ್ನೇ ಈಗ ಮತ್ತೆ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನ ಕಥನದ ಫಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಭೂಮಿಮಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಡುವೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಅದೇ ಅಗತ್ಯ. ‘ಸಾಗರಾನ್ ಶೋಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಸಾಗರಗಳನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಒಂದೇ ಸಮುದ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸಾಗರಗಳೂ ಉದ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ‘ಮೇದಿನೀಂ ದಾರಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವೆನು) ಎಂಬುದು ಭೂಮಿಯ ವಿದಾರಣ; ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೇಳುಗರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

‘ಬಳ್ಳಿಗಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳೂ ಮರಗಳ ಎಲ್ಲ ಹೂವುಗಳೂ ಇಂದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದಾರಿ ಸ್ವಾತಿಯ ದಾರಿಯಂತೆ ಹೂವುಗಳೆಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುವುದು. ಘೋರವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ, ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಾ ಇರುವ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಕಾಣುವರು. ಓ ವಾನರರೇ, ಮಹಾಮೇರುವಿನಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿರಿ — ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ, ಅಂಬರವನ್ನೇ ನುಂಗುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು. ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವೆನು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವೆನು, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹಾರುತ್ತಾ ಸಾಗರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಷಟ್ಪದಿ (ಆರು ಪಾದಗಳದು). ಸ್ವಾತೀನಕ್ಷತ್ರದ ಮಾರ್ಗದಂತೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ದಾರಿ — ಈ ಉಪಮೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಧ್ವಮ್’ (ನೋಡುವಿರಿ) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲ ರೂಪದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇರುಪ್ರತೀಕಾಶಮ್’ (ಮೇರುವಿನಂತಿರುವ) ಎಂಬುದು ರೂಪದ ವಿಸ್ತಾರ, ‘ಅಂಬರಂ ಗ್ರಸಮಾನಮ್’ (ಆಕಾಶವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬುದು ಗತಿಯ ವೇಗ. ‘ಜೀಮೂತಾನ್ ವಿಧಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವೆನು) ಎಂಬುದು ಮೇಘಗಳ ವಿಕ್ಷೇಪ; ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಅದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕಾರ್ಯವೇ. ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ (ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬಲವೊಂದರಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲ, ಚಿತ್ತದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಶಕ್ತಿ ವೈನತೇಯನಿಗೆ, ಅಥವಾ ನನಗೆ, ಅಥವಾ ಮಾರುತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸುಪರ್ಣರಾಜನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಾರುತನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು, ಹಾರಿದ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆನು.’ ‘ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಮೋಡದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನಾನು ಒಡನೆಯೇ ನೆಗೆಯುವೆನು. ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ರೂಪ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪದಂತಿರುವುದು. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚೇಷ್ಟೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ; ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆನು — ಓ ವಾನರರೇ, ಸಂತೋಷಪಡಿರಿ.’ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಆರು ಪಾದಗಳದೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗರ್ಜನೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ವಿದ್ಯುದಿವ’ (ಮಿಂಚಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವೇಗದ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯೂ, ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಪ್ರಕ್ರಮಮಾಣಸ್ಯ’ (ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುವಿನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರೂಪದ ಹಿರಿಮೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಕೊನೆಯ ‘ಅಹಂ ವೈದೇಹೀಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆನು) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಚನವೇ ಎಲ್ಲ ಗರ್ಜನೆಯ ಸಾರ — ವಾನರರಿಗೆ ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ನಿರಾಲಂಬನಮಂಬರಮ್’ (ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಧಾರದ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ಗತಿ ಅಪ್ರತಿಹತ. ‘ಪ್ರಮೋದಧ್ವಮ್’ (ಸಂತೋಷಪಡಿರಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥಕದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ವೇಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾರುತನಿಗೆ ಸಮಾನ, ಜವದಲ್ಲಿ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನ; ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹೋಗುವೆನು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ವಾಸವನ ಕೈಯಿಂದಾಗಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೈಯಿಂದಾಗಲಿ ಒಡನೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕಸಿದು ಅಮೃತವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಬಲ್ಲೆ. ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಎತ್ತಿ ತರಲು ಹೋಗಬಲ್ಲೆನೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.’ ಹೀಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡಿದರು. ‘ಅಯುತ’ ಎಂದರೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ; ನೂರು ಯೋಜನ ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಪ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆತ್ತುವ ಮಾತು ಮುಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿರುವುದರ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ. ಅಮೃತಹರಣ ಮತ್ತು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆತ್ತುವ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ದೃಢತೆಯ ನಿವೇದನೆ. ‘ಅಮಿತಪ್ರಭಮ್’ (ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಪರಿಮಿತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ವಾನರರು ಸ್ತಬ್ಧರಾದರು.

ಹರ್ಷಗೊಂಡು ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಕಪಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಂಧುಗಳ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರಪ್ರಭು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ಕೇಸರಿಯ ಮಗನೇ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಮಾರುತಪುತ್ರನೇ, ಮಗೂ, ಬಂಧುಗಳ ಅಪಾರ ಶೋಕವನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ನಿನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕಪಿಮುಖ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವರು. ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ, ಕಪಿವೃದ್ಧರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ, ಗುರುಗಳ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನೀನು ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ ದಾಟು. ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವವರೆಗೂ ನಾವು ಒಂಟಿಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವೆವು.’ ಒಂಟಿಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದೆಂದರೆ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯ ಸಂಕಲ್ಪ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಕಾತರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತು ಸ್ತುತಿ, ಆಶೀರ್ವಾದ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಮೂರೂ ಒಂದೆಡೆ. ‘ಜ್ಞಾತೀನಾಂ ಶೋಕಃ ತ್ವಯಾ ಪ್ರಣಾಶಿತಃ’ (ಬಂಧುಗಳ ಶೋಕವನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಾದ ಮುಗಿಯಿತೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು, ಕಪಿವೃದ್ಧರು, ಗುರುಗಳು — ಈ ಮೂವರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಯ ದೈವಾನುಕೂಲವಾಗಲಿ ಎಂದು. ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮಂಗಳಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಆಚಾರವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಯಾವದಾಗಮನಂ ತವ’ (ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಕಲ್ಯಾಣರುಚಯಃ’ (ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಶುಭೇಚ್ಛೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳ ಜೀವನವೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಅನಂತರ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಆ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನನ್ನ ಹಾರುವ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆದು ಧರಿಸಲಾರರು. ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿ ತುಂಬಿದ ಈ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಈ ಶಿಖರಗಳೇ ಸ್ಥಿರವೂ ಮಹತ್ತೂ ಆಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ವೇಗವನ್ನು ಊರಿ ನಾನು ಹೋಗುವೆನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧಾತುಗಳ ಸ್ರಾವದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಮಹಾಶಿಖರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆದು ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ನೂರು ಯೋಜನ ಹಾರುವ ನನ್ನ ಭಾರವನ್ನು ಅವೇ ಸಹಿಸುವುವು.’ ಅನಂತರ ಮಾರುತನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಆ ಕಪಿ ಮಾರುತಪುತ್ರನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನೇರಿದನು. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಹೇಂದ್ರದ ಶಿಖರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವೇಗವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಭಾರದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೃದುವಾದ ನೆಲ ಅವನನ್ನು ಧರಿಸಲಾರದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ನಾನಾದ್ರುಮವಿಕೀರ್ಣೇಷು ಧಾತುನಿಷ್ಯಂದಶೋಭಿಷು’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧಾತುಸ್ರಾವದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ) ಎಂಬ ಶಿಖರಗಳ ಶೋಭಾವರ್ಣನೆಯೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆರೋಹಣವೇ ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭ. ‘ಅರಿಮರ್ದನಃ’ (ಶತ್ರುಮರ್ದನ), ‘ಮಾರುತಪ್ರಖ್ಯಃ’ (ಮಾರುತನಿಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಆರೋಹಣದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಲಾಸಂಕಟಶಾಲಿನಃ’ (ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರ್ವತದ ಶಿಲಾಬಾಹುಳ್ಯವೂ ದೃಢತೆಯೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ; ಅಂತಹ ಪರ್ವತವೇ ಅವನ ಪಾದಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಬಲ್ಲದು.

ಆ ಪರ್ವತವು ನಾನಾಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳು ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದವು; ಬಳ್ಳಿಗಳ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅದು ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಹೂಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಮರಗಳಿದ್ದವು. ಅದು ಸಿಂಹ-ಶಾರ್ದೂಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಅದು ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಮಹಾಶಿಖರಗಳಿಂದ ಉನ್ನತವಾದ ಆ ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಬಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಮಹಾಶೈಲವು ಸಿಂಹದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮದಗಜದಂತೆ ಘೀಳಿಟ್ಟಿತು. ಪರ್ವತದ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆ, ಅದರ ಬೆನ್ನಿಗೇ ಅದರ ಆರ್ತನಾದ — ಈ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಭಾರದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೂವುಗಳು, ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು, ಬಳ್ಳಿಗಳು, ನಿತ್ಯಫಲವೃಕ್ಷಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಶಾರ್ದೂಲಗಳು, ಮದಗಜಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳು, ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಪರ್ವತದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಪರ್ವತವೂ ಹನುಮಂತನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮದಗಜದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರ್ವತವೂ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಬಲಿಷ್ಠವಾದುದು, ಆದರೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲದಿಂದ ಅಭಿಭೂತವಾಯಿತು. ‘ಮಹೇಂದ್ರಸಮವಿಕ್ರಮಃ’ (ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷದಂತಿದೆ — ಪರ್ವತದ ಹೆಸರೂ ಮಹೇಂದ್ರ, ದೇವರಾಜನ ಹೆಸರೂ ಮಹೇಂದ್ರ; ಅವನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನನು ಎಂದು.

ಆ ಮಹಾಶೈಲವು ತನ್ನ ಶಿಲಾರಾಶಿಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿಸಿ ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿಸಿತು; ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮೃಗಗಳೂ ಆನೆಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡವು, ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು ನಡುಗಿದವು. ಮಧುಪಾನದ ಸಂಗದಿಂದ ಒರಟಾಗಿದ್ದ ಹಲವು ಗಂಧರ್ವಮಿಥುನಗಳೂ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ, ವಿದ್ಯಾಧರಗಣಗಳೂ ಅದರ ಮಹಾತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು; ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಅಡಗಿಕೊಂಡವು; ಶೈಲಶಿಖರಗಳಿಂದ ಬಂಡೆಗಳು ಉರುಳಿದವು — ಆ ಮಹಾಗಿರಿ ಆಗ ಹೀಗಾಯಿತು. ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಜನರೂ ಅದರ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕಂಪನದ ತೀವ್ರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಬಂಡೆಗಳ ಚೆಲ್ಲಾಟ, ಜಲಸ್ರೋತಗಳ ನಿರ್ಗಮನ, ಮೃಗಗಳ ಭಯ, ವೃಕ್ಷಗಳ ಕಂಪನ — ಇವು ಕ್ಷೋಭೆಯ ನಾಲ್ಕು ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸರ್ಪಗಳಾದರೋ ಬಿಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗುತ್ತವೆ — ಭಯದ ಎರಡು ಬಗೆಗಳು, ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ‘ಸಲಿಲೋತ್ಪೀಡಾನ್ ಮುಮೋಚ’ (ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿಸಿತು) ಎಂಬುದು ಜಲಧಾರೆಗಳ ಆಕಸ್ಮಿಕ ನಿರ್ಗಮನ, ಪರ್ವತದ ಒಳಗಿನ ಕ್ಷೋಭೆಗೆ ಅದೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ.

ಅರ್ಧ ಹೊರಬಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪರ್ವತವು ಆಗ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಸರ್ಪಗಳ ಹೆಡೆಗಳು ಪತಾಕೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಭಯದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಋಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿರಲು, ಆ ಶಿಲಾಪರ್ವತವು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಾರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದಾರಿಹೋಕನಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದವನೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಆ ಕಪಿವೀರನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗಾರರಿಲ್ಲದ ದಾರಿಹೋಕನ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತದ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮನಸಾ ಲಂಕಾಂ ಜಗಾಮ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮನಸ್ಸು ಹೋಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಾಂಡದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ